AQShOMShY. Kásiptik aıyrbas saýdanyń dástúrli joldarynyń bir túri dese de bolady. HVIII ǵasyr sońy men HIH ǵasyrda bul Qazaq elinde keń óris alyp, on jyl saıyn kádimgi dástúrge aınalyp ketken. Buryn Arqa dalasy mal sharýashylyǵymen aınalyssa, qıyr soltústik pen ońtústik aımaqtar egin sharýashylyǵyn kásip etken. Kúzde mal semirip, qyrman dánge tolǵan kezde maldy eldiń adamdary Nura, Shý, Talas, Syr boıyndaǵy egindi ólkelerge baryp aıyrbas arqyly qap-qap astyq alyp ony shom salǵan (aýyr zattar túıeniń arqasyna batpas úshin jasalatyn jazynyń bir túri) túıelerge teńdep kerýendep sapar shekken. Osy kásiptik dástúrdiń “aqshomshy” atalýy da osydan shyqqan.
ALAMAN. Qazaqta “alamanǵa dem berip” degen sóz bar. Iаǵnı qıyn, syn, jaýgershilik joldardy kópshilik bas qosyp jumylǵan judyryqtaı bolyp, birigip atqarylatyn eldik, is, yntymaqty jol. El, aımaq arasyndaǵy shıelenisken isti sheshý, basynǵan elden kelgen urysty toqtatý, ushynǵan órt, tasyǵan sý, barymtaǵa túsken isterdi sheshý sııaqty kópshilikpen atqarylatyn kúrdeli ári aýyr jumystardyń sheshimin tabý jolyndaǵy úlken máselelerdi “alaman” dep ataǵan.
ATOI SALÝ. Soǵystaǵy erlik dástúriniń aıbyndy kórinisi. Elge jaý tıgende jáne oǵan qarsy shapqanda ár batyr, ár sarbaz uran tastap, arýaq shaqyryp, Allaǵa syıynyp aıbyn kórsetip, at oınatyp aıbattana shaýyp shyǵady. Ásirese, bul salt jekpe-jekte erekshe kórinedi. Munda burynǵy ata-baba, qasıetti arýaqtardyń, ataqty erlerdiń, qaharmandardyń attary uranǵa aınalady. Sarbazdar ár tustan bir-birine rýh berip, óz batyrlaryn qoldap, jiger, kúsh berip turady. Osynyń bári “atoı salyp, at oınatyp shyqty” dep dáriptelip aıtylady. Atoı salý erlik, batyrlyq dástúr bolǵandyqtan ol tek soǵys, shapqynshylyq, jaýgershilik kezinde ǵana qoldanylady.
ALAPA. El tynyshtyǵyn kúzetken nemese el qorǵaǵan sarbazdarǵa beriletin azyq-túlik. Biraq bul qarapaıym halyq ústinen jınalatyn nesibe. Erte zamanda elin qorǵaǵan erlerge, onyń ishinde óz azamattary men balalary bar halyq budan bas tartpaǵan.
Alapa el, jurt aýzynda jıi aıtylady jáne ol birneshe maǵynada qoldanylady.
1) Jaýdan túsken olja, paıda nemese taǵy basqa eńbek jolymen tabylǵan tabystar da osylaı atala beredi.
2) Alym túrleri de osy atpen aıtylady.
3) Keı jerlerde jol-jora, jón-josyqta beriletin syı-sııapat, káde túrleri de “alapa” dep atalady.
KО́Sh. Kóshpeli eldiń kórnekti de kórkem kórinisiniń biri – kádimgi kósh. Qazaqtyń “kóshtiń kórki”, “kósh keledi”, “kóshtiń júgi”, “kósh joly” degenderinde osy kóshke degen talap-talǵamy men tájirbıesindegi zor kózqarasy jatyr. Halyq túsinigi men senimine kóshý jáne onyń sán-saltanaty, qoný jáne onyń reti men joly, josyǵy erekshe tártiptik qaǵıdaǵa aınalǵan. Kósher aldynda úıdi jyǵý, teńdi býý, túıeni qomdaý nemese qorshaý salý, jasy jetken qarttardy arbaǵa otyrǵyzý, bári-bári de el aqsaqaldary men aǵalarynyń, analarynyń usynys, tájirıbesi boıynsha júzege asyrylady.
Kóshten buryn qonatyn jerge mal aınalady. Árıne, ol jerge jylqy erte, basqa mal kesh jetedi. Bul da eseppen sharýashylyqqa laıyqtalatyn iskerlik sharýa. Mundaıda kósh qansha kún júredi, ol da eskeriledi.
Kósh – úlken úıden bastalady. Onyń sońyna jasy, ata joly boıynsha rettelip basqa kósh ilesedi. “Kósh júre túzeledi” dep keıin onyń bárin bir izge túsiredi. Kósh basynda úkilegen túıege shańyraq artylady. Ony sándi kıingen báıbishe atpen jeteleıdi. Oǵan ilese at-arba, qorshaýly túıede bala-shaǵa sheshelerimen otyrady. Ár qorshaý qyzyldy-jasyldy kilemmen jabylyp, onyń ishi-syrtynan jelbaý, qur sııaqty oıý-órnekti, shashaqty buıymdar ilinedi. Kólikte otyrǵandar án salyp, eldiń kóńil-kúıin kóteredi.
Kósh jolynda da kezdesetin qyzyqty ádet-ǵuryptar, salttar, qyzyqtar da az emes. Kóshken uzaq jolda erý bolyp bir aýylǵa qonatyn bolsa, joldaǵy aýyl erýlik ákeledi. Kóshken aýyl “erýlikke qarýlyq” dep mal soıyp, jergilikti aýyldyń azamattaryna qurmet kórsetedi. Bul da el, jurt syılastyǵy men jarastyǵyn kórsetetin ıgi dástúr. Sol sııaqty qonbaı ótetin bolsa, joldaǵy aýyl adamdary kósh aldynan sýsynyn, dámin alyp shyǵyp usynady. “Kósh kólikti bolsyn”, dep tilek aıtady. Bul jolda da jasalatyn káde, beriletin bata túrleri taǵy bar.
Kóshtiń taǵy bir qyzyǵy, kósher sátte kóptegen kıiz úıden turatyn aq shańqan aýyl úıleri bir saǵatta jınalady da, qonǵan jerde áp-sátte kózdiń jaýyn alatyn bir aýyl paıda bola ketedi. Munyń bári qazaq qaýymynyń ómirge degen beıimdiligi men sheberligin aıtpaı-aq dáleldep beredi.
Shóbere alaqanynan sý ishý. Qazaq úshin ómirdiń bir qyzyǵy – shóbere alaqanynan sý ishý. “Adam urpaǵymen myń jasaıdy”, deıdi halyq danalyǵy. Demek, bala súıý, urpaq ósirý ár adam úshin qyzyq ári kóz qýanysh. Sonyń ishinde shóbere dep atalatyn tórtinshi urpaq kórý kóp nárseni ańǵartady. Bul kemeline kelgen qarttyq ómirdiń úlken belgisi. Onyń qazaq ádetinde jón-josyǵy, qaǵıdasy bar. Jón-josyǵy – ata men ájeniń jańa týǵan shóbereniń alaqanynan sý ishý. Qaǵıdasy – shóbere qolynan sý ishken adam bul dúnıede baqytty, o dúnıede de joly ashyq, jeńildik bolady deıdi din sharıǵatynyń bilimpazdary.
JOL. Qazaq halqynyń minez-qulqyndaǵy ádeptilikti kórsetetin ǵajap dástúrdiń biri jol nemese jol alý dep atalady. Jáne osy qaǵıda el ishinde áli de qatań saqtalǵandyǵy bul tártiptiń úlgili qyzmetin kórsetedi. Mysaly, bireýdiń jasy úlken bolǵanymen joly kishi bolyp shyǵady. Iаǵnı, bul onyń ákesiniń jasy kishi degen sóz. Qazaq ádetinde jol, ıaǵnı, joǵary otyrý nemese bas ustaý, bata berý reti joly úlken bolǵandyqtan jasy kishige tıedi. Jasy úlken oǵan talaspaıdy, óıtkeni jol sonyki ekenin ol biledi ári moıyndaıdy. Mundaı ádep basqa eldiń saltynda joq. Munyń ózi qazaq mádenıetiniń, onyń ishinde tártip pen ádeptiń bıik kórinisiniń aıǵaǵy ekenine eshkim daý aıta qoımas.
Atalǵan dástúr týystar arasyndaǵy joldy kórsetedi. Joldyń basqa da, adam syılaý, ádeptilik, kórgendilik túrleri bar. Mysaly “qyzdyń joly jińishke” dep qyzǵa (áıelge) ádep kórsetedi, jolyn beredi. Sol sııaqty jastardyń úlkenge jol berýi, jas batyrdyń qart batyrǵa, jas balýanyń qart balýanǵa, jas aqynnyń qart aqynǵa jol berýi berik saqtalǵan ádep, ǵuryp ekenin árkim biledi.
Sondaı-aq elge, aýylǵa basqa bir elden quda, naǵashy kelse qurmet, úıdiń tóri solarǵa tıedi. Halyq ishinde qoja, tóre dep atalatyn rýlar da turady. Bularǵa qazaqtyń jol beretin ádeti bar. Munyń bári syılastyq pen qurmetteý dástúri ǵana emes, ádettegideı jol ekeni de kópke belgili ádep, saltqa jatady.
Seıit KENJEAHMETULY, jazýshy.
ARQALYQ.