Karl Braýner: «Bul Qazaqstannyń beıbitshiliksúıgish saıasatynyń nátıjesi»

Ústimizdegi jyldyń 27 shildesi kúni Dúnıe­júzilik saýda uıymynyń Jenevadaǵy shtab-pá­terinde osy uıymǵa múshe elder (uıymǵa 161 el múshe) ókilderiniń qatysýymen Qazaqstannyń mú­shelikke qabyldanǵany týraly hattamanyń ázirlengendigi belgili. Osy shara aıasynda uıym bas dırektorynyń orynbasary Karl BRAÝNERMEN suhbattasýdyń sáti tústi. – Keshe Qazaqstan Dúnıe­júzilik saýda uıymyna qa­byl­dandy. Osy shara tusynda shtab-páterdegi atmosferalyq kóńil-kúı ahýaly qandaı boldy? – Kóńil-kúı ahýaly óte joǵary boldy dep aıtar edim. Jalpy, men munda sońǵy eki jyl­dan beri qyzmet istep kele­min. Osy merzim ishinde dál keshegideı uıymǵa múshe elder ókilderiniń báriniń de birdeı biraýyzdan kelisimdi jaǵdaıda júrgendigin kórmep edim. Munyń sebebi túsinikti. Birinshiden, osy sharaǵa el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ózi qatysty. Muny biz uıymǵa kórsetilgen qurmet dep túsinemiz. Aldaǵy ýaqytta uıym músheligine qabyldanatyn elder basshylyǵynyń da sharaǵa osylaısha mán berýin qalar edik. Árıne, múshelikke ótetin endi kóp el qalǵan joq. Aljır jáne Qazaqstan ornalasqan tóńirektegi birneshe eldi aıtýǵa bolady. Osyǵan deıin uıym quramynda 161 eldiń múshelikte turǵandyǵyn biletin bolarsyzdar. Qa­zaqstan 162-el bolyp qabyldandy. Jańar­tylǵan qalypta ózi ómirge kelgen 20 jyldyń ishinde Dúnıejúzilik saýda uıymyna osymen 34 el múshelikke ótip otyr. Bıylǵy jyl biz úshin – mereıtoılyq jyl. Qazaqstan qabyldanǵan tusta kóńil-kúı ahýalynyń joǵary deńgeıde bolýyna, árıne, osy jaǵdaıdyń da áseri bar. Úshinshi bir úlken sebep, Qazaqstannyń beıbitshiliksúıgish saıasatynda jatsa kerek. Bylaısha aıtqanda, uıym qatarynda ustanymy Qazaqstanmen qıǵash keletin el joq dese de bolady. Munyń ózi Qazaqstannyń úlken jetistigi. – Jalpy, siz Qazaqstan jaǵdaıymen tanyssyz ba? Bizdiń elimizde bolyp pa edińiz? – Qazaqstan jaǵdaıymen jaqsy tanys­pyn. О́ıtkeni, Germanııanyń ekonomıka mınıstriniń orynbasary bolyp qyzmet istep júrgen kezimde sizderdiń elderińizde birneshe ret boldym. El astanasy Almatyda bolǵan kezde sol qalaǵa baryp júrdik. Sonan keıin qazirgi Astananyń ózinde birneshe ret boldym. Astanaǵa ár barǵan saıyn onyń ártúrli damý kezeńine tap bolǵandaı áser aldym. О́ıtkeni, bul qala keremet damýda. Ár barǵan saparymda onyń kelbetinen kóptegen ózgeristerdi baıqaımyn. Sizderdiń elderińiz – óte baı. Shıkizat resýrstarynyń barlyq túrleri alyp ólke­lerińizdiń boıynda shoǵyrlanǵan. Biraq soǵan qaramastan, el basshylyǵynyń osyǵan maldanyp qalmaı, ekonomıkany ártaraptandyrý isimen shuǵyldanýy, alǵa qaraı umtylysy meni tánti etedi. Jalpy, shıkizat baılyǵy tek Qazaqstanda ǵana emes, sizderdiń kórshilerińizde de bar­shylyq. Biraq ol múmkindikti olar áli tolyq paıdalanyp úlgermegen sekildi. Maǵan, ásirese, Qazaqstannyń halyqaralyq qaýymdastyqpen ashyq saıasat ustanýy unaıdy. Qazaqstanǵa ár barǵan saparymda ony jańa qyrynan tanı tústim. Men buryn bul elde, ásirese, qazirgi Astana ornalasqan óńirde sý kózderi óte tapshy bolar dep oılaıtynmyn. Birde osyǵan baılanysty men úshin óte bir qyzyqty oqıǵa boldy. Men Germanııanyń ekonomıka vıse-mınıstri bolyp júrgen kezimde Qazaqstandaǵy óz áriptesim Albert Raý myrzamen kóp aralastym. Ol Germanııaǵa kelgen kezde qaıyqqa otyrǵyzyp serýendettim. Osyǵan qarymta retinde bolsa kerek, Astanaǵa qyzmet babyndaǵy saparmen barǵan kezimde Albert Raý maǵan qaıyqqa otyryp serýendeý jóninde usynys jasady. Bastabynda qaıdaǵy qaıyqty aıtyp otyr, munda qaıyq júzetindeı ózen-kólder joq qoı dep oılap qalǵan edim. Sóıtsem, Astananyń ózin Esil ózeni qaq jaryp aǵyp jatyr eken. Iá, sizderde joq dúnıeniń ózi joq eken. Alaıda, Qazaqstanda qanshama ret bolsam da onyń qatty aıazyna birde-bir ret tap bolyp kórmeppin. – Qazaqstanmen Dúnıe­júzilik saýda uıymyna qosylý jónindegi kelissóz úderisteri qalaı júrdi? Bul úderiske qandaı baǵa berer edińiz? – Men kelissózder úderisterine tikeleı qatysqan joqpyn. Onyń ústine bul úderis 20 jylǵa jýyq ýaqyt boıy uzaq júrgizilgen eken. Sondyqtan bul suraqqa tolyqqandy jaýap bere almaımyn. Degenmen, Dúnıejúzilik saýda uıymynyń ókili retinde bul úderiske joǵary baǵa berer edim. О́ıtkeni, qyzmet babynda osy máselege kóńil aýdarǵan kezderim boldy. Kelissózder úderisteriniń túsinistik ahýa­lynda órbigendigin senimmen aıta alamyn. Bul máselege Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev nazar aýdaryp otyrdy. Sondyqtan problemalardyń Qazaqstan tarapynan eńserilýinen kóp máseleler bola qoıǵan joq. Árıne qıyndyqtar da boldy. Máselen, tarıfterdi yryqtandyrý ústinde belgili bir máseleler bas kóterip qalyp otyrdy. Sizderde tarıfter joǵary boldy. Onyń ústine sizder Reseı jáne Belarýs elderimen birge Keden odaǵynyń quramyndasyzdar. Sondyqtan máseleni kóp tarapty turǵydan qarastyrýǵa týra keldi. Osy qıyndyqtardyń barlyǵy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kúsh-jiger jumsaýynyń nátıje­sinde eńserildi. Sondyqtan kelissózder úderi­siniń sátti aıaqtalýyna Qazaqstan Prezıdenti úlken úles qosty dep aıtýǵa týra keledi. Kelissózder úderisin júrgizýde Qazaqstan tarapynan Ekonomıkalyq ıntegrasııalar isteri jónindegi mınıstr Janar Aıtjanova hanym ókildik etkendigi belgili. Sondyqtan bul jerde Janar Aıtjanova hanymnyń da úlken eńbek sińirgendigin aıta ketýimiz kerek. Jalpy Dúnıejúzilik saýda uıymy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arasyndaǵy erejeler men normalardy yryqtandyrý jeńil bola qoıǵan joq. Biraq, soǵan qaramastan ta­raptardyń kúsh-jiger jumsaýynyń nátı­jesinde bul problemanyń sátti eńserilgendigin aıtar edim. Osy rette atap kórsetetin taǵy bir úlken másele, kelissózder úderisin júrgizý jáne ony sátti qorytyndylaý barysynda Qazaqstannyń kóp qyrly saıasaty, kóptegen elder arasynda durys qatynas jasaýy, teńgerimdi ustanymdy ıkemdi júzege asyrýy jaqsy jemisin berdi. Meniń oıymsha, bul saıasattyń aldaǵy ýaqytta da Qazaqstannyń jolynyń jarqyn bolýyna tıgizetin paıdasy mol bolmaq. – Qazaqstan alyp dalasy bar úlken agrarlyq el. Osy salany damytý maq­satynda memleket úlken shyǵyndar jum­saıdy. Bul jaǵdaı Dúnıejúzilik saýda uıy­my­men kelissózder úderisin júrgizý barysyn­da birqatar qıyndyqtar týdyrdy dep estımiz. Osy jónindegi pikirińizdi bile ketsek. – Men joǵaryda kelissózder úderisin júrgizýge Dúnıejúzilik saýda uıymynyń tarapynan tikeleı qatyspaǵanymdy aıttym. Biraq agrosektor máselesinde kelissózderdiń uzaq júrgizilgendigin bilemin. Munda eki jaqqa da túsinistikpen qaraýǵa bolady. Dúnıejúzilik saýda uıymy ekonomıkanyń jekelegen sektorlaryna memleket tarapynan beriletin sýbsıdııa ataýlynyń bárine qarsy. О́ıtkeni, memleket osy arqyly saýda men básekeniń teń jaǵdaıda júrgizilýine bóget jasaıdy. Biraq meniń oıymsha, bul jerde Qazaqstan jaǵdaıyn da túsinýge bolady. Qazaqstanda aýa raıynyń ahýaly Eýropadaǵydaı sonshama jaıly emes. Jazdaryńyz ystyq, qystaryńyz sýyq, ári tym uzaq bolýy aýyl sha­rýa­shylyǵyn júrgizýge belgili bir qıyndyq­tar keltiretindigi anyq. Onyń ústine óz táýelsizdigine ıe bolǵanyna áli kóp ýaqyt óte qoımaǵan el aýyl sharýashylyǵy salasynyń básekelestik qabiletin arttyryp úlgere qoıǵan joq. Sondyqtan Qazaqstan memleketi basshylyǵynyń osy máselege úlken mán berip, sýbsıdııalardy saqtap qalýǵa umtylys tanytýynyń óz zańdylyǵy bar sekildi. Muny men Qazaqstan jaǵdaıymen tanys adam retinde jaqsy túsinemin. Biraq osy máselede barlyq elderdiń birdeı bir usta­nymda bolýy qıyn-aq. Mine, sondyqtan da Qazaqstannyń agrosektory jónindegi kelis­sózderdiń kúrdeli sıpatta júrýine týra keldi. Degenmen, qalaı alyp qaraǵanda da, Qazaqstan osy máselede óz ustanymyn qorǵap qala aldy. Kelissózder qorytyndysy Qazaqstan paıdasyna sheshildi. Muny Qazaqstannyń jeńisi dep qabyldaýǵa bolady. – Sonymen Qazaqstan Dúnıejúzilik saý­da uıymyna qosyldy. Bul oqıǵanyń al­daǵy ýaqytta Qazaqstan úshin qandaı paıdasy bolmaq? – Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna qosylýdan qazirdiń ózinde paıda kórip otyr dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, kelissózder úderisi barysynda Dúnıejúzilik saýda uıymy qoıǵan talaptarǵa sáıkes Qazaqstanda qanshama zańdarǵa ózgerister engizildi. Osy arqyly sizderdiń ekonomıkalaryńyzdyń básekelestik qabileti burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda arta tústi deýge bolady. Sizder endi jahandyq ekonomıka jaǵ­daıynda ómir súretin bolasyzdar. Sizderdegi tu­tynýshylar jahandyq ekonomıkanyń je­tistikterimen sýsyndaıtyn bolady. Jańa teh­nologııalarǵa qol jetkizý jeńildeıdi. El ishinde taýarlar kóbeıedi. Olardyń baǵasy burynǵyǵa qaraǵanda arzan bolady. Onyń esesine, Qazaqstannyń ózinde óndiriletin strategııalyq mańyzy zor taýarlardy syrtqy rynoktarǵa shyǵarý jeńildeıdi. Árıne, bul jerde eń basty másele eko­no­mıkanyń jahandyq básekege qanshalyqty qabiletti ekendiginde. Osy máselede men Qa­zaqstanǵa aldaǵy synaqtardan súrinbeı ótýde tabystar tileımin. Qazaqstannyń osy máselede úlken daıyndyqtar jasap jat­qan­dyǵyn bilemin. Memleket basshysynyń bastamashyldyǵymen el ishinde úlken reformalar qolǵa alyndy. Ol reformalar túbinde Qazaqstandy tabysqa bastaıdy degen senimdemin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».