Iá, shákirtke sabaq beretin áıel zatyn buryn «muǵalıma» deıtin. Bul Álim – Álıma, Sálim – Sálıma túrindegi arab tiliniń zańdylyǵy (er/áıel) ekeni túsinikti. 1841 jyly Bókeı ordasynda ashylǵan zaıyrly baǵyttaǵy tuńǵysh mekteptiń muǵalim áıelderin dál qalaı ataǵanyn ǵalymdar zertteı jatar. Biraq osy kúni «úshiteldi» (ýchıtel) sol kezdegi atymen emes, musylmansha mekteptiń muǵalimindeı ataǵandyqtan, termınologııa shartty ekenin birden eskerte keteıik.
Sonymen belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, akademık Tólegen Tájibaevtyń «HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Qazaqstandaǵy pedagogıkalyq aqyl-oı» («Pedagogıcheskaıa mysl v Kazahstane vo vtoroı polovıne HIH veka». Almaty: «Qazaqstan», 1965.- 164 b.) atty kitabynan myna sýretti ushyrastyrdyq. Fotografy – A.Voskresenskıı. Sýret 1904 jyly 3 qazanda túsirilipti.
Tarıhı sýrette kimder beınelengen?
Soldan ońǵa qaraı:
1) Maıǵyz Qartmámbetova, Han ordasyndaǵy qyzdar mektebi meńgerýshisiniń kómekshisi.
2) Hanıfa Dilmuhametqyzy Orazbaeva (kúıeý boıynsha Jaqsylyqova) – Sholaqkópe aýylyndaǵy qyzdar mektebiniń muǵalımasy. Kúıeýi (artynda tur) Ǵabbas Jaqsylyqov – Han ordasyndaǵy pedagogıkalyq kýrstyń kýrsanty.
3) Jamal Ahmetjanova (kúıeýi boıynsha Jumanııazova), muǵalıma. Kúıeýi (artynda tur) sultan Ǵabdýlmájıt Jumanııazov – Talov starshına mektebiniń muǵalimi.
4) Rázııa Dúısenáliqyzy Ahmetova (kúıeýi boıynsha Meńdesheva) Han ordasyndaǵy qyzdar mektebi meńgerýshisiniń kómekshisi. Kúıeýi (artynda tur) Seıitqalı Meńdeshev – Qazan Muǵalimder semınarııasynyń túlegi, Han ordasy eki klastyq ýchılıshesiniń muǵalimi.
5) Qalıma Uzaqqyzy Baıtýarova, Han odasynan 90 shaqyrym jerdegi Kúlsúıindik Baıbaqty aýyly mektebiniń muǵalımasy.
Endigi úlken mindet – osy muǵalımalardyń keıingi taǵdyryn zerdeleý. Mysaly, Seıitqalı Meńdeshevtiń jubaıy Rázııa Dúısenáliqyzy – qasiretti ALJIR-diń azabyn tartqan tulǵa. Ol munda 1943 jyldyń 21 mamyryna deıin tutqynda bolǵan.
Han ordasyndaǵy qyzdar mektebin ashqan Qazan zemstvo mektebiniń túlegi Husnıjamal Zulqarnaıqyzy Nuralyhanova (Nuraly hannyń shóberesi, Jáńgir hannyń nemeresi) myna sýretke túspeı qalypty. Biraq osy muǵalımanyń (ekinshi sýrettiń ortasynda) ult bilimin qalyptastyryp damytýdaǵy orny erekshe. Belgili ádebıettanýshy, ǵylym kandıdaty, Ábilqaıyr han urpaǵy, batyr Mánshúktiń anasy Ámına Mámetova ustazy týraly: «Husnıjamal hanym bizge jazý-syzýmen birge bı men án ónerin, zııaly orta etıketin, ónegeli boıjetken bolýdyń jónin úıretti», dep estelik qaldyrǵan.
Bul muǵalımalar – keıingi tolqynnyń ustazdary. Jáńgir mektebin ár kezeńde támamdaǵan Muhametsalyq Babajanov, Maqash Bekmuhambetov, Ǵubaıdolla Jáńgirov, Sháńgereı Bókeev, Baqtygereı Qulmanov, Ýálıthan Tanashev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Ǵumar Qarash, Ishanǵalı Meńdihanov, Májıt Shombalov, Seıitqalı Meńdeshev, Nuǵyman Zálıev t.b. tulǵalar ult tarıhyna saýatty eńbegimen, salıqaly qaıratkerligimen endi.
Myna bes muǵalımany – izashar bilim shańyraǵynyń shyraqshysy, HH ǵasyr basyndaǵy jańashyl, jádıtshil ult mektebiniń qarlyǵashy deı alamyz.
Aıtýǵan Dosbı