Ulylyqty ulyqtaǵan ustanym

Respýblıkamyzdyń kúni keshegi ýnıtarlyq-totalıtarlyq júıe quramynda bolǵan kezin qosa eseptegende Qazaqstannyń tarıhynda bes konstıtýsııa qabyldandy. Olardyń bári de ulttyq avtonomııadan bastap, egemendikke deıingi memleketimizdiń belgili bir damý kezeńderin aıqyndaǵany anyq. Al táýelsizdiktiń eleń-alańynda qabyldaǵan sońǵy Konstıtýsııamyz alǵash ret el tarıhynda eleýli oryn alyp, halqymyzdyń jarqyn bolashaǵyna jalyndy bastaý boldy. Bul halyqtyń quqyqtyq saýatynyń artqanyn da aıqyndaı tústi. Soǵan oraı, búginde halyq qoǵamnyń barlyq tynys-tirshiligi zańmen ǵana rettelip, barlyq másele zańmen ǵana sheshimin tabatynyn da jete túsindi. О́ıtkeni, Ata Zańymyz táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, turmysymyzdy jaqsartyp, ár adamǵa jaǵdaı jasap, elimizdi aıdaı álemge tanytty. Demek, endi memleketimizdiń árbir azamatynyń paryzy men mindeti – Konstıtýsııamyzda kórsetilgen qaǵıdalardy buzbaı, konstıtýsııalyq qundylyqtardy saqtaý. Al bul jolda Ata Zańymyzdyń mańyzy men mánin áli de jete bile túsken jón. Osy oraıda biz Shyǵys Qazaqstanǵa barǵan saparymyzda oblystyq sottyń tóraǵasy Dosjan ÁMIROVKE jolyǵyp, oqyrmandarymyzǵa oı salar birqatar suraqtarymyzǵa syndarly jaýap aldyq. – Dosjan Sarmanqululy, táýel­sizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan-aq Prezıdent N. Nazarbaev demokratııalyq memlekettiń joǵary standarttaryna laıyqty quqyq qorǵaý júıesin qurýdy qolǵa alǵan bolatyn. Sóıtip, búkil eldiń qoldaýyna ıe bolǵan bul halyqtyq reforma egemen elimizdi bolashaqqa aparar jarqyn jolǵa, tuǵyrnamaǵa aınaldy. Osy oraıda, aldymen Konstıtýsııamyzdan bastaý alar barlyq zańdylyqtardyń saqtalý men oryndalý ordasy sanalatyn sottardyń quqyqtyq erekshe róline toqtalyp ótseńiz. – Búgingi kúni el tarıhynda eleýli oryn alǵan, jarqyn bolashaqqa bas­taý bolǵan Ata Zańymyz – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyn atap ótýdemiz. Dúbirge toly dúnıe eki ǵasyr toǵysynda elimizge túbirli ózgerister ákeldi. Babalarymyz ǵasyrlar boıy armandaǵan azattyqtyń aq tańy atyp, egemen el boldyq. Táýelsiz memleketke aınaldyq. Tyńnan túren salyp, demokratııalyq damý jolyna tústik. Irkilisteri de az bolmaǵan izdenisi mol jyldardy da bastan ótkerdik. Bul jyldardyń jemisti de jeńisti bolǵany aqıqat. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan búgingi álemdik keńistikpen úndestik taýyp, demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket qurý jolynda kóptegen tamasha tabystarǵa qol jetkizip otyr. Eń bas­tysy, biz memlekettigimizdi ornyqtyrý men qoǵamnyń tynys-tirshiligin, baǵyt-baǵdaryn aıqyndap bergen óz Ata Zańymyzdy – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyn qabyldadyq. Zańdy­lyqtyń saqtalý men oryndalý ordasy sanalatyn sottardyń róli degende, aldymen arǵy tarıhqa júginer bolsaq, óz mádenıeti bolǵan dala órkenıetinde de belgilengen zań erejeleri boldy. «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», Áz Táýkeniń «Jeti jarǵysy», daý-damaıdy bir aýyz kesimdi sóz, kesikti sheshimmen rettep otyrǵan bıler ınstıtýty bolǵan. Osynyń bárinde demokratııalyq prınsıptegi konstıtýsııalyq negiz bolǵany tarıhtan belgili. – Sonaý 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyl­daǵan, búgingi kúnge deıin el ıgiligine múltiksiz qyzmet etip kele jatqan Konstıtýsııany táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qol jetkizgen eń úlken jetistigimiz dep baǵalasaq, artyq aıtqandyq bolmas. 1993 jylǵy qabyldaǵan Konstıtýsııamyzdyń da mańyzy bólek ekeni ras. Degenmen, bul Konstıtýsııada Qazaqstan respýblıka dep tanylǵanmen, naqty qandaı respýblıka ekeni kórsetilmegen edi jáne respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdattary aıqyndalmaǵan bolatyn. – Iá, ol 1993 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııa naryq ekonomıkasyna baılanysty kúndelikti týyndap otyrǵan talaptarǵa, ony iske asyrý maqsatyna, memleket ustanýy tıis jańa aǵymdaǵy strategııalyq baǵyt-baǵdaryna tolyq jaýap bere almady. Memlekettik bılik tarmaqtary arasyndaǵy qaıshylyqtardy retteý tetikteri de naqtylanbaǵan bolatyn. Qysqasy, júıeli áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ózgeristerge negiz bolýǵa osaldyq tanytty. Konstıtýsııanyń osy jáne basqa da kemshin tustaryn tolyqtyryp, negizgi qaǵıdattarda aıqyn da anyq etip belgileý maqsatynda ómir ózi alǵa jańa da tolyqqandy Konstıtýsııa qabyldaý kerektigin usyndy. Bul ýaqyt talaby edi. Elbasy N. Nazarbaevtyń bastamasymen osy bir kezek kúttirmes kúrdeli máselege keshiktirmeı tez arada bel sheship kirisý mindeti turdy. Sóıtip, ábden saraptalyp, suryptalǵan Konstıtýsııa jobasy halyq súzgisine shyǵaryldy. Konstıtýsııa jobasyn talqylaýǵa búkil halyq bar ynta-yqylasymen qyzyǵýshylyq tanytyp, atsalysty. О́ıtkeni, Negizgi Zań – árbir jekelegen azamattyń ómirdegi qarym-qatynasynyń, kúndelikti is-áreketiniń negizi, ol, búkil elimizdiń bitim-bolmysy. Konstıtýsııanyń 1-babynda «memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep atap kórsetilgen. Konstıtýsııa jobasynyń búkilhalyqtyq talqylaýdan ótýiniń ózi árbir adamnyń jeke quqyǵyna berilgen erkindik dep sezingen el, jańa Konstıtýsııany qanaǵattanǵandyq sezimmen qabyldaǵany da jadymyzda. Osyǵan oraı, jańa Konstıtýsııaǵa adam quqyǵy jónindegi Búkilálemdik deklarasııaǵa sáıkestendirilip, 30 baptan turatyn «Adam jáne azamat» atty jańa bólim qosylǵanyn, sodan Konstıtýsııamyzda qaı salada da halyqaralyq normalarǵa saı keletin erejeler belgilengenin rızashylyq sezimmen aıta ketkimiz keledi. Bul Konstıtýsııada joǵaryda aıtylǵan jáne basqa da kemshilikter túgel retteldi. Birinshiden, Konstıtýsııanyń ekinshi baby aıqyn belgilep bergendeı, Qazaqstan Respýblıkasy – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket bolyp tanyldy. Iаǵnı, Qazaqstan prezıdenttik res­pýblıka bolyp jarııalanyp, prezıdenttik basqarý júıesi naqtylandy. Bul der kezinde qabyldanǵan óte durys sheshim boldy. О́ıtkeni, tap sol tusta qoǵamdy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarystan alyp shyǵý úshin kúshti ári toptasqan bılik júıesi asa qajet edi. Ekinshiden, jańa Konstıtýsııa bo­ıynsha memlekettik birtutas bılik zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi bop úsh tarmaqqa bólindi. Ata Zańymyzda osy úsh bılik tarmaǵynyń ózara jáne Memleket basshysynyń bılik tarmaqtarymen araqatynasy naqtylandy. Úshinshiden, kóppartııalyq negizdegi saıası júıe qalyptasty, parlamentarızmniń negizi qalanyp, qos palataly Parlament dúnıege keldi. Sonyń nátıjesinde búginde kásibı sheberligi shyńdalǵan Parlament qoǵam ıgiligine qyzmet etip jatqan kóptegen artynda jarqyn iz qaldyrar jańa zańdar qabyldaýda. Tórtinshiden, sot júıesin qalyptastyrýdyń aıqyn erejeleri belgilendi. Sottar men sýdıalardyń mártebesin zańnama turǵysynda anyqtap, sot tóreligin júzege asyrýdyń quqyqtyq kepildikterin nyǵaıtty. – Elimizde qarqyndy túrde sot reformasy júrip jatyr. Sonyń nátıjesinde búginde ozyq elder úrdisi men úlgisine boı urǵan táýelsiz sot bıligi, sondaı-aq, sot tóreligin júzege asyrýdyń órkenıetti júıesi qalyptasty. – Iá, Elbasy elimizdiń táýelsizdik alǵan alǵashqy kúnderinen bastap respýblıkamyzdyń sot júıesin jetildirý isin erekshe nazarǵa alyp, sot reformasyn kezeń-kezeńimen ilgeri jyljytýda turaqty qamqorlyq kórsetip keledi. Memleket basshysy 2013 jyly qarasha aıynda ótken Sýdıalardyń kezekti VI sezinde sot tóreligin odan ári jetildirý týraly keleli usynystaryn bildirip: «Biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn temirqazyq ete otyryp, sot júıesin jetildirýdi jalǵastyra berýimiz qajet. Eger de biz ekonomıka men saıasatta reforma jasap, sot júıesi men jalpy quqyq qorǵaý júıesin túzemesek, kózdegen maqsatymyzǵa jete almaımyz. Bizdiń azamattar sot júıesinde barlyq máselelerdi sheshýi kerek, óziniń quqyǵyn qorǵaı alýy kerek. Memlekettiń de, meniń de sot júıesine kóp kóńil bólip otyrǵanym sondyqtan», – deýi osynyń dáleli bolsa kerek. Sondaı-aq Elbasy: «HHI ǵasyrdaǵy ult damýynyń mańyzdy ólshemi – minsiz jáne tıimdi ulttyq sot tóreligi júıesi. Táýelsiz jáne ádiletti sot – quqyqtyq memlekettiń negizi. Onsyz álemniń birde-bir elinde, tipti eń damyǵan memleketterde de qolaıly ınvestısııalyq ahýaldyń da, azamattardyń ál-aýqatynyń joǵary deńgeıiniń de, qoǵamnyń tabysty damýynyń da bolýy múmkin emes», – dep, sot júıesiniń mańyzdylyǵyn atap aıtty. – О́zińiz aıtqandaı, bıliktiń bir tarmaǵy sanalatyn sot salasynda eleýli ózgeristerdiń bolyp jatqanyna, onyń táýelsiz de beıtarap jáne ádiletti tóreliktiń júzege asyrylyp jatqanyna qarapaıym jurtshylyqtyń da kózi jete bastady. Reformanyń basty nátıjesi osy, ıaǵnı halyqtyń sotqa seniminiń artýy men óz múddelerin qorǵaýy úshin sotqa júginýi der edik. – Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «Ult Jospary – 100 naqty qadam» baǵdarlamasynda – jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap, sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda memleketimizdiń damyǵan, básekege qabiletti 30 eldiń qataryna kirý jónindegi ulttyq josparyn usyndy. Osy baǵdarlamada zań ústemdigin qamtamasyz etý úshin sot júıesin odan ári jetildirýdiń negizgi mindetteri men basty baǵyttaryn aıqyndap berdi. Ult josparyndaǵy sot qyzmetine qatysty qadamdardaǵy Prezıdent tapsyrmalary men alǵa qoıǵan maqsat-mindetterdiń naqtylyǵy – ulttyq sot júıesin damytýdyń qaınar kózi. Sot bıligi – memlekettiń saıası júıesiniń quramdas bóligi. Sondyqtan da memleketimiz damyǵan saıyn sot qurylymy men óndirisinde túbegeıli ózgerister júzege asyp, sýdıalardyń mártebesi, sottardyń táýelsizdigi nyǵaıa túsýde. Búgingi kúni elimizde 5 satyly sot júıesi jumys istep kelse, endi 3 satyly sot júıesine kóshý máselesi talqylanýda. Sebebi, qazirgi 5 satyly sot júıesinde apellıasııalyq jáne kassasııalyq satylardyń oblystyq sottarda shoǵyrlanýyna baılanysty kassasııalyq alqa, is júzinde Joǵarǵy Sotqa júktelgen qadaǵalaý satysynyń qyzmetin atqaryp, sot prosesterin uzartýǵa jáne sot sheshiminiń birneshe ret ózgerýine yqpal etip, sot bedeline nusqan keltirýde. Iаǵnı, azamattardyń quqyqtary men qoǵamnyń jáne memlekettiń zańdy múddesin neǵurlym jedel ári sapaly qorǵaýǵa keri áser etedi. Al 3 satyly sot júıesi atap ótken tıimsiz máselelerdiń týyndamaýyna, azamattardyń ýaqyttaryn únemdeýge ıgi yqpalyn tıgizedi. Bul júıe álemdik tájirıbede de moıyndalǵan. Osyǵan baılanysty kassasııalyq saty oblystan Joǵarǵy Sot quzyryna aýysqaly otyr. Sondyqtan da 3 satyly Sot júıesine kóshý máselesi kúshine ense, isterdiń qaralý merzimi qysqaryp, sot júıesiniń demokratııalyq qoǵamnyń joǵary talaptaryna saı keledi. – Degenmen de myna bir máseleni de esten shyǵarmaǵanymyz abzal sekildi. Damyǵan otyz eldiń qataryna qurǵaq kórsetkishter men jalań qaǵıdalarmen ene almaımyz. Sebebi, ozǵan eldiń ekonomıkasy, áleýeti ǵana emes, mádenıeti men rýhanı qundylyqtarymen qatar, zań ústemdikteri de berik bolýy shart. Sondyqtan da Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy N.Nazarbaev demokratııalyq memlekettiń joǵary standarttaryna laıyqty sot júıesin qurýdy alǵa qoıǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde Qazaqstannyń sot júıesi reformalyq satylardan ótip, qazir álemdik standartqa tolyq sáıkes keletin sot júıesine aınaldy. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Ult jospary – bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýdyń «100 naqty qadamy» osynyń aıqyn aıǵaǵy emes pe? – Durys aıtasyz. Bul baǵdarlama Qazaqstandy ary qaraı órge tartar tyń serpin, jańa mindetter ǵana emes, kúrmeýi qıyn máselelerdiń túıinin tarqatar batyl sheshimder, bıik belesterdi baǵyndyrar joıqyn rýh ákeldi. Halyqtyń qoldaýyna ıe bolǵan bul reforma alys­ty boljap, keleshekte atqarylatyn isterdi qazirgi tańda oryn alyp otyrǵan jaǵdaılarmen ushtastyrady. Elbasymyz «Qazaqstan-2050» Strategııasynda jáne «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty baǵdarlamasynda basty maqsattardy iske asyrý úshin usynǵan bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń 100 naqty qadamyn aıqyndap berdi. Sondyqtan da bul baǵdarlama egemendi elimizdiń tuǵyrnamasy ispettes. Nátıjesinde halqymyzdyń ádildikpen demokratııalyq saıasatqa degen senimi aıqyndalyp, Qazaqstannyń kemel keleshegine altyn kópir jalǵandy dep ashyq aıta alamyz. Ult josparynyń sot salasyna qatysty qadamdaryn barsha oblys sottary men turǵyndaryna nasıhattaý maqsatynda Shyǵys óńirindegi 18 aýdanǵa arnaıy issaparǵa shyǵyp, aýdan jáne aýyldyq okrýg ákimderimen, quqyq qorǵaý organdarynyń basshylarymen jáne jergilikti sot ujymdarymen birlesip, qoǵamdyq kezdesýler uıymdastyrdyq. Sonymen qatar, ár aýdan boıynsha jergilikti turǵyndarǵa jeke qoǵamdyq qabyldaý jasalyp, 106 azamatty qabyldadyq. Issaparymdaǵy Memleket basshysynyń baǵdarlamasyn nasıhattaý maqsatyndaǵy qoǵamdyq qabyldaý men kezdesýlerden qarapaıym halyq ta, sheneýnikter de úlken oı túıgeni baıqaldy. Sebebi, kezdesý barysynda Elbasynyń Ult josparyn qoldap, aqyl-oılaryn ortaǵa salyp, «100 naqty qadamdy» jas urpaqqa úlgi etip júrgen kónekóz qarııalar men aq jaýlyqty analardyń lebizi janymyzdy tebirentti. Oıymyzǵa oı jalǵady. Buǵan naqty mysal, dana halqymyz «Esti sóz – atadan balaǵa mıras» degendeı, dilmar sheshendik О́skenbaı bıden aǵa sultan Qunanbaıǵa, Qunanbaıdan Abaıǵa aýysqan. Ákesi Qunanbaı Abaıdy ózimdeı bolsyn, ózimnen asyp tússin degen izgi nıetpen tárbıelegen, jastaıynan el isine aralastyrǵan. Qunanbaı ózge balalarynan góri Abaıdyń sergek, oıly, uǵymtal ekendigin ańǵaryp, 13 jasynan Semeıde oqyp jatqan medresesinen qaıtaryp, túrli jaýapty da kúrmeýi qıyn tapsyrmalarǵa jumsap, baýlydy. Abaı qurbylarynan erte eseıip, balalyqpen qosh aıtysady. Áke nusqaýymen úlkendermen sálemdesý, jón surasý, salt-ǵuryptyń túp tórkinin anyqtaýdan bastap, Qarataı sheshenmen sóz qaǵysý, Shormannyń Musasymen májiliste bolyp, tapqyrlyq tanytýy, qaıyn atasy Alshynbaı syndy sheshenmen oı jarystyrý – Abaı ótken úlken ári uly mektep. Osyndaı dala akademııa­synan uly tulǵalarymyz Tóle bı, Qaz daýysty Qazybek bı, Maıqy bı, Qý daýysty Quttybaı, Áıtekedeı bıler men shejireli sheshenderimiz de ótken bolatyn. Olar jastaıynan sóz saptaýǵa tóselip, tapqyrlyq pen alǵyrlyqtyń, danalyq pen daralyqtyń, ulaǵattylyqtyń zerdesin meńgergen sóz kósemine aınaldy. El ishindegi daýlardy bylaı qoıǵanda halyqaralyq qaqtyǵystardy da bir sózben tobyqtaı túıinin keltirip sheshimin tapqan. Bul tálimgerlik qasıetter bizdiń búgingi kúni úlgi alatyn, qısynyna qyzyǵatyn asyl qazynamyz ispettes. Bıler men sheshenderdiń alǵyrlyǵymen qurastyrylyp, kóregendi ári ultjandy abyzdar men handardyń arqasynda «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly»,Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» syndy ata zańdarymyz jaryq kórip, el ishindegi daý-janjaldar men saıası mańyzy bar máseleler ádil sheshilip otyrdy. Osy zań júıeleri qazaq halqynyń ómirlik máselelerin barlyq jaǵynan qamtyp, sonyń nátıjesinde handyǵymyz barynsha kúsheıip, dáýirlegen kezeń boldy» degen tarıhı jazbalar bar. Joǵaryda atap ótken zańdar men «Alash» partııasynyń baǵdarlamasynan bastaý alatyn zańdar júıesi, búgingi Konstıtýsııanyń tutas bolmysy ispettes. О́ıtkeni, bıler eki taraptyń biri jeńip, biri jeńilýimen ǵana shektelmeı, eki jaqqa da shyndyqty mo­ıyndatyp, rızalyqpen bitistirgen. «Bılik aıtqan bı emes, bitistirgen bı» degen naqyl sodan qalǵan. – Biraq, bitimniń basty maqsaty tek daýlasýshy taraptardy bitistirý ǵana emes qoı. – Árıne, sondaı-aq onyń maqsaty áleýmettik ortadaǵy tynyshtyqty, tatýlyqty ornyqtyrýǵa jeteleý, árkimdi aldymen ar-namysyna júgindirip, ál-ahýaldy ashýmen ýshyqtyrmaı, aqylmen saralaýǵa tárbıeleý. О́ıtkeni, ary taza, kóńili aq adam óz is-áreketinen qanaǵat alyp, tynysh ómir súredi, ózgelermen de jarasymdy qarym-qatynas jasaı alady. Bitimgershilik ýájge qulaq aspaý – kórgensizdik, teksizdik retinde baǵalanǵan. «Bitimshilikke toqtamaǵannan – bereke izdeme» degen sóz osydan shyqqan. Sonyń sabaqtastyǵy qazirgi «Medıasııa» zańy. Qoryta kele – qazaq halqy jón sózge qulaq asyp, mánin túsine, qasterleı bilgen. Demek, qazaq qoǵamyndaǵy quqyqtyq sana óte joǵary bolǵany baıqalady. Sondyqtan da sýdıaǵa ótetin adamǵa qoıylatyn basty talap – memlekettik tilde erkin sóıleý, saýatty jaza bilý, ıaǵnı jan-jaqty oı-tolǵaýy zor, ózindik pikiri bar maman bolýy qajet. Qazaqtyń tilin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn, ádebıetin, mádenıetin biletin, ımandylyq sabaqtaryn oqyǵan, jaýapkershiligi mol sýdıalar kóp bolsa, nur ústine nur bolary sózsiz. Al Prezıdentimizdiń Ult josparynda kózdelgen barlyq quqyqtyq sharalar sotqa deıingi tergeý-tekserý qyzmetiniń sapasyn jaqsartýǵa, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń sapaly qorǵalýyna úlken mán berilip otyr. Osy «100 naqty qadamdaǵy» zań ústemdikterine arnalǵan qadamdar qazaq qoǵamynyń ádilet aınasyna súıenish bolýy qýantady. Halyqqa zańdy jetik biletin, zań ústemdigin árqashan joǵary qoıatyn, qara qyldy qaq jaratyn keshegi ádil bılerdeı sýdıalar kerek ekeni de eskerilgen. Qazirgi sot talaby da osy. Elimizdiń Ulttyq komıssııasy sýdıalyqqa úmitkerlerdiń jasyn 30 jasqa deıin ósirý jáne olardyń sot salasyna tikeleı qatysty 5 jyldyq jumys ótilin engizý jónindegi usynystardy qoldaýynyń da máni osynda. Sýdıalardyń barlyǵy mindetti túrde sot tóreligi ınstıtýtynyń magıstratýrasynda daıarlyqtan ótýi tıis. Atalǵan ınstıtýt Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń quramynan shyǵarylyp, Joǵarǵy Sottyń quzyryna beriletini týraly sheshim de bar. – Oblystaǵy sottardyń jumysynan az-kem maǵlumat aıtyp berseńiz. – Jalpy, oblys sottarymen barlyq qaralǵan ister men materıaldar byltyrǵy jyly 59138-di qurasa, bıylǵy qaralǵan ister men materıaldar sany 64949-ǵa ósken. Bul ótken jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda bıylǵy kórsetkish 6 myńǵa jýyq ispen artyp tur. Aryzdar men talap-aryzdardy qozǵalyssyz qaldyrý, qaıtarý jáne qabyldaýdan bas tartý týraly máseleler oblystyq sottyń jiti baqylaýyna alynyp, aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıynan bastap 5 taldaý júrgizilip, 11 anyqtama jasaqtaldy. Shyǵys Qazaqstan oblysy sottarynda is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý, isterdi memlekettik tilde qaraý maqsatynda naqty sharalar qolǵa alyndy. Máselen, AIJK-niń 14-babynyń 2-bóligin basshylyqqa alyp, 97 azamattyq is boıynsha sot tili memlekettik tilge aýystyryldy. Al 2015 jyldyń 6 aıynda isterdiń 14 paıyzy memlekettik tilde qaraldy. Bul – osy aımaq úshin úlken kórsetkish. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres erekshe qarqynmen júrgizilýde. Ústimizdegi jyldyń 6 aıynda sybaılas jemqorlyqqa baılanysty 31 adamǵa qatysty 29 qylmystyq is tússe, 2014 jyldyń 6 aıynda 67 adamǵa baılanysty 51 qylmystyq is túsken. Onyń ishinde 27 adam sottalyp, 10-y bas bostandyǵynan aıyryldy. Al oblys sýdıalarynyń ústinen Joǵarǵy Sotqa 33 shaǵym tústi. Onyń ishinde 2 shaǵym tolyǵymen rastaldy. Shaǵymdardyń basym kópshiligi Semeı, О́skemen qalalyq sottaryna jáne ekonomıkalyq sotqa qatysty. Atalǵan sottarda isterdi qaraý júktemeleri joǵary bolǵandyqtan, shaǵymdanýshylar sany da basym bolyp otyr. Árbir túsken shaǵym boıynsha qyzmettik tekserister júrgizilip, tekserilip, kemshilik anyqtalsa, dereý tıisti shara qoldanylady. – Sot bedeli – sýdıa bedeli deımiz. Sonymen qatar, Memleket basshysy: «Sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis», degen bolatyn. – Rasynda da sýdıalar únemi halyqpen tikeleı qarym-qatynasta bolǵandyqtan olardyń moraldyq beınesi men kásibı jetistigi qyzmet barysynda erekshe ról atqaratyndyǵy belgili. Sondyqtan, árbir sýdıa sot bıliginiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, óz kásibiniń bedelin arttyrýǵa, sot tóreligin nyǵaıtýǵa qatysty jumystardy adal júzege asyrýǵa tıis. «Bıdaıdyń barar jeri – dıirmen, ár istiń barar jeri – sot» degendeı, elimizde sot salasyn damytýǵa baılanysty kóptegen is-sharalar atqarylyp jatyr. Elbasy baǵdarlamasynda azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesi satylaryn ońtaılandyrý, sýdıa laýazymyna úmitkerlerdi irikteý tetikterin kóbeıtý jáne biliktilik talaptaryn qataıtý máseleleri, sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý, jańa Etıkalyq kodeksti jasaý máseleleri de nazardan tys qalmaǵany – qýantarlyq jaǵdaı. Sebebi, talap kúsheıgen saıyn jumys sapasy da arta bermek. Iаǵnı, memleket tarapynan myqty qorǵalǵan, materıaldyq jaǵynan jaqsy qamtylǵan, kúrdeli irikteýlerden ótken, bilikti de derbes, beıtarap sýdıa ǵana is júzinde zań ústemdigin qamtamasyz ete alady. Elbasynyń osyndaı kóregendi nusqaýymen bul baǵdarlama sot júıesin, basqa salalardy da, tipti barsha elimizdi órkendetýge muryndyq bolary sózsiz. Sonymen qatar, Elbasy ınvestısııalyq daýlar boıynsha derbes sot óndirisin qurýdy usyndy. Sebebi, zańy myqty eldiń ekonomıkasy da myqty bolýy tıis. Al zańy osal memleketterge sheteldik ınves­torlar kóp kelmeıdi. Sondyqtan, elimizde ınvestısııalyq daýlardy qaraıtyn sottar qurylmaq. Iаǵnı, elimizdiń ınvestısııalyq ahýaly jaqsaryp, ınvestorlar zamanaýı talaptarǵa saı sot júıesiniń, zań ústemdiginiń arqasynda, jıi oryn alatyn daýlar men janjaldar uzaqqa sozylmaı túbegeıli sheshimin tabaryna senimdi bolady. Bul júıe arqyly sot prosesteri qysqa merzimde ári barynsha jeńildetilgen jaǵdaıda júrgizilip, daýlardy álemdik standartqa sáıkes sheshýge múmkindik beredi. Al dúnıejúzilik saýda uıymyna múshelikke kirip otyrǵan elimiz úshin joǵaryda atap ótken negizgi ózgerister tıimdi bolmaq. Sýdıalardy irikteýde de salmaqty reformalar kútip tur. Máselen, sýdıalyqqa úmitkerdiń jasyna qatysty qoıylatyn talap kúsheıedi, úmitkerler úshin sot isin júrgizýge bes jyldyq jumys ótiliniń bolýy týraly talap engiziledi. Jeke kepildik berý ınstıtýty iske asyp, jańadan taǵaıyndalǵan sýdıalar úshin bir jyldyq synaq merzimi qosylmaq. Azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesi satylaryn ońtaılandyrý, sýdıa laýazymyna úmitkerlerdiń biliktilik talaptaryn qataıtý máseleri, olardyń esep berý tártibin kúsheıtý, jańa Etıkalyq kodeksti jasaý máseleleri de nazardan tys qalmaǵany qýantarlyq jaǵdaı. Sebebi, talap kúsheıgen saıyn jumys sapasy da arta bermek. Iаǵnı, memleket tarapynan myqty qorǵalǵan, materıaldyq jaǵynan jaqsy qamtylǵan, kúrdeli irikteýlerden ótken, bilikti de derbes, beıtarap sýdıa ǵana is júzinde zań ústemdigin qamtamasyz ete alady. Elbasynyń osyndaı kóregendi nusqaýymen bul baǵdarlama sot júıesin, basqa salalardy da, tipti barsha elimizdi órkendetýge muryndyq bolary sózsiz. Sondyqtan da ádilet aınamyz aıshyqtalyp, bolashaqta keshegi qazaq dalasynyń dana bılerindeı ǵadil sýdıalar ǵana qalady degen úmittemiz. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.