ASTANA JÁNE ÁIELDER

Áıel degende eń aldymen oıymyzǵa “sulý­lyq”, “meıirimdilik”, “náziktik” uǵym­dary oralady. Sebebi, áıel – ol Ana. Qazaq­ta “Otan-Ana”, “Jer-Ana”, “Ana tili” syndy tekti teńeýler bar. Bulardyń bar­ly­ǵy da adam balasy úshin eń uly uǵymdar. Bir sózben aıtqanda, Áıel-ana – adamzattyń búkil asyl qundylyǵyn arqalap, ulttyń bar ozyq qasıetterin jetkizýshi, darytýshy, da­mytýshy tulǵa bolyp kele jatqany aqıqat. Bizdiń ulttyq dilimizde halqymyz – ejel­den-aq áıel zatyn álpeshtep, qyzdaryn qur­mettep, anasyn ardaq tutqan halyq. Osynaý úlgili úrdis zaman talabyna saı óz sabaq­tastyǵyn búgingi kúni de joǵaltqan joq. Elbasynyń naqty tapsyrmasy negizinde júrgizilip kele jatqan memlekettik gen­der­lik saıasatqa oraı búginde qoǵamymyzdyń qaı salasynda da áıelderdiń róli artyp keledi. Bul túsinikti de. Sebebi, áıelder máselesiniń genderlik saıasatpen úndesýi – bul demokratııalyq damýdyń eń basty sharttarynyń biri. Bul oraıda, búgingi tańda memleketimizde genderlik saıasat baǵytynda qajetti sheshim­der qabyldanyp, aýqymdy sharalar oryn­dalyp jatyr. 1999 jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi alǵashqy Ulttyq is-qımyl jos­pa­ry bekitildi. Osy jyldary elimizdiń Par­la­menti BUU-nyń “Turmysqa shyqqan áıel­diń azamattyǵy týraly” jáne “Áıeldiń saıa­sı quqyqtary týraly” konvensııasyn, Ha­lyqaralyq eńbek uıymynyń áıelder men balalar quqyqtaryna qatysty birqatar kelisimderin ratıfıkasııalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti ja­nynan der kezinde qurylǵan Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıa­sat jó­nin­degi ulttyq komıssııa talaı shetin máse­le­lerdiń túzý jolǵa qoıylýyna múm­kin­dik ber­di. Elimizdegi qazirgi áıel quqyǵy men er­kin­­digine qatysty jetistikterdiń túbinde Ult­tyq komıssııanyń sińirgen eńbegi zor dep bilemin. Bir ǵana Áıelder men er adamdardyń teń quqyqtary jáne teń múmkindikteri týraly Zańnyń qabyldanýy – elimizdi keshendi je­tildirýdegi quqyqtyq qundylyqtardy keńeı­týdiń birden-bir faktory. Sondaı-aq Elba­synyń Jarlyǵymen bekitilgen “Genderlik teńdikke qol jetkizýdiń 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan strategııasynda” erler men áıel­derdi qoǵamnyń barlyq salasynda teńestirý qarastyrylǵan. Árıne, búgingi tańda osynaý qoldanystaǵy isterdiń nátıjeleri óziniń jemisin berip keledi. Áıelderdiń tabıǵatynda áleýmettik jaýaptylyq basym. Sondyqtan da qoǵam­da­ǵy negizgi salalarǵa áıelderdiń aralasýy – adamdardyń ómirine, kommersııalyq jáne ón­diristik qyzmette áleýmettik jaýap­ker­shi­lik­tiń jańa elementterin engizýde. Bul qazir­gi tańda naqty dáleldengen aqıqat. Ony búgingi ómir qatynastarynan kórip júrmiz. Qazirgi tańda kóptegen elderde júrgizil­gen ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesi basqarý isine áıelderdiń aralasýy turaqtylyq pen mu­qııattylyqtyń barynsha kóp saqtala­tyn­dyǵyn dáleldep otyr. Sheshimderdi ázirleý men qabyldaýǵa áıelderdiń qatysýy – qo­ǵam damýynyń kórsetkishi. Bılik qurylym­daryn­daǵy áıelder 30-40%-dy quraıtyn jer­lerde qoǵam áldeqaıda qaryshty ári áleý­mettik baǵdarda turaqty damıtynyn kórsetip otyr. “Kez kelgen eldiń bolashaǵy áıelderdiń qoǵamdaǵy ornyna baılanysty bolady. Biz buǵan úlken mán beremiz”, dep Elbasynyń aıtqany bar. Búginde Qazaqstan qoǵamynda áıelder saıasatta bolsyn, bızneste bolsyn, ekonomıkanyń barlyq sektorynda, sharýa­shylyqtyń ár túrli salalarynda bolsyn, er-azamattarmen qatar eńbekke belsene ara­lasyp, ózderiniń biliktilikteri men isker­lik­terin tanytyp keledi. Memleketimizdiń ósip-órkendeýine er-azamattarmen qatar turyp, ıyq tirestire eńbek etip, súbeli úlesterin qosyp júr. Bul oraıda, ásirese Astana qalasynyń orny tipti de bólek dep aıtýǵa bolady. Qa­lalyq qurylymdar basshylyǵynda otyrǵan kóptegen áıel-analar óz isterin senimdi túr­de atqaryp, nátıjeli turǵyda basqaryp otyr. Qazir elordadaǵy basshylyq laýazym­da­ǵylardyń 8-in, al jalpy memlekettik qyz­metkerlerdiń 58%-yn áıelder quraıdy. 3 áıel Astana qalasy máslıhatynda depý­tattyq mandatqa ıe. Qalamyzdaǵy bilim berý júıesiniń basshy laýazymdaryndaǵy 206 basshynyń 145-i – áıelder, bul 70,3%-dy quraıdy. 39 balabaqsha men 5 mektep-balabaqsha basshylarynyń barlyǵy da áıelder. Munyń ózindik túsindirmesi bar. Sebebi urpaq tárbıesi men aǵartý isi ejelden-aq áıel qaýymynyń beıimdiligine saı, enshisine tıesili dúnıe ekeni belgili. Degenmen, bul toqmeıilsip, arqany keńge salatyn kórsetkish bolmaýy kerek dep esep­teımin. Biz áıelderdiń saıası jáne qoǵamdyq ómirge belsene qatysý múmkindigin odan ári keńeıtýge tıispiz. Bul oraıda Astana qalasy ákimi jany­nan qurylǵan Áıelder isteri jáne otba­sy­lyq-demografııalyq saıasat jónindegi ko­mıs­sııanyń jumysy turaqty túrde uıym­das­ty­rylyp keledi. Búgingi tańda Astanada áıel­derdi saıası salada alǵa jyljytý jáne osy saladaǵy jańa úkimettik emes uıym­dardy anyqtaý barysyndaǵy jumystardy qa­lyptastyrý maqsatynda saıası kóshbas­shy­lyq mektebi quryldy. Oǵan memlekettik áleý­mettik tapsyrys alǵan qoǵamdyq uıym­dar, jastar uıymdary, atap aıtqanda, “Asta­na-Báıterek” áıelder klýby, “Isker áıelder assosıasııasynyń” fılıaly, “Na­sıhat-Astana”, “Astana qalasynyń jastar más­lıha­ty”, “Nur Otan” HDP-nyń “Jas Otan” jas­tar qanaty syndy úkimettik emes qoǵamdyq birlestikter qatysyp keledi. Qazir bul salada, ıaǵnı úkimettik emes uıymdar quryp, birqatar áleýmettik jobalar boı­yn­sha belsendi jumys júrgizip júrgen belsendi áıelder qaýymy eleýli jetistikterge jetip júr. Sondaı-aq Astana qalasynda kásipkerlik salasynda genderlik saıasatty damytý aıa­syn­da aýqymdy sharalar qolǵa alynýda. Sha­ǵyn jáne orta bıznestiń tez qarqynmen ósýi – ekonomıkanyń turaqty jáne tıimdi damýynyń mańyzdy sharty ekendigi bári­miz­ge belgili. Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy elimizdiń alǵashqy damý kezeńinde tur­mystyq qıyndyqtyń negizgi aýyr júgi áıelderge túskeni belgili. Sol kezderdegi az kólemdegi saýdadan bastalyp, Qytaıdan, Túrkııadan ákelingen taýarlar az ǵana bolsa da qoǵamdaǵy áleýmettik qıyndyqtardy jeńildetti, osylaı elimizde kásipkerliktiń alǵashqy súre joly salyndy. Odan bergi ýaqyt ishinde ekonomıkanyń bul sektory óz jolyn taýyp, damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Bul salada búginde áıelderdiń róli álsiregen joq, kerisinshe kúsheıip keledi. Elorda ekonomıkasynyń damýynyń negizgi basymdylyqtary shaǵyn jáne orta bıznespen baılanysty. Bul rette áıelder kásipkerligi erekshe nazarda turǵan dúnıe. Ol týraly Elbasynyń ózi Úkimetke “Sa­mu­ryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qorymen bir­lesip áıel kásipkerligin qarjylandyrýdyń arnaıy baǵdarlamasyn ázirleý máselesin qoıǵany belgili. Sonyń nátıjesinde búginde isker áıelder jobalaryn shaǵyn nesıeleýdi qamtamasyz etý keńinen qolǵa alynýda. Sebebi, tájirıbe kórsetkenindeı, áıelder áldeqaıda tııanaqty jáne qarjyny qaıda jumsaýdy biledi, sondyqtan da shaǵyn nesıelerdi naq áıelderge berý kóp tıimdilik keltiretini talassyz aqıqat. Jahandyq daǵdarystyń saldary álemde jumyssyzdyqqa jol ashyp, ekonomıkany álsiretip ketkeni belgili. Sol sebepti shaǵyn jáne orta bıznestiń áleýmettik mańyzy ar­typ otyr. Degenmen, elimiz álemdik daǵda­rys­tyń alǵashqy qıyndyǵyna shydamdylyq kórsete bildi. Solardyń qatarynda áıel-analar da óz ynta-jigerleri men tózim­di­lik­teriniń, eńbeksúıgish qabiletteri men Elba­syna degen senimderiniń arqasynda elimizdiń daǵdarystan tabysty shyǵý jolynda jáne ári qaraı ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý baǵytynda, jańa ekonomıkanyń órleýinde mańyzdy ról atqaryp keledi. Bir sózben aıtqanda, Astana qalasynyń qazirgi jetken jetistikteri men baǵyndyrǵan bıikterine qol jetkizýdegi áıel-analardyń orny erekshe, úlesteri ólsheýsiz ekeni aqıqat. “Erkek urpaqty tárbıelese, áıel ultty tárbıeleıdi” degen qanatty sóz bar qazaqta. Olaı bolsa, júreginde meıirim, kóńilinde kók­tem ornaǵan asyl jandy analar, izgi peıil­di áıel azamattar barda ómirimiz de, qo­ǵamymyz da serpindi túrde alǵa basa beretin bolady. Men buǵan kámil senim bildiremin. Aıda BALAEVA, Astana qalasy ákiminiń orynbasary,  ákim janyndaǵy áıelder isteri  jáne otbasylyq-demografııalyq  saıasat jónindegi komıssııanyń tóraıymy.