AQSAQ QYZDYŃ PERIShTESI

“Adamnyń oń ıyǵynda – perish­te, sol ıyǵynda saıtan otyrady. Perishte – jaqsylyq, saıtan jamandyq úshin kúresedi” degendi jıi estýshi edik úlkenderden. Al, dindarlar: “Adamnyń eki ıyǵynda da perishte otyrady, oń ıyqtaǵysy onyń jaqsy isterin, sol ıyqtaǵysy jaman isterin jazyp otyrady”, degendi aıtady. “Sábı – perishte” degeni bolmasa, adamnyń perishte bolǵanyn qulaǵymyz shalmapty. “Osy múmkin be ózi?” degende esime ózimmen Qapal-Arasan kýrortynda bir palatada jatqan Darıǵa oralady. Qaratory, betinde qorasan daǵy bar apaı bir aıaǵyn syltyp basatyn. Kóbine taıaq ustap júretin. Zeınetke shyqqan soń balalary kýrortqa joldama syılapty. Sony mártebe sanap, qýanyp júretin Darıǵanyń janarynda tup-tunyq oı tunyp turar edi. Qudaıdyń aq jolyna túsken Darıǵa jatarda el men jurttyń, otbasynyń amandyǵyn tilep, duǵa qaıyratyn. Birde duǵa sońynan: “Endi en­beshi meniń túsime”, – degen sózin aıqyn esti­dim. – Kimge jalynyp jatyrsyz? – dedim qaljyńdap. – Perishteme... – Qııalyńyz ǵoı ol... – Joq. Adam. Meniń sanamda máńgilik jas bolyp qalǵan bir jigitti 35 jyl boıy túsimde ýyzdaı jas qalpynda kóremin. Aqsaq qyzdyń “perishtesi” dep atadym ony. – Aqsaq qyz – ózińiz ǵoı... – Iá. Túsimde ózim de jas qalpymda júremin. – Sizdi ol da keı kezde oılaıtyn bolar, – deı berip edim, Darıǵa apa kúlip jiberdi. – Myna meni me? Aqsaq qyzdy mensinbegen sulý jigit aqsaq kempirdi oılap qaıtsin, Qudaı-aý... – Endeshe men alty alasy, bes beresi joq jan túske enip, aıan beredi degenge senbeımin. Aldap tastap ketken bir opasyz shyǵar. Qupııańyzdy ana jaqqa ala ketpeı, aıtsańyzshy, – dedim kúlip. – Joq. Ary taza... Keshkilik tamaqtan soń serýen quratyn ádetimiz. Jaz aıynyń ádemi túni edi. Aı da jaryq, aspan da juldyzdy. Apaıdan syr dámetip men júrmin qasynda. Shydamady, bilem. Oryndyqqa jaıǵasyp, áńgimesin bastady. – Almatynyń Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqyp júrgen kezim edi. Bizdi QazMÝ-diń stýdentteri keshke qonaqqa sha­qyrdy. Asabalyq mindetti moınyna al­ǵan sulý jigit ózin Azamat dep tanys­tyr­dy. Uzyn boıly, jazyq mańdaıly, buıra bas jigit tilinen maı tamardaı sheshen eken. Kómeıinen jyr quıylyp, júzinen shuǵyla tógilip turdy. Shalqyǵan mýzyka oınap, jastar bı bıledi. Múgedektiń jaıy belgili ǵoı. Eleýsizdeý bir buryshta otyrǵanmyn. Qasyma Azamat kelip, bıge shaqyrǵany! – Jalǵyz muńaıyp otyrý jaras­paı­dy, qaryndas, – degende qatty sastym. – Men... men... men... aqsaqpyn ǵoı, – dedim tutyǵyp. – Oqasy joq, – dedi Azamat kúlimdep. – Meniń de bıge ıkemim joq... Mýzyka yrǵaǵymen terbetilip júrmiz. Eń sulý jigittiń kemtar meni bıge sha­qyr­ǵanyna qurbylarym qatty tańǵaldy. Aza­mat meni keýdesine qysyp turyp, bir sát júzime kóz saldy da, janaryn taıdyryp áketti. Betimde sheshekten qalǵan daq bar ǵoı... Keshten soń Azamat meni jataqhanaǵa shyǵaryp saldy. – Darıǵa qaryndas, adam bolyp ómir súrýdiń ózi baqyt. Únemi bıikten kóreıin ózińdi. Bir otaýdyń juldyzy bol. Ba­qyt­ty bol. Qosh, – dep mańdaıymnan súıdi de, “mynaý meniń kózim bolsyn” dep juqa kitap usyndy (ol tuńǵysh óleńder jınaǵy eken). Uzap baryp, kúlimsiregen qalypta ar­tyna bir qarady. Otqa oranyp, ja­lyn­ǵa órtenip, kózim jasaýrap qala berdim. Bir sát ózimdi han qyzyndaı sezindim. Ǵu­myrǵa bergisiz bir sát. Bar bolǵany osy... Azamattyń beınesi júregimde jat­talyp qaldy. Sonda ózimniń aıdaı appaq sulý bolmaǵanyma, attan qulap “aqsaq” atanǵanyma, sábı shaqta sheshekten ólip qalmaǵanyma ókinip edim. Biraq, kózden tasa bop, kóńilden ketse de, bir ǵajaıyp kúshtiń qudiretimen sol jap-jas jigit qalpynda ǵumyr boıy qıyn-qystaý sátte túske enip, jan­ashyrlyq tanytatynyn boljamappyn... Elge kelgen soń mektepke muǵalim bolyp ornalastym. Bireýdiń oqý bitirmegen qara sharýa jalǵyz ulyna turmysqa shyqtym. Men sııaqty aqsaq-toqsaqqa jigittiń sultany úılene me? Ata-enem bes nemeresin etekterine orap ósirip berdi. Jaqsy adamdar edi. Kemsitpedi. Biraq, jubaıym arlanatyn bolýy kerek, iship alsa uryp-soǵyp, “men sorlymyn” dep basyn toqpaqtaıtyn. Úıden bárimizdi de qýyp shyǵatyn. Ata-anasyn da aıa­maıtyn edi. Balalarymdy baýyryma basyp, ol uıyqtaǵansha dalada júremin. Birde kerzi etigimen teýip, basymdy jardy. Betimdi qan jýsa da balalardy súırep, dalaǵa shyqtym. Olardy kórpege orap, jatqyzyp, jaryq aıǵa qarap, áı, ulydym-aý qasqyrsha! “Bireýge kólsiń, Qudaı, bireýge shólsiń!” dep. “Maǵan otbasynyń baqytyn da qımaǵanyń ba?” dep ańyradym. Jer taıanǵan shaqta jalǵyzy mas­kú­nemdikke salynǵan ata-enemdi de aıaımyn. Men ketip qalsam olardyń kúni ne bolmaq? О́zim jetimmin. Et jaqyn týys ta joq. Sonda aspanǵa qarap til qattym: – Sen qudiretti bolsań Azamatqa aıtshy: “Baıaǵy aqsaq qyz baqytsyz boldy” dep. Ol fánı jal­ǵan­nan jylap ótip barady deshi”, – dedim... Eń baqytty sátimdi eske alǵanym ǵoı. Tún ortasy aýa úıge ázer endik. Tús kórippin. Jap-jasyl álem. Aspannan shuǵyla tógiledi. Nurly dúnıede shalǵyndy alqapta maǵan qarap Azamat tur. Umtylyp jete alsamshy... Oıanǵanda óz boıymnyń qaıǵydan arylyp, jeńildep qalǵanyn baıqadym. Eń bir aýyr kezeńderde, ómir men ólim arasynda jatqanda, turmysta qınalǵan shaqta ylǵı túsime sol enedi. Qasyma jolamaıdy. Qol sozym jerde kúlip qana turady... Eń sońǵy ret basqasha jaǵdaıda endi. Birde meni mektep dırektory jumystan shyǵaryp jiberdi. Ishkish shaldyń ala jazdaı baǵyp, jerden alǵan ónimi julynǵa juǵyn bola ma? Úsh bala aqyly oqýda, ekeýi mektepte. Jalǵyz meniń jalaqymmen kúneltip otyrǵan basymyz ulardaı shýlap qaldyq. Meniń aqsaq aıaǵym isip, qanym kóterilip jatyp qaldym. Zeınetaqy alyp, qarasha úıdiń jyrtyǵyn jamap júrgen ata-enem de qartaıyp, qaıtys bolǵan. Jumyssyz kúıeý onsyz da masyl. Jalǵyz qap unnyń taýsylyp bara jatqanyn oılap, zárem ushty. О́lgim keldi. “Balalardyń ashyqqanyn, stýdentterimniń taryqqanyn kórgenshe ólgenim jaqsy”, – dep túıip, boz dúnıeniń ishine endim de kettim. Tirlikten bezinip jatqan edim. Taǵy da tús kórippin. Bul joly basqalaý. Jol jaǵasynda, qum ústinde jatyrmyn. Aspannan shaqyraıǵan kún basymnan ótse, tabanymnan ystyq qum qýyrady. Shóldep, demim tarylyp, úzilip bara jatsam da, eńbektep jolǵa jyljımyn. Ker jolmen kóz ushynda bir qyzyl avtobýs zýlap keledi. Úmitim sol. Toqtaı qaldy. Aqsańdap esigine barǵanda tabaldyryqqa deıin ıin tiresken jurtty kórdim. Synadaı tesik joq. “Kenezem keýip óletin boldym-aý aıdalada”, – dep oılaýym muń eken, áleýetti bireý jolaýshylardy ysyryp, qolymnan tartyp, ishke engizip, tereze jaqqa turǵyzyp, ózi bir qolymen belimnen tas qyp ustap aldy. Qyzyl avtobýs júrip ketti. Sonda baıqadym. Ker jol tym uzaq eken. Kókjıekpen shektesip jatyr. Entigimdi basyp, ózime qol ushyn bergen kisiniń betine qaraǵanda... o, toba, jas Azamatty kórdim. Taǵy til qatpaıdy. Biraq, belimnen qýsyrǵan qolyn da bosatar emes. “Ker jol uzaq ómir de, qyzyl avtobýs – tirshiliktiń besigi. Ekeýmiz de kóp jasaıdy ekenbiz”, – dep jorydym túsimdi. Osy tús jigerlendirip, ertesine dırektordyń ústinen sotqa shaǵym jazyp, advokat jaldadym. Sot onyń isin zańsyz dep sheshim shyǵaryp, bos otyrǵan kúnderime qaltasynan aqsha tólettirip, qyzmetime oralyp, jeńiske jettim. “Rahmet saǵan, Aqsaq qyzdyń “perishtesi”! Meni ólimge qımadyń. Aman bol, aınalaıyn” dep, oısha sálem joldadym. Rýhanı tirek bolǵan jandy perishte demeı ne deıin, – dep aıaqtady muńyn Darıǵa apa. Jasy paıǵambar jasyna jetip, qubylaǵa bet burǵan áıeldiń sózine senbeske shara joq edi. Eshkimge tis jarmaǵan syry eken. Men orys basylymdarynan bir adamnyń beınesiniń ekinshi qalaǵa baryp áreket jasaǵany týraly tańǵajaıypty oqyǵan edim. Biraq, Altaıdyń arǵy jaǵynda qarym-qatysy joq kisiniń baǵzy bireýdiń, dálirek aıtsaq, bir kezde ózine ólerdeı ǵashyq bolǵan kemtar jannyń túsine enip, janashyrlyq tanytyp, qulazyǵan kóńilin demdep, jaraly janyn emdep, uzaq jyl qol úzbeýi týraly derekti esh jerden oqymappyn. Sonda ol kim? Allanyń jas Azamat beınesine engizip, jaraly jandy jubatýǵa jibergen perishtesi me? Álde?.. Máken О́SERBAEVA, jýrnalıst. Almaty oblysy, Qaratal aýdany.