Atyraý qalasyndaǵy «Juldyz-3» shaǵyn aýdanynda Aqtóbe-Laetı tarıhı qalashyǵy bar. Oblys ákimdiginiń 2023 jylǵy 11 sáýirdegi №53 qaýlysyna sáıkes atalǵan tarıhı qalashyqty qorǵaý aýmaǵy bekitilgen.
Oblystyq tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń basshysy Tolybaı Dostybaevtyń aıtýynsha, Jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń qataryndaǵy tarıhı oryn HIII–HV ǵasyrlarda Kaspıı mańy oıpatyndaǵy Altyn Ordanyń gúldengen qalalarynyń biri bolǵan. Ortaǵasyrda Altyn Orda qalalarynan shyqqan kerýender Horezm, Iranǵa Aqtóbe-Laetı arqyly ótken.
«Bul qalashyqta alǵashqy qazba jumysyn 1965 jyly arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Mıhaıl Mershıev bastady. Al 1974–1981 jyldary aralyǵynda KSRO Ǵylym akademııasyna qaraıtyn Arheologııa ınstıtýtynyń Edil-Oral boıy ekspedısııasy qazba jumysyn júrgizdi. Oǵan arheolog Lev Galkın jetekshilik etken», deıdi Tolybaı Dostybaev.
Tarıhshylardyń paıymynsha, qalashyqtyń joıylýyna HIV ǵasyrda Kaspıı teńizi deńgeıiniń kóterilýi sebep bolýy múmkin. Al HH ǵasyrdyń 50-jyldarynan keıin qalashyq ústinen súrleý jol salynǵan. Maldyń taptaýymen mádenı qabaty búlinipti.
Jergilikti arheologter bul qalashyqqa 2017 jyly arheologııalyq qazba jumysyn júrgizýdi qolǵa aldy. Bıyl H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń arheologııalyq toby qazba jumysyn jalǵastyrdy. Oǵan arheologter, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Marat Qasenov pen Amangeldi Zaınov jetekshilik etedi.
«Oblystyq tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń tapsyrysymen ortaǵasyrlyq Aqtóbe-Laetı qalashyǵynda arheologııalyq qazba jumysyn bastadyq. Bul qalashyq – Altyn Orda dáýirine tán, elimizde ejelgi órkenıettiń órkendeýine, ekonomıkalyq jáne mádenı damýyna aıryqsha úles qosqan qolóner ortalyǵy. Biz 2017 jyly óndiristik keshendi tapqan edik. Sol kezde eski qala ornynan qysh ydystar men mys tıyndar tabyldy. Kóne buıymdar ǵana emes, eski qalashyqtar – babalarymyzdyń tarıhy. Biz nomadtar men sarmattardyń órkenıetin tek kóshpelilikpen ǵana baılanystyrmaýymyz qajet. О́ıtkeni olar da qolónerdi joǵary deńgeıde damytqan. Oǵan Aqtóbe-Laetı qalashyǵynan tabylǵan kóne jádigerler dálel bola alady, deıdi Marat Qasenov.
Arheologtiń pikirinshe, qalashyqta turǵyn jaılardyń oryndary men qabyrǵalary jaqsy saqtalǵan. Qalashyqtyń mádenı qabatynyń qalyńdyǵy – 15–60 sm. Munda temir, shyny, súıek, sándik buıymdar óńdeıtin sheberhanalar bolǵan. Al kóne tarıhtan syr shertetin jádigerlerdiń arasynda keramıkalyq ydystar, monshaqtar men júzikter, shynydan jasalǵan bilezikter, HIV ǵasyrǵa jatatyn altyn tıyn bar. Bul jádigerler Atyraý oblysy tarıhı-ólketaný mýzeıine tapsyrylypty.
«Qalashyq týraly alǵashqy derekti 1861 jyly Oral áskeri syzba bóliminiń meńgerýshisi, shtabs-kapıtan A.Alekseev «V 8 verstah ot goroda Gýreva na SV na levoı storone rekı Ýrala est vozvyshennost s prıznakamı postroek, kotorýıý ıa osmatrıval ı nashel takýıý je bıtýıý posýdý, kak ı v Saraıl-Djadıt, mednye dengı toje pohojı. Krome etogo týt mnojestvo chelovechıh kosteı ı raznyh jıvotnyh», dep jazǵan. Al zar zaman aqyny Murat Móńkeulynyń «Úsh qııan» tolǵaýynda «Aqtóbe men Qorǵansha, Asanqaıǵy babanyń, Qyzyl tastan úı saldyryp, On jyl tutas otyryp, Áńgime quryp ketken jer...» degen shýmaq bar. Osyndaǵy Aqtóbe ataýyn Aqtóbe-Laetı qalashyǵymen baılanystyrýǵa bolady», deıdi ǵalym.
Tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń basshysy Tolybaı Dostybaevtyń aıtýynsha, kóne qalashyq ornyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý kózdelip otyr. Jobaǵa sáıkes 2018–2019 jyldary júrgizilgen 1890 sharshy metr qazba ornyna restavrasııa jasalady. Onda sadaq atý ornyn salý josparlanǵan. Munda ákimshilik ǵımarat salynyp, abattandyrý jumysy júrgiziledi.
Al Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Muhambetqalı Kıpıevtiń pikirine súıensek, ortaǵasyrlyq Aqtóbe-Laetı qalashyǵy men Atyraý qalasynyń tarıhı baılanysyn anyqtalýy múmkin. Bul úshin Aqtóbe-Laetı qalashyǵynyń tarıhy odan ári zerttelýi kerek.
«О́ıtkeni qalashyqtyń ataýyndaǵy Laetı sóziniń maǵynasy tolyq zerttelmedi. Arheologter bul qalashyqtyń negizinde Altyn Orda kezeńindegi qala jatyr degen pikir aıtady. Birinshiden, Aqtóbe-Laetı qalashyǵy bolýy yqtımal. Ekinshiden, qalashyq aýmaǵynda ortaǵasyrlyq qonystar bolýy múmkin degen pikir bar», deıdi Muhambetqalı Kıpıev.
Atyraý oblysy