METALLÝRGIIа — EKONOMIKANYŃ NEGIZGI SALASY

Keshe Astanada “Astana Mine­rals&Metallurgy-2010” birinshi qazaqstandyq halyqaralyq mı­neraldyq resýrstar jáne metal­lýrgııa kongresi óz jumysyn bas­tady. Bul jıyn eki kúnge jos­par­la­nyp otyr. Sonyń “Álemdik me­tallýrgııa salasy ósimi men trans­formasııalanýy” degen taqyrypta ótken birinshi kúngi basqosýyna elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysyp, forým qonaq­taryna arnap quttyqtaý sóz sóıledi. Forým jumysyn júrgizgen QR Premer-Mınıstriniń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehno­lo­gııalar mınıstri Áset Isekeshev fo­rým jumysyna qatysýǵa álem­niń 9 memleketinen, sonyń ishinde Belarýs, Ulybrıtanııa, Germanııa, Qytaı, Reseı, Túrkııa, Ýkraına jáne О́zbekstannan 400-den astam delegat kelgendigin atap kórsetti. Osynaý metallýrgııa salasyndaǵy uly dúbirli basqosýdy uıym­das­ty­rý isine Astana qalasynyń ákim­digi, Indýstrııa jáne jańa tehno­lo­gııalar mınıstrligi, Tabıǵatty qoldanýshylardyń qazaqstandyq turaqty damý assosıasııasy óz úlesin qosqan. Bul forým Qazaqstan qara me­tallýrgııasynyń alyby Temir­taý­daǵy “Qazaqstan magnıtkasy” ata­nyp ketken Qaraǵandy metallýr­gııa zaýytynyń óz qyzmetin bas­tap, elimizde alǵashqy shoıyn bal­qymasynyń alynýyna 50 jyl tolý torqaly toıymen tuspa-tus kelip otyr. Bul oqıǵa 1960 jyl­dyń 3 shildesi kúni bolǵan bola­tyn. Naq osy jyly elimizdiń bo­la­shaq Tuńǵysh Prezıdenti, búginde atyn álem tanyǵan memleket qaıratkeri Nursultan Nazarbaev metallýrg retindegi alǵashqy qyz­metin bastaǵan bolatyn. Osydan 50 jyl burynǵy Qazaqstan ekonomı­ka­synda, sonyń ishinde metallýr­gııa salasynda tarıhı iz qaldyrǵan aıtýly oqıǵa jas metallýrg Nur­sultan Nazarbaevtyń kóz aldynda ótken edi. Basqosýda forým qonaqtaryna arnap quttyqtaý sóz sóılegen Mem­leket basshysy ústimizdegi jyly alǵashqy qazaqstandyq bolat óniminiń alynǵanyna 65 jyl tolatyn bolsa, alǵashqy shoıyn­nyń alynǵandyǵyna dál osy ýa­qyt­tary 50 jyl tolǵandyǵyn taǵy bir eske saldy. Búgingi kongress ju­mysy jahandyq kúrdeli ekono­mı­kalyq daǵdarystyń seıilý sá­tin­de ótip otyr. Álemdik metal­lýr­gııa salasynyń, qarjy sektorymen qatar, daǵdarys saldaryn barynsha sezingeni belgili. Daǵdarys kezinde osy saladaǵy asa iri kompanııa­larǵa daǵdaryspen kúres jóninde barynsha qatań sharalardy qabyl­daýlaryna, qolǵa alynǵan ınves­tı­sııalyq jobalardy toqtata turý­laryna, adamdar sanyn qysqar­týy­na týra keldi. Osy sala boıyn­sha ónim kólemi kóp qysqardy. Qazaqstan buǵan jol bergen joq. Elimizde jumys isteıtin kom­panııalar serpindi ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý isin odan ári jalǵastyra berdi. Aldyn ala jasalynǵan memorandýmdarǵa sáıkes jumys oryndarynyń qys­qarýyna jol berilmedi. Osy qıyn sáttiń ózinde salanyń daǵdarystan keıingi damý máseleleri barynsha eskerildi. Pavlodardaǵy elek­tro­lız zaýytynyń ekinshi kezegi, “Altyn taý” altyn óndiretin fab­rıkasy iske qosyldy. О́skemende mys óndirisin damytýǵa yqpal ete­tin jańa jobany júzege asyrý ju­my­syna daıyndyq jasalýda. Mun­da, sonymen qatar metallýrgııalyq ortalyq óz jumysyn bastaıtyn bolady. Pavlodar men Aqtaýda qubyr shyǵaratyn jańa zaýyttar paıda boldy. Aqtóbede temirdi qal­pyna keltirý jónindegi zaýyt turǵyzylýda. Basqa da osy tektes jumystar júzege asyrylyp, eli­mizdiń taý-ken metallýrgııa sala­synyń damýyna jaqsy negiz qalanyp otyr. Osy rette Elbasy tabıǵat baı­lyqtarynyń, mıneraldyq resýrs­tar­dyń shet-shegi bilinip otyrǵan qazirgi shaqta metaldy qaıta óń­deý salasynyń barynsha mańyzǵa ıe bola bastaǵandyǵyn atap kór­se­te ketti. Qazirgi ýaqytta Qazaq­stannyń aldynda turǵan birinshi kezektegi mindet shıkizattyq eko­no­mıkadan ónimdi óńdeý isimen aı­nalysatyn ónerkásiptik óndiriske qaraı kóshý bolyp tabylady. Munan ári ónimdi joǵary deńgeıde qaıta bólý úderisin júzege asyrýǵa qaraı aýysý qajet. Elimizdiń ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalardy júzege asyrý metallýrgııa ónimde­rine degen ishki suranysty art­tyrýǵa múmkindik beredi. Osyǵan oraı elimizde ázirlengen ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasynda taý-ken metallýrgııa kesheniniń aldyna ónimdi óndirý kólemin 2008 jylǵy deńgeıden 2 esege arttyrý mindeti júktelgen. Baǵdarlama aıasynda bolat óndirý kólemin jylyna 10 mln. tonnaǵa deıin, ferrohromdy 440 myń tonnaǵa deıin, alıýmınııdi 250 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi qam­tamasyz etetin iri jobalardy júzege asyrý kózdelinedi. Sony­men qatar, ónimdi óńdeý isin ba­ryn­sha joǵary deńgeıge deıin jet­kizý, sonyń ishinde sırek metaldar salasyndaǵy birqatar orta ká­siporyndardy iske qosý jos­par­lanyp otyr. – Aldymyzǵa qoıylǵan min­det­terge qol jetkizý úshin bizde bar­lyq qajetti resýrstar bar. Tek olardy sapaly da tıimdi paıdalaný isi únemi nazarda bolýy kerek, – dep atap kórsetti Elbasy. Memleket basshysy qo­naq­tar­dy halyqaralyq deńgeıdegi mańyz­dy forýmnyń óz jumysyn bas­taýy­men quttyqtaı kele, mundaı jıyndy dástúrli sıpatqa engizý qajettigin de aıtty. Kongrestiń ashylý rásiminde sóz alǵan Reseı Federasııasy Qar­jy-ónerkásiptik toptary assosıa­sııa­synyń prezıdenti Oleg Sos­ko­ves Qazaqstannyń taý-ken metal­lýrgııa salasy qazirgi kúni býyr­qan­dy damý qarsańynda turǵandy­ǵyn atap kórsete kele búgingi ótki­zilip jatqan shara aıasynda Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa alǵashqy qazaqstandyq “Altyn Gefest” syılyǵynyń “Jyl adamy” nomınasııasy tapsyrylatyndy­ǵyn saltanatty jaǵdaıda habar­la­dy. Forým qonaqtary osy oqıǵaǵa baılanysty oryndarynan tik turyp, Elbasyna úlken qurmet kórsetip, dý qol shapalaqtady. Munan keıin forým jumysy odan ári jalǵasty. Basqosýda “Álem­dik metallýrgııa quramyn­daǵy damýshy rynoktardyń róli” taqyrybynda sóz alǵan Eýropa­lyq Odaqtyń Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy ókildiginiń basshysy, Eýropalyq Komıssııanyń ókiletti elshisi Norber Jıýsten álemdik metallýrgııa salasynyń damý aǵym­dary týraly sóz qozǵaı kele, osy sala boıynsha Qazaqstannyń róli jyldan jylǵa arta túsken­digine toqtaldy. Elimizdiń “Qaz­atom­ónerkásip” ulttyq kompanııa­sy qazirgi kúni álemdegi tabıǵı ýran óndirisi boıynsha birinshi orynǵa shyǵyp otyr eken. Ha­lyqaralyq rynoktaǵy jaǵdaıdyń turaqtalyp, suranystyń qamtama­syz etilýine elimizdiń “Qazaqmys”, ENRC sekildi kompanııalary da ózindik úles qosýda. Eýropalyq Odaq­tyń Qazaqstandaǵy ókil­diginiń basshysy osy máselelerge ke­ńinen toqtala kele qazirgi kúni Qazaqstan men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy ekonomıkalyq baı­la­nystardyń arta túskendigin, oǵan qatysýshy memleketterdi qajetti mıneraldyq resýrstarmen, odan alynatyn ónimdermen qamtýda Qazaqstannyń úlken áriptes ekendigin atap kórsetti. Qyrkúıek aıynda Astanada kómirsýtekterin óndirý jóninde úlken semınar ótetindigin, bul sala boıynsha halyqaralyq mándegi mańyzdy oqıǵa bolyp tabylatyndyǵyn eske sala ketti. PricewaterhouseCoopers-tiń Ortalyq Azııa jáne Kavkaz boı­yn­sha basqarýshy áriptesi Alper Akdenız taý-ken metallýrgııa sala­synyń 2010-2011 jyldar boıyn­sha jahandyq trendterine taldaý jasaı kele, qazaqstandyq ken me­tallýrgııa salasynyń damý qar­qyny qýandyratyndyǵyn aıtty. Osy basqosý aıasynda taý-ken metallýrgııa salasyndaǵy álemge tanymal kompanııalardyń ókilderi sóz alyp, óz elderindegi rynoktyń damý barysy týraly áńgime qoz­ǵa­dy. Olardyń aıtysyna qaraǵanda qazirgi kúni sala boıynsha rynok suranystan góri usynysqa kóbirek beıimdele túskendeı. Osyǵan oraı ónim sapasyna degen talaptyń arta túsetindigi aıqyn. Tústen keıin halyqaralyq kongress otyrysy “Metallýrgııa sektorynyń ınnovasııalyq da­mýy” sessııasy boıynsha jalǵas­ty. Osy sessııada sóz sóılegen In­dýstrııa jáne jańa tehnolo­gııa­lar mınıstriniń orynbasary Albert Raý qazirgi ýaqytta ekono­mıkanyń odan ári damýynda taý-ken metallýrgııa salasy úlken ról oınaıtyndyǵyn aıtty. Uzaq ýa­qyt­tardan beri bul sala memleket­ter men aýmaqtardyń ekonomı­kalyq jaǵdaıyn anyqtaýshy fak­torlardyń biri bolyp keledi. Eko­nomıkanyń jalpy transforma­sııa­lanýy jahandanýmen, qor na­ryǵynyń damýymen tehnologııa­lyq alǵa basý jáne bıznestiń uıymdastyrylýymen qatar dúnıe­júzilik metallýrgııanyń damý deńgeıine de baılanysty bolyp otyr. Osyǵan oraı 2010 jyldar­dan bastap álem boıynsha alǵanda damý ústindegi naryqtardyń róli­niń kúsheıe túskendigi, 2020 jyl­dary, qazirgi boljam boıynsha, metaldardy shyǵarýdyń jáne metallýrgııanyń damý úrdisi osy damýshy naryqtarǵa qaraı óte­tindigi belgili bolyp otyr. Munyń ózi Qazaqstandaǵy taý-ken me­tallýrgııa salasynyń álem boıyn­sha yqpalynyń arta beretindigin bildiredi. Atalǵan forým aıasynda taý-ken metallýrgııa salasynyń kór­mesi jumys istep, oǵan álemniń birqatar elderiniń kompanııalary qatysyp, óz ónimderi men qyzmet­terin jarnamalady. Kongrestiń birinshi jumys kúni “Altyn Gefest” salalyq syılyǵynyń basqa laýreattaryn anyqtap, olardy quttyqtaýmen aıaqtaldy. Suńǵat ÁLIPBAI, Jylqybaı JAǴYPARULY. ---------------------------------- Sýretti túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.