ÁLEMDEGI MÁŃGI QOZǴALYS

MIGRASIIа MÁSELELERI QAZAQSTAN ÚShIN DE О́ZEKTI

Qonys aýdarýshynyń beıimdelýi men bolashaǵy

Aqparattar tasqyndaǵan jahan­daný dáýirinde kóshi-qon qozǵaly­synyń kúsheıgeni kópshilik elderge tán bolyp otyr. Ol kóptegen máselelerge baılanysty. Alysty aıtpaǵanda, ózimizdiń kórshimiz Reseıde jáne Orta Azııa respýblı­kalarynda, Qazaqstanda da adam­dar­dyń qonys aýdarýy Keńester Odaǵy tarasymen-aq kúshti leppen bastalǵan edi. Ol ýaqyt ótken saıyn jańa sıpat alyp keledi. Táýelsiz dostastyq memleketteri arasynda, ásirese, Reseı mıgranttar tasqynyn kórip otyrǵan el. 1989-2009 jyldar arasynda, Reseıge 12 mıllıon adam kelip, 5,5 mıllıon adam ketken eken. “Til saıasaty jáne mıgrant­tardyń beıimdelýiniń áleýmettik-quqyqtyq aspektileri: problema­lary, júzege asyrý, bolashaǵy” atty III halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııany Reseıdiń Túmen qalasynda ótkizýi de tegin emes edi. “Oblystyq Dýma bıliktiń bar­lyq deńgeıi men tarmaǵynda kóshi-qon máselesine basymdyq berip, nazar aýdaryp otyrady. О́ıtkeni, bul óńir munaı-gaz kesheniniń arqasynda federaldyq bıýdjetti toltyratyn negizgi kózderdiń biri­nen sanalady. Túmenniń ekonomı­ka­lyq damý tarıhynyń ózinde tabıǵı baılyqtardy ıgerý syrt­tan, eldiń túkpir-túkpirinen bilikti mamandardy shaqyrýy uıymdas­tyrýdyń arqasynda múmkin bolǵan. Ekonomıkasy damyǵan aımaqta kóshi-qon qozǵalysy áli de joǵary. Biraq óńirge jaqyn shetelderden kelip jatqan búgingi mıgrasııa baıaǵydaı uıymdas­tyrylǵan, jos­par­ly túrde júzege asyp otyrǵan joq, barynsha stıhııaly túrde júrip jatyr,–dep jazdy kon­ferensııaǵa qatysýshy­larǵa qut­tyq­taý sózinde Túmen oblystyq Dýmasynyń tóraǵasy Sergeı Korepanov. Tek 2008 jyly ǵana Túmen oblysyna 53 myń adam syrttan kelgen. Bul 2004 jylǵa qaraǵanda 22 paıyzǵa kóbeıgen kórsetkish. Osy mıgranttardyń 75 paıyzy Reseı Federasııasynyń ózine jatatyn Bashqurtstannan, Daǵys­tannan, Sverdlov, Qorǵan, Omby oblystarynan keledi eken. Al syrttan keletin mıgranttardy negizinen Ýkraınadan, Qazaqstan­nan, Ázirbaıjannan, Qyrǵyzstan­nan, Tájikstannan baratyndar quraıdy. Sergeı Korepanovtyń taldap kórsetkenine qarasaq, Túmendegi mıgranttardyń 72 paıy­zy qazaqstandyqtar eken. Munda syrttan keletinderdiń basym kópshiligi, ıaǵnı 80 paıyzǵa jýyǵy eńbek jasyndaǵy adamdar, olar bóten elge jumys izdep barady. Ǵalymdardyń aıtýynsha, Reseı halqynyń sany osy mıgrasııanyń esebinen ósip otyr jáne sońǵy kezde onyń kemimeýine de kóshi-qon yqpal etetin kúshke aınalǵan. Elde jumys kúshine degen suranys ta barshylyq. Sondyqtan kórshi el jumysshy kúshiniń erkin kelýi­ne jaǵdaı týdyrýdy oılas­tyrý durys dep biledi. Údemese kemi­meı otyr­ǵan mıgrasııa artyqshy­lyq­­­tarymen qatar qaı elge bol­syn áleýmettik-ekonomıkalyq, ult­ara­lyq qatynastar jáne qoǵam­nyń basqa da salalarynda problemalar júkteýi de ábden yqtımal. Jasy­ryn mıgrasııamen birge esirtki, búlinshilik qaýpin de mamandar joqqa shyǵarmaıdy. – Reseıdiń kóshi-qon saıa­sa­tyn­­daǵy basym baǵyttyń biri – mıg­­rasııa úderisiniń quqyqtyq negi­zin qurý bolyp tabylady. Bul elge keletin mıgranttar tasqynyn, onyń ishinde joǵary bilikti maman­dardyń kelýin qamtamasyz eter edi, – deıdi Sergeı Korepanov. Konferensııaǵa Reseıdiń túk­pir-túkpirinen qatysqan mamandar men ǵalymdar kóshi-qon saıasaty­nyń kezdesip otyrǵan problema­lyq máselelelerin qozǵady. Reseı­degi eńbek mıgranttarynyń basty problemasy el aýmaǵynda ýaqyt­sha nemese turaqty tirkelýiniń qıyn­dyǵynan týyndaıdy. Elde mıgra­sııalyq karta merzimin sozýdyń múmkindigi joq, onsyz jumysqa ornalasýǵa ruqsat alý da óte kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Jasyryn kelgendikten eńbek quqy da jıi buzylady, syrttan kelgen­der óz quqyǵy jóninde az biledi nemese tipti habarsyz. Tyǵyryq­tan shyǵý úshin kómek surap zańsyz deldaldarǵa júgingen mıgrant­tardyń ózi eldiń mıgrasııa týraly zańyn buzatyn kez de az bolmaı­­dy. Munyń ózi mıgranttar quqy­ǵyn qorǵaýdy kúsheıtý kerektigin meńzeıdi. Konferensııaǵa qatysý­shy­lar syrttan kelgenderdiń quqy, tirkelýi, turý talaptary, shet el azamattaryn jumys kúshi retinde paıdalaný erejeleri– barlyǵy da memlekettiń negizgi zańdaryna sáıkes zań jáne zań aktilerimen rettelýi kerektigin basa aıtty. Jáne mıgrasııa máselesiniń barlyq túıtkilderi áli de zerttele túsýi kerek. Kóshi-qon – búgingi zamannyń tabıǵı jáne zańdy úderisi. Ony toqtatar kúsh kem. Sondyqtan, mıgrasııa máselesiniń barlyq prob­lemalary men artyqshylyq­tary Reseımen qatar Qazaqstanǵa da ortaq. Konferensııaǵa Qazaq­stannan qatysqan ǵalymdardyń aıtqanyndaı, qatar jatqan eki el kóshi-qon saıasatynda áriptes bolyp tabylady. Degenmen, Qa­zaq­­stannyń Reseıge qaraǵanda, mıgra­sııalyq qarymy tómen, mundaǵy kóshi-qonnyń sıpaty da ózge­sheleý. Reseıge mıgranttardyń 80 paıyzy jumys izdep, kún-kóris qamymen baratyndar ekenin joǵa­ryda aıttyq. Dál Reseıdegideı tasqyn bolmaǵanymen, Qazaq­­stan­ǵa osyndaı maqsatpen kórshi Orta Azııa memleketterinen kelip, túp­ki­likti turyp qalatyndar da joq deýge bolmaıdy. Jerdiń jaqyn­dyǵy, eńbekaqynyń tıimdi, ýaqy­tyly tólenýi, jolaqynyń arzan­dyǵy, qatar jatqan týysqan elder bolǵandyqtan Qazaqstanda týys-týmalarynyń bolýy da kórshi Qyrǵyzstannan, О́zbekstannan, Tájikstannan, Túrkimenstannan keletin stıhııalyq eńbek mıgra­sııa­syn kúsheıtip otyrǵany baı­qalady. Kelimsek toptar kóbine saýdada, aýylsharýashylyǵynda, qurylysta tirkelmeı jumys iste­gendikten, kóleńkeli ekonomıka­nyń óris alýyn kúsheıtedi, salyqtan jasyrynady. Ekinshi jaǵynan jasyryn kelip, ári qolynda eńbek sharty sııaqty eshqandaı qujaty bolmaǵandyqtan “ustalyp qalý” qaýpinen mıgrant­tardyń ózderi de psıhologııalyq qysymda júredi. Olar memlekettik organdardan barynsha jasyryna­dy da, barlyq qoldaý-kómekti Qa­zaq­­standaǵy dıaspora ókilderinen kútedi. Munyń ózi elge ekono­mıka­lyq-áleýmettik qana emes, ultara­lyq qatynastarda da problema týǵyzýy múmkin. Iаǵnı syrttan kelgenderdiń quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý problemasy Qazaqstanda da ózekti. Jer júzine tarydaı tarap ketken qandastardyń – etnıkalyq qazaqtardyń elge oralýy bizdiń elimizdegi kóshi-qon úderisinde basty sıpat alady. Qazaqstan búginge deıin О́zbekstannan, Moń­ǵolııadan, Túrki­menstannan, Re­seı­­den, Túr­kııadan jáne basqa da shet elderden oralman­dardyń iri tobyn qabyldady. Re­pat­rıasııa men qan­dastardy qabyldaý jónindegi Qazaq­­standa qalyptas­qan baı tájirıbe, Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaev­tyń tapsyrma­sy­men 2009-2011 jyl­­­­­dar­ǵa arnalǵan “Nur­ly kósh” baǵ­darla­ma­synyń júzege asyrylýy bul bas­qosýda kópshilikti qyzyqtyrdy. Kon­ferensııa sheńberinde ótken “Re­seı-Qazaqstan halyqtar men máde­nıet toǵysynda” atty dóńgelek ústel otyrysynda “Reseı men basqa elderden qonys aýdarýshy qazaqtardyń tildik beıimdelýi: onyń jalpy sıpaty men erek­shelikteri” atty baıandama jasaǵan Dúnıejúzi qazaqtary Assosıa­sııa­synyń ókili, tarıh ǵy­lym­dary­nyń kandıdaty Gúl­ǵazıra Baltaq­baevaǵa saýaldardyń jań­byrdaı jaýýy da sondyqtan bolsa kerek. Kóshi-qon jáne demo­grafııa agent­tiginiń málimetinshe, 1991-2008 jyldar arasynda Qazaq­stan­ǵa 184 963 myń otbasy ora­lyp­­ty. Gúlǵazıra Nuranqyzy oral­man­dardy ornalastyrý, olar­dyń áleý­mettik jáne tildik beıim­delýi týraly taldap aıtyp berdi.

Máseleniń kóp mánisi – tilde

Konferensııanyń aty aıtyp turǵandaı, bul halyqaralyq bas­qosýda til máselesi aıryqsha kóterildi. Qatysýshylardyń baıan­damasynan baıqalǵan ortaq maz­mun – mıgranttardyń kelgen elge beıimdelýi men ornalasýy, júrip-turýy olardyń tildi qan­shalyqty meńgergenine baılanys­ty. Dúnıe­júzi qazaqtary Assosıa­sııasynyń ókili Gúlǵazıra Balta­baeva aıt­qandaı, jer júzindegi qyryqtan asa elde turyp jatqan qazaqtar qazir úsh alfavıtti qoldanady. Túrkııa, О́zbekstan men Ázir­baıjan, Túrkimenstan jáne Eýro­panyń ondaǵan elderindegi qazaq­tar – latyn, Mońǵolııa men Reseıde, Qyrǵyzstanda turyp jat­qandar – kırıllısa, al Qy­taıda, Iran men Saýd Arabııa­sy, Páki­stan men Aýǵanstandaǵy qan­dastar arab alfavıtimen jazyp, oqıdy. Reseıde, Túrkııada, Iran men Aý­ǵan­standa turatyn qazaq­tardyń birsypyrasy qazaq tilin­de sóıleýdi umyta bastaǵan, al Eýropa el­derindegi qazaq jastary tildi múlde bilmeıdi. Osy oraıda, “Otan–bul, eń aldymen, til bolýy múmkin” degen Marten dıý Gar­dyń sózi ómir shyndyǵy ispetti. –Til – tek jazý-syzýdyń, oqýdyń quraly ǵana emes, bul oılaný, pikir qalyptastyrý bolyp tabylady. О́zbekstan men Qytaı qazaqtarynyń sol elderdiń saıa­satyna saı ózbek jáne qytaı tilderinde ǵana sóıleýi beleń al­ǵan. Soǵan baılanysty bul elderge, ishinara Reseıdiń aımaq­taryna qazaq tilindegi ádebıetterdi jetkizý qıynǵa soǵady, – deıdi Gúlǵazıra Nuranqyzy. Burynǵy Keńes Odaǵy qura­mynda bolǵan memleketterden keletin qandastar orys tilin jaqsy biledi, Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń da orys tilinen birqaǵary bar. Sondyqtan alys shetelden tarıhı otanyna qonys aýdarǵan qazaqtarǵa latyn, arab alfavıtterinen kırıl­lısaǵa kóship, orys, qazaq tilderin birdeı úırenýge týra keledi. Qazaqstanda memlekettik til qazaq tili bolǵanmen, orys tiliniń áli onymen qatar kele jatýy oral­mandarǵa birden baıqalady. 90-shy jyldary kóshedegi jarna­ma­lar, oralmandarmen jumys is­teı­tin memlekettik organdar, meke­meler mańdaıshasyndaǵy jazý­lar men qabyrǵadaǵy aqparat­tyq habarlan­dyrýlardyń barlyǵy da orys tilinde jazylatyn. Buryn tildik ortany kórmegen qandastar aýdar­ma­shynyń kómegine súıenýge máj­búr bolǵan edi. Munyń ózi shetten kelgen aǵaıynǵa kúshti psı­holo­gııalyq soqqy boldy, “bilme­gen jerdiń oı-shuqyry kóp” degen­deı, atamekenge tez beıim­delip ketýine kedergi boldy, kesheýildetti. Reseı qazaq­tarynyń kóshi-qon qozǵa­ly­syna marǵaý qa­raǵany, Qazaq­stanǵa qaraı at­basyn burýǵa asyqpaı otyr­ǵany da til bil­meýdiń saldary. Arnaıy zert­teý­lerge jú­ginsek, Reseı qazaq­ta­ry­­nyń tildik jaǵ­daıy assı­mı­lıasııa quby­ly­symen tike­leı baılanys­ty. Qazaqtary tutasyp otyr­ǵan Omby ob­ly­synyń ózinde olardyń orys tilin bilýi qazaq tiline qaraǵanda 2,5 ese artyq. Reseıdiń aımaq­tarynda qazaq­tar toptanyp, tutas otyrǵan aýdandar bolsa da qazaq mektebi joq. Al Mońǵo­lııada 44 qazaq mektebi jumys isteıdi. Mek­tep – tildiń dúkeni, ol bar jerde qa­zaq tiline qaýip joq. Konferen­sııa ótken Tú­men oblysynda da qazaqtardyń ana tilin bilýi ýaqyt ótken saıyn kómeskilenip barady, jastar jaǵy tildi umytqan. Konferensııada ǵalymdar mıgrasııa máselesinde tildiń asa mańyzdy ról atqaratynyn basa aıtty. Sondyqtan seksııalyq jáne Qazaqstan men Reseıge arnal­ǵan dóńgelek ústel oty­rysynda sóz alǵandardyń ara­synda til máse­lesin aınalyp ótken eshkim joq. Konferen­sııanyń qorytyndy­synda da oǵan erekshe kóńil bólip, Reseı Federasııasynyń Federal­dyq jınalysyna mıgrasııa sala­syndaǵy til saıasaty týraly zań qabyldaý kerektigi nemese eldegi azamattyq týraly zańǵa osyndaı bap engizý qajettigi týraly usynys jiberiletin boldy. Reseı úkimetine mıgranttardyń tildik beıim­delýi­niń mehanızmderin jasaý, re­patrıanttardyń tez beıimdelý ortalyqtaryn qurý, syrttaǵy otandastarǵa memlekettik qoldaý­dy kúsheıtý, olardyń Reseıge oralýyn yntalandyrý sharalaryn júrgizý usynylady. Sondaı-aq konferen­sııa Reseıdiń memleket­tik ókilettik organdarynyń nazaryn shekaralas aýdandarda sheteldik jumys kúshin tartý jáne paıdalanýdy zańdy retteýge, ony úılestirýdi kúsheı­týge aýdardy. Al jergilikti atqarý bıligine ulttyq-mádenı avtono­mııa­lar jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa, dinı birles­tikterdiń kelisimshilik potensıa­lyn ultara­lyq problemalardy sheshýge paıdalanýǵa keńes berdi. Túmende ótken ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııanyń osy tujyrymdarynyń kóshi-qon qoz­ǵa­lysy damyp otyrǵan Qazaq­stanǵa da tikeleı qatysy bar. Konferen­sııada repatrıanttarmen jáne mıgranttarmen jumys isteıtin arnaıy mamandardy daıyndaý jáne qaıta daıyndaý máseleleri de kóterildi. Ǵalymdar joǵary oqý oryndarynda kóshi-qon men ony rettep otyrýdyń problemalary, etnopsıhologııa, etnotilderdiń má­de­nıetaralyq qatynasy, oralman­dar men mıg­ranttar úshin psıho­logııa, tarıh, qarym-qatynas etı­kasy jóninde arnaıy kýrstar ótkizý de ýaqyt talabyna aına­lǵanyn eskertti.

Túmendegi kishi quryltaı

Ar jaǵy AQSh, ber jaǵy Qa­zaq­­stannan kelgen ǵalymdar men mamandardyń basyn qosqan ǵylymı-praktıkalyq konferen­sııa sheńberinde túmendik qazaq­tardyń quryltaıy da ótti. Tómen­degi atyraptyń bári kórinetin tóbege aq shańqan kıiz úıler tigildi. Árıne, munyń kádimgi kıiz úı emes, onyń temirden jasalǵan kóshirmesi ekenin de aıta ketken jón. – Qazaqstanǵa baryp júrgende temirden ıip jasalǵan kıiz úıdiń kóshirmesi meni qatty qyzyq­tyr­dy. Kelgen soń osyndaǵy zaýyt­­­tar­dyń birindegi ınjener­lerge maketin syzyp berip, jasat­tym, – deıdi osy merekeni uıym­das­­tyrý­dyń basy-qasynda júrgen Túmen oblystyq Dýmasynyń ke­ńes­shisi, sosıologııa ǵylymdary­nyń kan­dı­­daty Kenesary Qoıshy. Toıtóbede sóz alǵan oblystyq Dýma tóraǵasynyń orynbasary Gennadıı Korepanov oblys ekono­mıkasy men bilim, mádenıet sala­laryna qazaqtar qosqan úles­tiń moldyǵyn atap ótti. Sonymen qatar, memlekettik organdarmen baılanysty nyǵaıtýda, ultaralyq qatynasty damytýda qazaq qoǵam­dyq uıymdary men olardyń belsendileriniń jumysy ózgege úlgi bolarlyqtaı eken. Qazaq qaıda júrse de namystan jaral­ǵan. Kon­ferensııaǵa qatysýshy­lar­dy ult­tyq boıaýymen, qazaqy jomart­ty­ǵymen, dýyldaǵan qyzy­ǵymen tań­ǵaldyrǵan tabıǵat aıasyndaǵy mere­ke Esimhan Jan­tasov, Kene­sary Qoıshy, Qalıhan Ser­­ǵazınov, Zeı­nolla Ysqaqov, Dúı­sembaı Tas­qulın, Qaırat Kóshi­mov, Súleı­men Sybanbaev sııaqty túmendik aza­mattardyń demeýshi­ligimen ótti. Qazaq dúnıeniń qaı túkpirinde júrse de óziniń qonaqjaılyly­ǵymen kózge túsedi. Dalada qazan asylyp, samaýyr qaınatyldy. Kıiz úılerge “qazaqsha” bákene stoldar qoıylyp, kórpesheler tóse­lip tastalǵan. Dastarqanǵa jylqy men marqanyń eti aralas tabaqtar tartyldy. Iаlýtorov qala­synan kelgen túrli ult dıaspora­larynan turatyn ulttyq mádenıet ortalyǵynyń músheleri án men bıden shashý shashty. Túmen mem­le­kettik ýnıversıtetiniń Gýmanı­tar­lyq zertteýler ınstı­týty dı­rek­­torynyń orynbasary, fılolo­gııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor, qandasymyz Irına Qara­býlatova shyrqaǵan qazaq ánderi jınalǵandardy tamsantty. Ol ót­ken jyly Reseı men Qazaqstan ara­syndaǵy etno­tilder yntymaq­tastyǵy salasynda jetken jetis­tigi úshin tarıhı otanynyń “Má­denıet qaıratkeri” joǵary ataǵy­na ıe bolǵan, osy konferensııa Irına So­vetqy­zynyń bastamasy­men Re­seı­diń gýmanıtarlyq ǵy­lymdar qorynan utyp alǵan grant qarjy­syna ót­kizildi. She­karalas aımaq proble­malary qyzý tal­qylanǵan dóńge­lek ústel máji­lisinde qazaq dıaspo­rasy týraly da keńinen aı­tyldy. Onyń qory­tyndysy kon­f­erensııa qararyna engizildi, endi ol aı­maq­tyq zań jobalaryna to­lyq­tyrý­lar engizý úshin Túmen ob­lystyq Dýmasynda qaralady. Al taǵy bir qandasymyz Gúlzara Chaý­kerovanyń birinshi ret Sibir tatar­lary men qazaqtarynyń tilin sa­lys­tyra zerttegenin aıta ketken ar­tyq bolmas. Bul Reseı ǵalym­dary tarapynan joǵary baǵalandy. Túmendegi “ Til saıasaty jáne mıg­rant­tardyń beıimdelýiniń áleý­mettik-quqyqtyq aspekti­leri: problemalary, júzege asyrý, bola­­shaǵy” atty III halyqaralyq kon­ferensııanyń sońy oǵan qaty­sý­shy­lardyń Tobolsk jáne Iаlý­torov qalalarynyń tarıhı oryn­daryna ekskýrsııamen aıaq­tal­dy. Iá, bir kezderi qazaq kóshiniń kerýeni Araldan Tobolskiniń arasyna sozylyp jatar edi... Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI-TÚMEN-QOSTANAI.

* * *

TÚMENDEGI QAZAQ AÝYLYNYŃ JURTYNA ESKERTKISh QOIYLDY­­­

HH ǵasyrdyń basynda qazaqty baýdaı túsirgen qyrǵyn náýbettiń biri –Kommýnıs­tik partııacy Qazaqstan ólkelik komıtetiniń birinshi hatshysy Goloshekınniń qolymen uıymdastyryldy. Kúshtep ujymdastyrýǵa, baılardyń mal-múlkin tárkileýge, saıası qýǵyn-súrginge qarsylyq bildirgen qazaqtar óz týǵan jerin tastap, bosyp kóshti. Ur da jyq saıasat ustanǵandar ol kezde halyqtyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan turmys-saltyn, tirshiligin birden kúshtep ózgertýge bolmaı­tynyn túsingen joq, rasy túsingisi kelgen joq. Qazaqstannyń soltústigindegi Qyzyl­jar jáne Qostanaı óńirinen Batys Sibirge aýa kóshken qazaqtar Túmen ormany arasyn­da kóship-qondy. Til bilmeıtin jáne musyl­mandyqty berik ustanǵan qazaqtar orys derevnıa­laryna, endi qurylyp jatqan keń­shar­larǵa sińisip kete almady. Alaıda, qazaq­­tar kóshpeli tirlikti kóp jalǵastyra alma­­dy, keńsharǵa birigýi kerek boldy. Túmen­degi kommýnıster ár ulttyń óziniń aýylsharýa­shylyǵy artelderin qurýyna yqpal etti. Túmenniń Qazan aýdanynda qa­zaq­tardyń “Qyzyl tý”, Golyshmanov aýda­nynda “Aq kól” keńsharlary quryldy. Túmenniń Qazaq­stanmen shektespeıtin túk­pir­degi Nıjne­tavdınskıı aýdanynda 1938 jyly taǵy bir qazaq keńshary quryl­dy. “Ol japon samýraı­laryna qarsy kúresken Qıyr Shyǵys Qyzyl armııasynyń qurme­tine atal­dy” degen derek jetkizedi arhıv qujattary. Keńshar týraly málimetter jergilikti arhıvte jetkilikti saqtalyp qalǵan. Keń­shardyń alǵashqy tóraǵasy Sherıazdan Tas­baev boldy. Aýyl negizinen atalas, týys, rýlas adamdardan quraldy. Mysaly, aýyl­daǵy bes otbasy “Tasbaev” bolyp jazyla­tyn. Qazaqtardyń kópshiligi kóp balaly boldy. Arhıv qujattarynda Murzaǵalı Ákishevtiń, Jantas Qa­symovtyń, Qapysh Ilim­baevtyń árqaısy­synyń ot­basynda 9 jan, Qa­sym jáne Muhammed Qy­zyl­baevtar otbasy­laryn­da 6 adamnan bolǵany jazylǵan. Alǵashqy kezde kóship-qonyp júrgen qazaqtardy keńsharǵa biriktirý úshin jergilikti ókimet olarǵa salyq jeńildikterin jasa­ǵan, úı salyp alýy úshin ssýda bólgen. Sol jerden qýyl­ǵan kýlaktardyń bes úıin qazaq keńsharyna beripti. Memleket qazaqtarǵa ortaq menshikke mal alyp, mektep salý úshin 1000 rýbl nesıe jáne 1145 gektar jer bergen. Sonymen qatar, ár otbasynyń úıiniń janynan bir gektarǵa jaqyn jerdi taǵy bólgen. Aq qaıyń qorshap turǵan qazaq aýyly keıinirek Sadok dep atalǵan. Orys derevnıa­sy­nan oqshaý ári ata meken­nen de alys aýyl óz tirshi­ligimen turyp jatty. Munda Erden, Ybyraı moldalar­dyń halyq arasynda bedeli de, yqpaly da kúshti boldy. Olar qashyp kóship, elden jyraq ketip qalǵan aǵaıyn­dy ımandylyqqa, aýyzbir­likke uıytyp ustady. Ata dástúrge óte berik boldy. Sonymen qatar, aýyl zaman kóshinen de qalmady, mektep saldy, aýyldaǵy jas muǵalıma Qadısha Ákisheva balalardy ýaqyt talabyna qaraı oryssha oqytty. Qazaq keńshary Qyzyl áskerdi jaraýly, jumysqa úıretilgen attarmen qamtamasyz etti. 1940 jyly kazaqtar 78 gektar jerge birinshi ret egin salyp, onyń gektarynan 5,3 sentnerden bıdaı bastyryp aldy. Bul aýdandaǵy orys, tatar keńsharlaryna qara­ǵanda áldeqaıda jaqsy kórsetkish bolatyn. Son­dyqtan ózge keń­sharlardyń tór­­aǵalary as­tyq­­ty az jına­ǵan “zııan­kes­tigi” úshin ha­lyq jaýy bolyp ketkende, qazaq keń­shary­nyń ekin­shi tór­aǵasy Mur­za­ǵalı Ákishev aı­dalý­dan da, atylý­dan da aman qal­dy. Sibirge turaq­ta­ǵan qazaqtar kósh­peli tur­mys­tan otyryq­shy­lyq­­­qa osylaı beıim­deldi. Alaıda, Uly Otan soǵysy uıyp otyrǵan aýyl­dyń, sharýa­shy­lyqtyń shyr­­qyn buzyp ket­ti. Aǵaıynǵa bas bolyp otyr­ǵan er-azamat­tardyń barlyǵy maıdanǵa at­tan­dy. Olardyń Keń­shardy bas­qarǵan Mur­zaǵalı Ákishev­ten bastap, kóp­shiligi maıdan dalasynan oral­mady. Aýyldaǵy 36 otbasyn, sha­rýa­shylyqty úsh áıel basqardy. Alaı­da, áıeldiń aty-áıel, orys-ormannyń ishinde er-azamattardaı sharýa­shylyqty ustap turý olarǵa qıyn soqty. 1945 jyly aýyldyń jetim-jesir­­leriniń barlyǵy kórshi eldi mekenderden nápaqasyn tabýǵa tarap ketti. Qazaqstannan barǵan bosqyndar negizin qalaǵan keńshardyń aqyry osylaı bitti. Qazir Túmen oblysynda osy Sadok aýy­lyn, Qıyr Shyǵys Qyzyl armııasy atyn­daǵy keńsharyn qurǵan qazaqtardyń urpaq­tary turady. Qazaq ekendigin, halyqtyń dinin, tilin, dástúrin berik ustanǵan atalar balalaryna da ósıet qaldyryp otyrdy. Túmendegi “Dostyq” qazaq avtonomııasynyń qurmetti tóraǵasy Qalıhan Serǵazınovtyń aıtýynsha, oblystaǵy qarttar men balalar úılerinde birde-bir qazaq qarııasy nemese tastandy bala joq kórinedi. – Biz, qazaqtar, qarııasy men balasyn jylatyp qazynanyń úıine qaratýǵa jol bermeımiz, ata joly solaı,–deıdi Qalekeń. Jaqynda Esimhan Jantasovtyń basshylyǵymen Túmendegi qazaq qoǵamdyq uıymdary belsendileri asarlatyp, Qıyr Shyǵys Qyzyl armııasy keńsharynyń, Sadok aýylynyń jurtyna eskertkish tas qoıyldy. Stelaǵa Qıyr Shyǵys Qyzyl armııasy atyndaǵy keńshardyń 36 múshe­siniń aty jáne olardyń otbasy músheleri­niń sany oıylyp jazylǵan. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna Túmen­niń barlyq aýdandarynda turatyn qandastarymyz jınaldy. Máskeýdegi Qazaqstan elshiliginiń birinshi hatshysy, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtasý jónin­degi bólim jetekshisi, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Serikqalı Báımenshe qatysty. Sonymen qatar, bul sharaǵa jergilikti bılik – Túmen oblystyq dýmasynyń, oblystyq ulttar isi jónindegi komıtetiniń ókilderi, Nıjnetavdınskıı aýdanynyń basshylary qatysty. – Bul stelanyń ornatylýy tarıhqa jáne onyń sabaqtaryna degen qurmet. Búgin reseılikterdiń qazaq halqynyń tarıhy men aýyr taǵdyrynan habardar ekenine kózim jetti. Keńes Odaǵynyń eń soltústiginde jatqan qazaq keńshary bizdiń otandyq tarıhymyzdyń bólinbes bir bólshegi bolyp sanalady, – dedi Serikqalı Báımenshe. Stelanyń ashylý saltanatynda túmendik jýrnalıst Kamıl Qabdýlvahıtov jazǵan “Bosyp kóshkender” (“Otkochevnıkı”) atty kitaptyń tusaýkeseri de ótti. Arhıv qujat­tary men qazaq aýylynyń kózi tiri turǵyn­darynyń estelikteri negizinde jazylǵan ki­tap­qa qazaqtardyń HH ǵasyr basyndaǵy tra­gedııalyq tarıhy arqaý bolady. Kitap­tyń 1000 danasyn túmendik belgili kásipker, “Poısk” óndiristik birlestiginiń bas dırek­tory, Túmen qazaqtarynyń lıderi Esimhan Jantasov óz qarjysyna bastyryp shy­ǵarypty. Stelanyń ashylý saltanatyna jınal­ǵan­darǵa “Bosyp kóshkender” kitaby taratyldy. Tarıhqa taǵzym bolashaq úshin jasalady. Túmendik qazaqtardyń maqsaty da osy. Gúlǵazıra BALTABAEVA, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Názıra JÁRIMBETOVA, “Egemen Qazaqstan”.