Jedel órkendeýdiń qozǵaýshy kúshi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń XVI sezinde 5 ınstıtýttyq reformany usyndy: qazirgi zamanǵy memlekettik apparatty qalyptastyrý, zań ústemdigin qamtamasyz etý, ındýs­trııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim, bolashaǵy birtutas ult, transparentti jáne esep berýshi memleket. Osy reformalar men alǵa qoıylǵan maqsattardy júzege asyrý úshin el Prezıdenti 100 naqty qadamdy aıqyndap berdi. Zańdardy múltiksiz saqtaǵan memleket qana órken jaıyp, gúldene bermek. Prezıdenttik reformada basty baǵyttardyń biri retinde zań ústemdigine basymdylyq berilip otyrǵany da sondyqtan.

Sot júıesiniń basty prob­le­malarynyń qatarynda Memleket basshysy sýdıalardy irikteýdiń olqylyǵyn, tomaǵa tuıyqtyǵyn atady. «Búginde sot júıesiniń álsiz býyny – sýdıalar korpýsy ara­syndaǵy sybaılas jemqorlyq kórinisterine jıi-jıi soqtyryp jatatyn sýdıalardy irikteý, sýdıa­larǵa qoıylatyn biliktilik talap­tarynyń tıimsizdigi. Sýdıa­lar korporasııamen meńireý tum­shalanbaýy tıis jáne qoǵamdyq synnan tys bolmaýy kerek. Ashyqtyq – sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqty emdeıtin dári», dep atap kórsetti Prezıdent. Sot salasynda týyndap otyrǵan barlyq máselelerdi sheshýdiń naqty qadamy retinde Prezıdent azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesin ońtaılandyrýdy usynyp otyr. Endigi jerde sot tóreligin atqarýdyń bes satyly júıesinen (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıtadan qadaǵalaý) úsh satyly (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq) júıege kóshirilýi júzege aspaq. Bul óte durys jáne tabylǵan aqyl. Taraptar bas-aıaǵy joq uzaq sottasa bere almaıdy. Ár is sozbalańǵa salynbaı núkte qoıylýy tıis. Eń bastysy, qandaıda bolmasyn sot aktisi zańdy jáne ádil bolýy kerek. Endi kassasııalyq satyǵa keler bolsaq, qazirgi kezde atalǵan ókilettilikterdi Joǵarǵy Sottyń quzyretine kóshirý nemese jekelegen okrýgtik kassasııalyq sottar qurý jóninde pikirtalastar jú­rip jatyr. Menińshe, okrýgtik kas­sasııalyq sottardyń quryl­ǵany jón. Kezinde belgili zań­ger Naǵashybaı Shaıkenov okrýg­tik sottardyń qurylýy sot saty­larynyń bir-birinen táýelsiz bolýyn qamtamasyz etip, jer­gilikti atqarýshy bıliktiń yq­pa­lynan qorǵaıdy degen pikir aıtqan bolatyn. Oı qısynyna salyp qaraǵanda, qazirgi kezdegi­deı bir sot tóraǵasy basqara­tyn sotta eki sot satysy bol­maýy kerek. Okrýgtik kassasııa­lyq sottardyń qurylýy zańnama­lar­dy qoldanýdyń biryńǵaı tájirı­besin jasaqtap, zań ústemdiginiń orny­ǵýyna múmkindik berer edi. Kassasııalyq saty ókilettilik­teriniń Joǵarǵy Sotqa berilýi sot bıliginiń eń joǵary turǵan orga­nyn kezekti sot satysyna aınaldyrady. Meniń oıymsha, Joǵarǵy Sot sot tájirıbelerin jı­naqtap qorytyp, normatıvtik qaý­lylar shyǵarýmen, ǵylymı-konsýltatıvtik qyz­metter­men shuǵyldanýy tıis. Jo­ǵar­ǵy Sotta tek qana naǵyz tyǵy­­ryqqa tirelgen kezderde – túrlishe jáne qaıshylyqty sot tájirıbesine kıligip qal­ǵanda, bolmasa qabyldanǵan sot aktisi adamdardyń ómiri men den­saý­lyǵyna nemese eldiń ekonomıkasy men qaýipsizdigine aýyr da aıyqpas zardaptar ákeletin bolǵan jaǵdaılarda qaralýy tıis. Sýdıalardyń qataryna kez­deısoq jáne osynaý joǵary laýazymǵa laıyqty emes adam­dar­dyń da ótip ketip jatatyndyǵy jasyryn emes. Memleket basshysy reformany júzege asyrý jolyndaǵy qadamdardyń biri retinde sýdıalyq laýazymǵa kan­dı­dattardy irikteýdiń talap­tary men tetikterin qatańdatýdy usyndy. Sot pro­ses­terine qatysqan jumys ótili­niń mindetti normasy 5 jyl bolyp belgilendi. Kásibı daǵdy­lary men biliktilikterin tekserý maqsatyndaǵy merzimdik synaq­tardan ótkizý júıesi engiziledi. Sýdıalyqqa kandıdattar sottarda shákirtaqy tólenetin jyldyq taǵy­lymdamadan ótedi. Osy taǵy­lym­damany aıaqtaǵannan keıin jyldyq synaq merziminen ótedi. Bul turǵydan kelgende sýdıalar tek kásibı daıyndyǵy bar zańgerler ǵana emes, zańdy is júzinde qoldana alatyn jáne qabyldanǵan sot aktisiniń eń bas­tysy ádil bolýyna qol jetkize biletin tulǵalar bolýy tıis. Tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı shyǵarylyp jiberilgen sýdıa­lardyń kópshiligi az ǵana qyzmet ótilimen jumys jasap, aldaryna qoıylǵan mindetterin oryndaı almaı, saıyp kelgende tutastaı sot júıesiniń atyna kóleńkesin túsirip ketkender bolyp keledi. Sýdıalyqtan úmitkerlerge ta­lap­tyń qatańdatylýy olardy irikteý kezinde daıyndyǵy jetkiliksiz, kezdeısoq adamdardyń taǵy da suryptalýyna múmkindik beredi. Deıturǵanmen, sýdıa­lyq­tan úmit­ker bir jyldyq taǵy­lym­dama­dan nemese bir jyldyq synaq merziminen ótý barysynda óziniń kásibı sýdıalyqqa laıyqtylyǵyn dáleldeı almaı qalǵan kúnniń ózinde, bul onyń munan bylaıǵy taǵdyryna teris faktor retinde áser etpeýi tıis. Sýdıalyqqa jaram­syzdyq ol adamnyń nashar zań­ger nemese memlekettik qyzmet­shi ekendigin bildirmeıdi. Ol bu­rynǵy jumystaryn oıdaǵydaı jalǵastyryp, bolmasa basqa salaǵa jumysqa ornalasa alady. Menińshe, olardyń sotta bolǵan kezderi mundaı jaǵdaıda ýaqytsha basqa jumysqa aýysý nemese taǵylymdamadan ótý sıpatynda esepke alynǵany jón. Sot óndirisine qatysty bes jyl­dyq jumys ótili bar tulǵa­lar­dyń sanatyna sot qyzmet­ker­lerimen qatar, quqyq qorǵaý organdarynyń tergeý qyzmet­kerleri, prokýrorlar, advokattar da engizilgeni jón. О́ıtkeni, olar is júzinde sot proses­terinde bolmaǵanymen sottar­ǵa qandaıda bolmasyn materıal­dardy tapsyrý isinde mol tájirıbeleri bar adamdar ekeni belgili. Jasyratyny joq, sottardyń mártebesi buqaralyq aqparat qu­raldary arqyly da qalyptasady. Alaıda, keıbir jaǵdaılarda sýdıalardyń buqaralyq aqparat quraldarynyń, azamattar men zańdy tulǵalardyń taraptarynan negizsiz shúıligýshilikterdiń jýan ortasynda qalyp qoıatyn jaǵdaılary da kezdesedi. Mun­daıda ol jaǵdaıdy odan saıyn órshitip, quqyǵyn qorǵaýdy surap óziniń áriptesine – sýdıaǵa sha­ǵymdana almaıdy ǵoı. Sondyqtan óz qyzmetine laıyqty, tártipti de, ádil sýdıalardy qorǵaýdyń zańdy tetigin jasaýdy qarastyrǵan jón. Bul turǵydan kelgende, sýdıa­larǵa ádeıi negizsiz jáne zańsyz tıis­ý­shilikter úshin jaýap­ker­shilikti zań turǵysynda negizdeý qajet. Sonymen qatar, Memleket basshysy: «Sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis», dep atap kórsetti. Bul turǵyda Prezıdent ınves­tısııalyq daýlar boıynsha derbes sot óndirisin qurýdy usyn­dy. Joǵarǵy Sotta iri ınves­tor­lardyń qatysýymen daýlardy qaraıtyn ınvestısııalyq alqa uıymdastyrylady. Zań ústemdigi bıznesti qorǵap, kásipkerlik qyzmetke jaǵdaı týǵyzý úshin qajet. Turaqtylyq ahýaly orna­ǵan quqyqtyq memleket qana ınvestısııalar úshin qolaıly bola alady. Qazaqstanda qazirgi kezde álemdik arenada salmaǵy men yqpaly bar iri halyqaralaq kompanııalar jumys jasaıdy. Kóptegen kompanııalar Qazaqstan naryǵyna qatysýǵa yqylas bildirip otyr. Investısııalyq daý­lar boıynsha sot óndirisin qurý – zor ilgerileýshilik qadam. Inves­tı­sııalyq sottardyń tıimdi bolýy úshin bul baǵytta zor jumystar kútip tur. Investısııalyq sottar­dyń sottylyǵyn aıqyndaý qajet. О́ıtkeni, ınvestor taraptardyń biri bolyp tabylatyn barlyq daý­lardy atalǵan sottardyń qaraýy­na jatqyza berýge bolmaıdy ǵoı. Menińshe, mundaı daýlarǵa memlekettik organdar men ınvestorlar arasyndaǵy daýlardy jatqyzý qajet shyǵar. Oǵan biz­diń elimizge óz qarjylaryn sal­ǵan barlyq kompanııalar emes, Úkimette bekitilgen ınves­tı­sııalyq jobalardy júzege asyrýǵa qatysatyn kompanııalar kiredi. Deıturǵanmen, mundaı ınves­tor­lardyń elimizde onsha kóp emes ekendigin eskersek, ınvestı­sııalyq sottar tolyq qýa­tynda jumys jasaıdy deı alamyz ba?! Sondyqtan bastapqy kezde jumys jasap turǵan sottardaǵy ınvestısııalyq daýlardy qaraýǵa tájirıbeli sýdıalardan arnaıy quram jasaqtaǵan jón shyǵar. Prezıdentimizdiń «100 naq­ty qadam» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýy bizdi basty maqsatqa – ekonomıkasy damy­ǵan jáne jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamynyń múmkindikterin iske qosqan qýatty memleket negi­zin­de órkendegen qoǵam qurýǵa jete­leıdi. Memleket basshysy qys­qa merzim ishinde elimizdiń álemdik keńistikte qalyptasýy men nyǵaıýyna zor múmkindikter jasady. Sony paıdalanyp alda turǵan ushan-teńiz isterdi eńserýge bir kisideı jumyla bileıik demekpiz.

Baqytbek BEGALIEV, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.

Batys Qazaqstan oblysy.