DOSTYQ DASTANY

Baıaǵyda bir shabandozdyń shańqanboz júırigi bar eken. Kúnderdiń kúninde oǵan urynyń kózi túsip, urlap minip ketedi. Tulparynan aıyrylǵan ıesi qarap tursyn ba, sońynan bir qyrshańqyny mine sala qýypty. Aty aýyzdan-aýyzǵa, elden-elge tarap ketken tulparǵa qaıdaǵy qyrshańqynyń jete jazdaǵanyna ury namystanypty. Tulpardyń tek shabandozǵa ǵana málim bir syry bar eken: eger qulaǵynyń artqy jaǵyn qasysa, oǵan eshbir at jete almaıdy eken. Mingen atynyń júırigine jaqyndap qalǵanyna sener-senbes shabandoz sonda urynyń sońynan: – Áı, qandaı urysyń óziń? Naqurys bolmasań, qulaǵynyń artyn qasysańshy! – dep aıǵaı salǵan eken. Osy aradan bul áńgimeni toqtata turyp, aıtar sózimdi oqyrmanǵa burǵym keledi. Búgin nazarlaryńyzǵa usynylyp otyrǵan úshbý dastan óz kózimmen kórgen, óz qulaǵymmen estigen, jáne men úshin tábárik taqylettes oqıǵa edi. Munda eshqandaı ásire joq, turǵan boıy qospasyz dúnıe. 1990 jyly Tashkent ýalaıaty Orta Shyrshyq aýdany Sábıt Muqanov atyndaǵy mektepte jazýshynyń týǵanyna 90 jyl tolýyna baılanysty úlken kezdesý keshi ótken bolatyn. Kezdesýge Ázim Súıin, Tóre Myrza, Muzaffar Ahmad sııaqty birqatar shaıyr inilerimiz, sondaı-aq Qazaqstannan da qonaqtar shaqyrylǵan-dy. О́zime kezek tıgende, men Sábıt pen Ǵafýr arasyndaǵy aınymas dostyqty tilge tıek etip, ózim kýá bolǵan birer jaıdy ortaǵa salǵan edim. Aradan az-kem ýaqyt ótpeı jatyp bir kúni Muzaffar úıime bas suqty. – Nasyr aǵa, áneýkúngi áńgimeńiz júrsem oıymnan, uıyq­tasam túsimnen ketpeı qoıdy. Ruhsat berseńiz, sol oqıǵany dastanǵa aınaldyrmaq oıym bar, – dedi maǵan. Shynymdy aıtsam, alǵashqyda abdyrap qaldym. Bir oıym muny maquldady: “nesi bar, aıtqan áńgime kóńiline dóp kelse, nege maqul kórmeıin. Onyń ústine táýekelge bel býǵan syńaıyn kórip tursam...” Al­ǵashqy nusqasyn bastap ta qoıǵan eken, oqyp shyǵyp, biraz maslıhat berdim. Oqıǵany qaıtalap jadyna túsirdim. Qajet bolyp qalar degen birer kitapty qol­ty­ǵyna qystyrdym. Qýana-qýana ketti. Apta ara­la­typ kelip turdy. Dastandy birneshe márte qaıta jazdy. Aqyrynda kóńilim tolǵan soń, oǵan sát sapar tiledim. Táńir jazsa, Muzaffar inim áli-aq meniń kóńi­lim­degi álgi kók dónenimdi (tulparymdy) kóz aldymda jáý­­kem­­dep, kókjıekten ári asar. Al men minip sońy­nan qýǵan qyrshańqynyń, shyny kerek, oǵan sirá da jete almasyn qalar edim. Múbada jete qalǵandaı bolsam: – Qulaǵynyń artqy jaǵyn qasysańshy, barymtashy balam-ay! – dep aıqaı salarmyn. ...Iá, sonymen, ózbek ádebıetinde egiz-syńar eki halyqtyń shynaıy týysqandyǵy men dostyǵyn ulyqtaýshy jańa dastan dúnıege keldi. Onyń ónegeli ǵıbraty men ómirlik rahat-lázzaty barshańyzǵa buıyrsyn, áziz oqyrman! Nasyr FAZYLOV, О́zbekstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Beıbitshilik pen kelisim syılyǵynyń ıegeri. __________________________________________________ Muzaffar AHMAD – Halyqtar dostyǵy, halyqtar dos­tyǵy dep ózeýreısińder, – dep bastady sózin Nasyr aǵa, – jaraıdy, bul, árıne, jaqsy gáp. Talasym joq. “О́leńderim pálen tilge aýdaryldy, kitaptarym túgen elge tarady” dep lepiresińder kep. Bálkim, bul da jaqsy shyǵar. Biraq, bir halyq pen ekinshi halyqtyń ózara dostyǵy, oǵan ja­nyn qıǵan, bar ǵumyryn baǵyshtaǵan qaı­sy­bir tulǵalar­dyń artyna qaldyryp ket­ken óshpes ónegesi haqynda nege aýyz tushy­typ áńgime aıtyp, qalam tartpasqa?! Artyqsha, aıryqsha tý­ǵan sol jandardyń bir-birine degen párýana dostyǵyn, dárýa­na kóńil-beıilin keıingi urpaqtyń aldyna nege jaıyp salmasqa?! Aınalaıyn, shaıyr inim, baǵzy-baıaǵy­daǵy ata-babalar ǵurpyn aldyńa salyp otyrǵanym joq. Ol zamanda qazaq ta, ózbek te bir halyq, bir ulys bolatyn. Sen qazaq­syń, men ózbekpin degen gáp atymen joq edi. Bolsa, uryqtas, taıpalas bolǵan shy­ǵar. Onda da bir aýyzben “biz túrkimiz, túr­­ki­niń pálen uryǵynanbyz” degen. Ata-baba rýhyn alǵa tartsam, osy turǵydan ǵa­na oı qozǵaǵanym dep bilgeısiń. Shynym­dy aıtsam, meni bul emes, keshegi-búgingi, ási­re­se, keıingi jyldar­daǵy ózim kórip, kóz jet­kizip kele jatqan jáıtter kóbirek tol­ǵandyrady. Sonyń ózińe de, ózgege de ke­rek bolar-aý degen bir ǵana úzigin aıtyp bere­ıin. Endeshe, qulaǵyńdy beri bur. Aı­ta­tyn áńgime – keshegi ótken aqyn, sha­­ıyr aǵalarymyzdyń órnekti ómiri, kór­nek­ti tulǵasy jaıynda bolmaq. Ha­lyq­tar dostyǵy degen sózge mámileli ma­ǵy­n­a ber­sek, ol aldymen ádebıet pen má­denıet ókil­deri arasyndaǵy alys-beris, barys-ke­lis­ten bastalar bolar, shaıyrym! Tyń­dap al da, jadyńda tut. Bul, umyt­pasam, 1973 jyldyń 17 sáýir kúni bolatyn... “Almatynyń aspany qaıǵy orandy, Qaıǵy jutyp, qara orman oıǵa qaldy. Qazaq jurtyń azaly, ózbek baýyrym, Sýyq habar júrekti jaılap aldy. Jaılap aldy júrekti sýyq habar, Ajal jetse, kim-kim de quryqtalar. Uly jurtta kóz jumǵan jannyń rýhy Aǵaıynmen, baýyrmen ulyqtalar. Sábıtińnen aıyryldyń, aǵaıyn, dos... Tap kezeńde bolyp eń talaı úndes. Adamzattyń bárine aqyn ortaq, Saqylardan bolmaǵaı saraıyń bos. Kórshiniń de bolady alýany, Birge atqarar adal dos sharýany. Jaqsy aǵaıyn, aza tut, ajal qushty Alpamsadaı qazaqtyń balýany...” Já, jetedi, zaryńdy sozba bulaı! Qolamtasyn sherimniń qozǵadym-aı. Aǵam óldi... ishimnen bordaı bosap, Botadaıyn, qaıteıin, bozdadym-aı!.. О́zbegimniń qashanǵy qardashy ediń, Aıbek, Ǵafýr dosyńnyń qandasy ediń. Keń pishilgen kemeli kemeńgerim, Jaqsy menen jaısańnyń jalǵasy ediń. El taǵdyry aqyn men batyrǵa syn, Kózden aǵar ashy jas, ah urǵasyn. Sábıt aǵa, saparlap kettiń be, álde, Ǵafýr dosyń qol bulǵap shaqyrǵasyn?! Nege sonsha qabardyń, kóńil, bulaı? Nege sonsha, qabyrǵam, sógildiń-aı? “Qosh bol, qosh bol, aıaýly áziz aǵam...” Osyny aıtyp ishimnen egildim-aı... Keshir, aqyn inim... Beıopa tirshiliktiń beıkúná beınetine berilip kettim bilem... Qosh, qalamyńdy qolyńa al, qaǵazyńdy ázirle. Jazýǵa kiris. Men saǵan óziń ótin­gen oqıǵany, ara-arasyndaǵy óleń-tol­ǵaýlardy, joqtaý-joralǵylardy álim­niń kelgeninshe aıta bastaıyn. Úlgir­genshe ja­zyp al. Men degen bir qazyna, qalaýyńsha qazyp al. Jazǵanyń urpaqtyń jadynda qa­la­dy, qaz­ǵanyń ózińniń azyǵyńa jaraıdy. Al, kettik! * * * Iá, Sábıt aǵa qaza boldy. Aýyr qaza. Habar alǵan kúni bir top jazýshylar bas qostyq. О́zbek qalamgerleri atynan Názir Safarov, Mirtemir jáne maǵan Almatyǵa baryp, Sábıt aǵany jerleý rásimine qatysyp qaıtý tapsyryldy. Aıtpaqshy, sen, shaıyr, qazaqtardyń qazaly rásimine qatysyp kórip pe ediń? Úlken bolsyn, kishi bolsyn, áziz pendeni ana dúnıege arýlap shyǵaryp salýdyń as­qan úlgisi ol! Meniń qazaq baýyr­larymda qaza kúzetý, kóńil aıtý, joqtaý, jubatý degen­derińizdiń nesheme túri bar. Bári de aýyzeki óleń, tolǵaý túrinde aıtylady. Bu­ryndary bul rásim bizde de bolǵan. Quseıin Baıqara­nyń bir qatyny bolsa kerek, hazi­retimiz Naýaı qaza bolǵanda dál osy­laısha joqtaý aıtpaıtyn ba edi: “Sary­taldyń saıasynda soldy gúl...” dep?.. Esińe túsken shy­ǵar. Iá, joq­taý biz­de de bolǵan. О́ıt­keni, joǵaryda aıt­qanymdaı, ata-baba­larymyz, ádet-ǵuryp­tarymyz aına-qatesiz bir bolǵan! Shyn mánindegi halyq poezııa­­synyń úrdis-úlgileri men dúrdana nyshan­dary aldymen osy joqtaý, jubatý, kóńil aı­týlardan kórinse kerek. Ony umyt­saq, tá­ńirimizden jańylyp, tamy­rymyzdy ta­ny­­maǵanymyz! Bilip qoı muny. Aıttym ǵoı, qazaqtarda joqtaýdyń nesheme túri bar dep: qatyny ólgende eriniń, eri ólgende áıeli­­niń, per­zenti shetinegende áke-sheshe­siniń, áziz dosynan aıyrylǵanda jan joldasynyń... О́mir bolǵan soń bári de aldyńnan shy­ǵa­dy. Qaıǵyrasyń, jubanasyń, qýa­nasyń demekshi... Qoıan qoltyq aralasyp tur­ǵan soń ba, men osylardyń bárine kýá­min. Qazaq­tardyń as ta tók toı­larynda da bolǵanmyn, qaıǵyly qazasyna da qa­tys­qanmyn. О́mir men ólim pende ataý­ly­nyń barshasyna ortaq. Almatyǵa ushýǵa úsh bılet alyp kele jatqanymda basyma bir oı sap ete qaldy. Dál qazir Ǵafýr ákányń qabyryna baryp, zııarat qylyp turyp ol kisige aıaýly dosy Sábıt aǵanyń qaza bolǵanyn estirtsem qaıtedi? Iá, sóıtýim kerek! “О́lgendi de es­tir­­­tedi” degen bar emes pe? Jylap tu­ryp, egilip, ezilip turyp aı­taıyn muny. Aı­taıyn da qamyǵyp, jaby­ǵyp turǵan ishimdi bir bosatyp alaıyn. Qazir aıt­paǵan­da, qa­shan aıtýshy edim? Baryp kelgennen keıin­gi samarqaý­ly­ǵymdy Ǵafýr ákám ke­shi­re qoıar ma? Joq, qýanyshtyń da, qaıǵy­nyń da óz sátinde aıtylǵany jaqsy! Aıt­paqshy, bul týrasynda da qazaqtyń máshhúr shaıy­ry áldeqashan bylaı degen emes pe edi: “Bul ólim qaıda joq? Jarqyraǵan Aıda joq! Kúrkiregen kúnde joq! О́teri ótip ketken soń, Myń teńgelik qaıǵydan Bir teńgelik paıda joq!..” Qalaı, inim, jalyqqan joqsyń ba? E, jaz, jaza tús! Búgin jazbasań, erteń esińnen shyǵyp ketedi. Alaquıyn myna tirlikte kim aldy-artyna birdeı qarap júr deısiń. Adamdy qýanyshtan góri qaıǵy, qaza kóbirek tabystyrady. О́mirdiń pulynan ólimniń quny áldeqaıda qasterli de qymbatty. Ásirese, muny bizden keıingi urymtal urpaq­tyń bile júrgeni, nazaryna ile júrgeni jaqsy. Seniń myna áreketiń sonyń alǵysharty, shaıyrym... Aıta otyraıyn, Muhtardyń da, Sá­bıt­­tiń de, sol sııaqty ózge de jastardyń tálabalyq /stýdenttik/ jyldary osy Tashkent, Samarqan shaharlarynda ótken. Uly tulǵa­lardyń dostyq, joldastyq jol-joralǵylary da osy kezden bastaý alady. Úzilmegen alqa aıaýly, buzylmaǵan dostyq ardaqty. Muhtar men Aıbek, Sábıt pen Ǵafýr arasyndaǵy aınymas dostyq týra­ly, ókinishke qaraı, biz az aıtamyz, tipti, kúni keshegi osynaý qasıetti kandas­tyq qarym-qatynastyń aýyly kóz aldym­yzdan bal-bul ushyp, áldeqaıda alystap bara jat­qandaı... Qımaısyń... ózińdi-óziń qı­naı­syń... Deregin surap, sebebin izdeýge uıala­­syń. О́z ar-ojdanyńnyń aldynda. Biz keleshek urpaqqa bos qorjyn qalpy­myz­ben qalaı, ne dep bara jatyrmyz? Osyny bir sát oıladyq pa? Joq, ondaı mursha qazir bizde bolmaı tur... О́kinishti-aq! Ǵafýr aǵa qaza bolǵan kúngi Sábıt do­sy­­­nyń jylaǵanyn kórseń ǵoı... ásirese, joq­­taý aıtqanyn!.. Estigen boıda sol kúni Almatydan ushyp kelgen. Barshamen jylap kóristi, barshaǵa joqtaýmen kóńil bildirdi. Ǵafýr aǵany qabyryna jaqsylap jaıla­ǵan eń jaqyn jandardyń biri de osy kisi. Ǵa­fýrdaı áziz adamnan, halyq shaıy­rynan kóz jazyp qalý kimge ońaı tıe qoı­syn, sol kún­­gi nópir halyqty aıtsań­shy?! Kóshege syı­­maı ketti emes pe?! Sondaǵy Sábıt aǵa­nyń dosyn joqtap jylaǵany mynaý edi. Taǵy da aıtam, bul meniń esimde qalǵany ǵana: Kelbetiń, dosym, bar edi Taý shoqtyǵy — asqardaı! Aıbatyń, dosym, bar edi Aıqasqa shyqqan qoshqardaı! Qaıratyń, dosym, bar edi Alpamys, Rústem dastandaı! Kelbetiń, dosym, bar edi Mysyrdaǵy Júsip Qanandaı! Dabysyń, dosym, bar edi Aqyrǵan jolbarys, arystandaı! Úlgili qylyp jyr jazdyń Tápsirden shyqqan dastandaı! Saqylyǵyń bar edi Taqta otyrǵan sultandaı! Qazylyǵyń bar edi Hazireti Omar Ospandaı! Jetimge ǵarip nan berdiń, Bulaqtyń kózin ashqandaı! Maǵynaly hıkmet aıtýshy eń, Omannan merýert shashqandaı! О́zbek bop súıdiń qazaqty, Almatyny — Táshkendeı! ...Qara sýlardy qaınatyp, Qaımaǵyn alǵan bar ma eken? Qara narlardy zarlatyp, Taılaǵyn alǵan bar ma eken? Kerýende júrgen nar edik, Ekeýmiz dos pen jar edik, Qatarda dosyn qaldyryp, Ortaǵyn alǵan bar ma eken? Kettiń-aý, Ǵafýr... Bul dúnıe Sen úshin sonsha tar ma eken?... Nesin aıtasyń, Sábıt aǵa О́zbek­standy óte-móte jaqsy kórýshi edi! Bul jerde onyń qadirli dostarynan ózge de tanys-bilis adam­dary kóp bolýshy edi. Aǵamyz, ásirese, ózbek qalamdastaryna asa qaıyrymdy bolatyn. Aıbek pen Ǵa­fýrdy aıtpaǵanda, ol kisi Uı­ǵyn, Shaıhy damýl­la, Zúlfııa, Iаshın, Mirte­mir, Názir­lermen de jaqsy aralasty. Bizdiń aramyz­da: “Sábıt aǵa Máskeýge ushyp bara jat­sa, sóz joq, ushaqty Táshken áýejaıyna qon­dyrady, otarbaǵa minse de ony Tásh­kenge buryp, birer kún aıaldaıdy, áziz dostary­men qaýyshady, saǵynyshyn bas­qan soń ǵana saparyn odan ári jalǵaıdy” degen ázil-shyny aralas sóz tarap ketken. Sábı­tin birer aı kórmese, Ǵafýrdyń da Al­ma­tyǵa tartyp ketetin ádeti bar. Olar úshin apta, aı arala­typ ótip jatatyn túrli basqosýlar azdyq qylatyn. Kóktem demeı, qys demeı kóńili kómeı, baýyry ystyq Táshkenge Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músi­repov, Ǵabıden Musta­fın, Ábdilda Táji­baevtar birinen soń biri, keıde toptasyp, úıirlesip kelip-ketip jata­tyn. Ony aıtasyz, Bishkekten Shyńǵys Aıt­matov, Aaly Toqambaev, Túgelbaı Sydyq­­bekov, Ashhabadtan Berdi aǵa Kerbabaev, Qydyr Darııa, Seıtli, Beki Setaqov, Kárim Qur­­ban­nepes, Núkisten Abbas Da­bylov, Sadyq ata, Jolmyrza áka, Najym aǵa, Qojabek, Tólepbergen, Yby­raıym, Dýshan­beden Myrza Tursynzada, Jalal Ikramı, Sa­tym Ulyqzada, Baqı Rahym­zada, Mırsaıd Mırshakar, Bakýden Samad Výrgýn, Súleımen Rýstam, Rasýl Rızo, Marvarıd Dılbazı, Ýfa­dan, Qazan­nan, jáne basqa da shaharlardan shaıyrlar, jazýshylar aǵylyp kelip, saǵy­nyp kelip bas qosqanda, jurttyń meıramy men meımanasy asyp-tasyp ketetin! Sondaǵy kezdesý-júzdesý­ler, músháıralar, ádebı keshter, qudaı-aý, qazir qaıda? Sol kún­derde aýyzdan tús­peıtin “Ádebıetter dos­ty­ǵy – halyqtar dostyǵy!” degen ulaǵat­ty sóz nege búgin aıtylmaıdy? Táýel­sizdik alyp, enshi bólisken baýyrlar, týysqandar, qandastar, shynymen-aq, bir-birinen salqyn tartyp ketkeni me? Osyǵan jaýap izdeıtin kún bola ma? Sen ne deısiń, shaıyr inim?.. Bir kúni, osyndaı saltanattardyń birin­de Ǵafýr áka qazaqtyń halyq aqyn­daryn tizbelep otyryp Shal aqynǵa toq­taǵan edi. Toqtap qana qoımaı, tilin qazaq­shaǵa keltirip myna tómendegi óleń joldaryn múdirmeı-kidirmeı múltiksiz jatqa aıtqan: Jigitter, jaman sózdi kásip etpe, Úlken-kishi, teńdesti basyp ótpe. Basyńa bir is túsip, bolsań nashar, Dushpan túgil dosyń da tastap qashar. Jigitter, mal-dúnıemiz kóp demeńder, Kıimim kók, tamaǵym toq demeńder. Bir kúnde óldi Dáýittiń otyz uly, Bizderge ólim-qaza joq demeńder. Jigitter, ajal bir kún janyńdy alar, Bárińdi bir-bireýlep jerge salar. Jan shyǵar, dúnıe senen keter uzap, Mal-múlkiń, qatyn, balań... bári qalar. О́limnen qutylmassyń qashsańdaǵy, Arystandaı kúshiń tolyp, tassańdaǵy. Alladan shynymenen jarlyq kelse, Juldyzdar jerge túser aspandaǵy! Qart ólse — soqqan daýyl tynǵandaıyn, Jas ólse — bir báıterek synǵandaıyn. Jigitter, jas kezińde táýbaǵa kel, Ajal degen kózdi ashyp-jumǵandaıyn... Tórde Ǵafýr dosymen tize túıistirip Sábıt aǵa da otyrǵan. О́zbek shaıyry orny­nan qozǵala turyp, dosyn da qolty­ǵynan demep tolǵana, tebirene mynany aıtyp edi sonda: – Tyńda, Sábıt, muny eki qulaǵyńmen, Shóldep kelseń, bolaıyn bulaǵyń men. О́zbek, qazaq ejelden qandas, birles, О́le-ólgenshe soǵan bás turamyn men! Ol da jaqyn — túrikpen, tájik, qyrǵyz, Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da dospyz, birmiz. Ata-baba sertiniń aıǵaǵyndaı Birge turyp, bir jatyp, birge júrmiz. Men ne deıin, jaý kelse — jaraǵymsyń, Baýyrymsyń, qandasym, qaraǵymsyń. Taǵdyrymnyń talaı tar soqpaǵynda Qatar júrgen qadymnan qazaǵymsyń! Jan qazaǵym, ózińe úshbý sózim, Kýá bolsyn osyǵan qarakózim. О́sıetim ómirlik: eger ólsem, Qara jerge tánimdi jaıla óziń!.. Saǵan aıtar tilegim, bilip qoıǵyn: Súıegime tas batsa, súrip qoıǵyn. Dostyń qoly deneme jumsaq tıer, Qubylaǵa júzimdi buryp qoıǵyn... Sábeń de myna sózdi kútpegen-di, Qapersiz qaıdan aıtsyn “qup” degendi? Jaýtańdap qara kózi jasaýrady, Aıtamyn degendeıin jurtqa nemdi. Aıtýdan jalyqqandaı bir yrǵaqty Daýysy qyryldaǵan diril qaqty. Arqaǵa salǵan dostyń amanaty Tamyryn alpys eki shymyrlatty: “Ǵafýrym... áziz dosym, piradarym, Uly edik ekeýmiz de bir ananyń... “Ketem dep meni tastap jarty jolda” Janymdy qınamashy, suranamyn? “Jaqsy sóz — jarym yrys” degendeıin, О́zińmen men birgemin, ne kórmeıin... Shynymen jan qııarlyq dosym bolsań, Sen ólme, sen amanda men ólmeımin! Jandardaı birin-biri jańa kórgen, Qushaqqa birin biri ala bergen. Sálden soń sóz jalǵady Sábeń aǵa Sálemin támám elge ala kelgen: – О́zbegim, men de ózińdeı áppaq edim, О́zińe jan syrymdy saqtap edim. Úı toly qonaq bolsa, qoıdyń basyn Aldymen saǵan qaraı tartqan edim. Qalǵanda ushyrasyp nazarymyz, Alǵaýsyz ashylatyn ajarymyz. Sol-sonaý ata dástúr — álimsaqtan Birge edi bazarymyz, mazarymyz... Allaǵa arzý aıtyp azanda da, Bizderdi bólsin dedik ajal ǵana! Qaınady dám-tuzymyz qazanda da, Toı jasap, dastarqandy jazarda da! Keshegi Ámir Temir, Babyrlarym – Jan-jaqqa tarap ketken tamyrlarym!.. Otyrǵan mynaý Uıǵyn, Ádil, Nasyr... Bári de qandas, dámdes baýyrlarym! Kóńilim alyp ushyp kóktemdeıin, Sendermen tóbem kókke jetkendeıin! О́zińmen, Ǵafýrym-aý, taǵdyrym bir, Qos atty bir arbaǵa jekkendeıin. Sózińe jan sadaǵa salamatta, Qııanat jasamaspyn amanatqa. Jaılarsyń sen de meni jas qabirge, О́zińnen buryn ketsem ana jaqqa... Taǵy únsiz, Taǵy da jurt tynyp qaldy. Taǵy da ishpek-jemek umyt qaldy. Taǵy da bataly sóz basqa shaýyp, Taǵy da ataly sóz ulyqtaldy! * * * О́tken-ketken jaılardy qaıta-qaıta eske alyp Shaǵataı qabyrstanyna jaıaý tarttym. Mine, endi Ǵafýr ákanyń qasynda turmyn. Kóńilim nildeı buzylyp sala berdi. – Ǵafýr áka, – dedim botadaı bozdap turyp, – Siz bizdi tastap ketkeli beri ózińiz qatarly qalamdastardyń birazynan aıyrylyp qaldyq. Aıbek damýlla, Qahar ustaz, Shaıh damýlla, Sabyr Abdýllalar endi joq. Búgin Almatydan habar keldi. Ǵafýr áká, estip jatyrsyz ba? Qııamettik dosyńyz Sábıt aǵa da... Bizder Almatyǵa júrgeli turmyz. Iá, búgin... qazir... Qabyryńyzdan bir ýys topyraq... Qabyr qazýshylardyń biri anadaıdan meniń egilip, ezilip jylap turǵanymdy baıqap turǵan eken, ymdap em, qasyma jaqyndady. – Munda qashannan beri isteısiz? – Biraz boldy. – Ǵafýr ákány jerlegen kún esińizde me? – Iá. – Sol kúni qabyr ishine kirgen adamdy da kórgen shyǵarsyz onda? – Alpamsa keýdeli álgi qazaqty aıtasyz ba? Esimde... – Qazaqtardyń Sábıt Muqanov degen asqar taýdaı jazýshysy edi ol. Ǵafýr ákámen qııamettik dos bolatyn. Olaı-bylaı bop ketsem dep bir-birine amanat tapsyrysyp edi, jaryqtyqtar... Endi, mine, sol aǵamyz da... Jigit aǵasy shókkelep otyra ketti de Qurannan tilaýat qaıyrdy. – Endi molanyń ana bir shetinen azyraq qana topyraq ýatyńyz. – Ony neǵylasyz? – dep sóz qaıyrdy, tańdanǵan syńaı baıqatyp. – Búgin Almatyǵa ózimmen birge alyp ketemin. Sábıt aǵanyń qabyry ishine shasha­myn. Topyraqtary da aralasyp jatsyn dep... * * * Almatyǵa ushyp bara jatqanda meniń jan qaltamda aq suryptan muqııat tigil­gen, ishinde topyraǵy bar dorbasha bar edi. Bi­raq muny tis jaryp eshkimge aıtqam joq. Barǵanda kóre jatarmyz degen oıda boldym. Qaıran, qazaǵym, qashanǵy baýyrmal, meıirban qalpymen bizdiń qaramyz kórin­gennen-aq qaq jarylyp qarsy aldy. Shyn jylap, egilgenimizdi kórip esteri shy­ǵa juba­typ jatyr. Sábıt aǵanyń ul-qyzdary, qaýym-qaryndastary, aǵaıyn-týǵandary, qalamdas-qatarlastary... bári-bári osynda. Qandastyq, týystyq degen osy da, – aınala­myzǵa úıirilip, erekshe iltıpat tanytyp, ózderi jylap júrip joq­taý aıtqan bizderdi jubatqan bolady. Bu­dan aldynda aıttym ǵoı, jubatý, joq­­taý arqyly kóńil aıtý bul jurtta ejel­den bar. Syrttaı baıqaǵan, baqylaǵan kisige bul da óner. Tipti, qaısybir ataqty kisi­lerdi sóz tilimen arýlaý úshin arnaıy joq­taýshyny aldyratyn ádet te bar. Alys-jaqyn­nan kelgen aǵaıyndy jubatý úshin de qara sózdiń qaıǵydan alyp shyǵatyn qudire­tin qapysyz paıdalanady bul qandastar! Bul da kóp jerde, elde kezdese bermeıtin ǵaja­ıyp dástúr. Aıt­qandaı-aq, bizdiń Táshkennen kelgenimiz maǵulym bolǵan soń “osynsha jerden at arytyp kelgen, aınalaıyn, baýyr­larym-aý” dep bizdi jubatýshylardyń qarasy kóbeıe tústi. Eki-úsh kisi bizdi ishke bastap alyp júrdi. Sábıt aǵanyń jan serigi, meniń meıirban anamdaı bolyp ketken Márııam apa bizdi kórisimen ornynan turyp, izet ıshara­syn jasady. Arystanynan aıyryl­ǵan anamyz odan ári ózin toqtata almaı, daýys salyp jylap qoıa berdi. Kóńil aıtyp, jubatyp jatyrmyz. Qaıyrymsyz ajal aldynda kimniń de bolsa tili kúrmelip, aıla-amalsyz kúı keshedi eken... Mine, qarsy aldymyzda qazaq halqynyń birtýar perzenti únsiz, tilsiz qalpynda kózin jumyp jatyr. Qaıran, aǵam!.. Kúni keshegi Berdi aǵa, Aıbek damýlla, Samed Výrgýn, Ǵafýr áká, Tursynzadalar­men birge júrgen kezi esime qaıta oraldy... “Sary bala” dep erkeletkenin, eljire­genin qalaı umytarsyń?.. Ishki úıde aza tutyp otyrǵan bir sátimizde aýyr únsizdikti bir aýyz sózben buzdym. – Aqsaqaldar, – dedim daýysymdy kóterip, – endi sizdermen kelisip alatyn bir gáp bar... Baǵana Sábıt aǵany jerleý alqa­sy­nyń bir múshesi: “О́zbek baýyrlary­myz­dyń aty­nan kelgen meımandardyń bireýi qara­ly jıyn­da sóz sóılese durys bolar edi” dep emeýrin bildirgen. Sonda biz Ná­zir aǵaǵa: “Aqsaqalymyz sizsiz, kóp al­dyn­da kóńil bildirersiz” dep ózara mámi­le­les­kenbiz. Sony taǵy bir tııanaqtaý úshin úsheýmiz ońashalanyp aıtar sózdi qaǵazǵa túsir­genbiz. Meniń “keńesetin gáp bar” degenime eki aǵam da eleń ete qalysty. – Ne aıtaıyn dep eń, Nasyrjan? Men Sábıt aǵa men Ǵafýr ákányń ara­syndaǵy aınymas dostyqty aýyzǵa alyp, ózbek shaıyry qaıtys bolǵanda qazaq dosy­nyń jerleýge qatysyp qana qoımaı, qabyr ishine jan dosyn óz qolymen koıys­qanyn qysqasha aıtyp berdim. – Myna shúberek ishindegi bir ýys topyraqty sol Ǵa­fýr áká­nyń jatqan jerinen alyp edim, – dorba­shany qolyma alyp, – sizder maqul kórse­ńizder, osy topyraqty Sábıt aǵa qaby­ry­nyń ishine shashsam dep edim... Ne deısizder? Aqsaqaldar az-kem oılanyp qaldy. – Mundaı ádet-ǵuryp buryn-sońdy bar ma eken ózi? – dep sóz bastady Názir ata, – qazaq baýyrlarymyz qalaı qaraıdy buǵan? Surap bilip alý kerek shyǵar. Degenmen, ǵajap oılastyrylǵan nárse eken! Aqylyńnan aınaldym, Nasyrjan... Sen ne deısiń, Mirtemir? Dál osy sátte esik ashylyp, biz otyr­ǵan bólmege Qýandyq Shańǵytbaev kirip keldi. Ári shaıyr, ári dramatýrg bul dosy­myz bizdi mana áýejaıda kútip alǵan. Kel­geli beri bizdi óz qamqorlyǵyna alyp júr. Shamasy, túnniń bir ýaǵy bolǵan­dyqtan, bizben qaıyr-qoshtasýǵa kelip tur. – Káne, tórlete ǵoı, durys keldiń, bir aýyz maslıhatyń kerek bolyp tur. Men qysqasha ǵana álgi jáıdi aıtyp óttim. – Myna shúberektiń ishinde Ǵafýr áká qabirinen alynǵan topyraq bar. Eki shaıyr­dyń dostyǵy ulǵaıa kele eki halyq­tyń baǵzydan kele jatqan qasıetti qan­das­tyǵy men dostyǵyn barshaǵa taǵy bir ret pash etti. Munda biz ǵana emes, urpa­ǵymyz úlgi alatyndaı uly ǵıbrat, ómirlik tereń mán-maǵyna jatyr. Tirshi­likte qu­shaqtary ajy­­ra­maǵan eki aǵanyń ólgende de topy­raqtary aralasyp, birigip jatsyn degen yrym-nıetpen os­y bir ýys topy­raqty Sábıt aǵanyń qabyryna shashsaq dep edik... Buǵan qazaq aǵaıyndar qalaı qarar eken? Qýandyq qozǵalaqtap baryp teńsele ornynan turyp ketti. Eki qolyn qaltasyna júgirtip qol oramalyn taýyp aldy. Qýandyq jylap tur. О́ksigin basa alar emes. Kóńili bosap ketse kerek. О́ksik arasynan daýysy áreń-áreń úzilip-sozylyp estiledi... – Aınalaıyn, ózbegimnen... Muny oı­lap tapqan aqyldaryńnan aına-la-ı-yn... * * * Sońǵy saparǵa shyǵaryp salý sáti. Halyq yǵy-jyǵy. Resmı ókilder, alqa mú­she­leri, eń jaqyn adamdar sońǵy qoshtasý sózin arnap jatyr. Kókirekte kúrsin, kózde jas. Sábeńniń naǵyz qazaqy keıpin dál qazir... osy qalpynda qara jer óz qusha­ǵyna almaq. Qaraly sóz Názir ataǵa tıdi. – Aıaýly aǵaıyn, áziz dos-jarandar... Meıirimsiz ólim sizdi, bizdi – bárimizdi súıikti Sábıtimizden aıyrdy. Bul habar ózbek jur­tyna da kelip jetti. Shyn dos, adal aǵaıyn, qudaı qosqan kórshiniń qaı­ǵysy da, qýanyshy da dáıim bir bolady. Kúni keshe, Almatyǵa júrer aldynda biz – bir top ádebıetshiler, Sábeńniń qııa­met­tik dosy Ǵafýr Ǵulamnyń jatqan jerine baryp zııarat ettik. Onyń sebebin sizder de jaqsy bilseńizder kerek... Biz uly sha­ıyrymyzdyń qabyry basynda turyp ol kisige atalmysh qaıǵyly habar­dy jylap turyp estirttik. Jol júrer aldynda “aıaý­ly dosyńyzǵa bir ýys topy­raǵyńyzdy ala ketsek” degen ótinishimizdi aıttyq. Sol topyraq, áziz jarandar, mynaý edi... Názir ata topyraq salynǵan qalta­shany Sábeńniń úlken uly Arystanǵa uzatty. Qaıt­sin, aýyr da aıaýly sát qoı, jınalǵan jurt­tyń kózine jas almaǵany qalmady. Men de sonyń ishindemin. Adam júregi ne degen jum­saq ta názik edi!.. Meıirli sóz, meıirban tilek­ke et ezilip, júrek erip júre beredi eken-aý... Qaraly jıyn sońynda marqumnyń arýaǵyna baǵyshtalyp Qurannan tılaýat oqyldy. Osydan soń bizder qabyrstan ishin aralap kettik. Kóz kórgen dostary­myzdyń, tanystarymyzdyń qabyrlaryna zııarat qyldyq... Aıaýly, inim, ajal, ólim, qaza deımiz... Jyla­ı­myz, syqtaımyz... Jubanamyz, taǵ­dyr isin moıyndaımyz, qup alamyz. Darýy joq nársege dármensizbiz. Shyndap kelgende, ólim de — ómir! Bul da Adam tirshiliginiń bir túri. Túsinbediń be? Qabyr­stan ishin aralap júrmin dedim ǵoı jańa álginde. Iá, biz a-n-aý dúnıeni ara­lap júrmiz. Aınala-tóńirektiń bári qabyr. Bireýdiń basy jáı ǵana qaraıyp jatyr, bolar-bolmas kózge iligedi. Qaısybireýi múl­dem shógip, shómıip qalǵan, basyp ke­tem be dep qorqasyń. Endigi bireýi­niń bas-aıaǵy muqııat qorshalǵan, kúmbezdel­gen. Anadaıdan kóz jaýyn alady. Biri ataqty, biri dáýletti, sáýletti bolsa kerek... Birine qarap turyp shúkirana aıta­syń. Al endi bireýine kóz salǵan boıda kóńiliń qula­zyp sala beredi. Nege bulaı? Táńirim-aı, munda da alalaý, saralaý, daralaý bolǵany ma, sonda? Nege adamdar bireýine toqtap, aıaldap, bireýine kóz qyryn da salmaıdy? “О́lmegenniń jany bir, О́lgennen keıin báribir...” deıtinimiz qaıda? Kórdiń be, inim, halqymyzda “Basynan bergenshe, aıaǵynan ber” degen ataly sóz bar. Iá, solaı. О́lim de bir — syn-synaq. Abaıdyń Ábish ólimine baǵyshtap “Jaqsy ólipsiń, ıapyraı..” dep ózin-ózi jubata­tyny bar. О́ıtpegende qaıtedi? El Abaıǵa qarasa, Abaı kimge qaraýshy edi? Árıne, Allaǵa. Alla bergenin alady... alǵanynyń ornyn toltyrady. Mine, ólimnen kelip ómir qaıta ónip shyǵady, inim... Sábıt, Ǵa­fýr, Muh­tar, Aıbek... bular halyq me­ıi­ri­ne qanyq áziz jandar. Ult-ulys jadynda olar máń­gilik umytylmaıdy. Urpaq saıyn jańǵy­ryp, jasaryp ómir keship jatady... Qorym­jaıdy aralasań, osyndaı-osyndaı oılar silemine batyp, qym-qıǵash qııal ále­mine súńgip ketesiń. Iá, olar endi kel­meı­di, aramyzda joq. Biraq túske enedi, aıan beredi. Sizdiń ańsaryńyz ben arma­nyńyzda ómir keshedi... Ertesine, Tashkenge qaıtar aldynda qosh aıtyp, qaıyrlasý úshin Sábıt aǵanyń otbasyna bas suqtyq. Kirer esiktiń ońy men solynda turǵan Márııam apamyz ben Arystan inimiz kóńil aıtyp, kirip-shyqqandarǵa bas-kóz bolyp tur eken. Jurt aıaǵy seıile bere Arystannan: – Keshegi... álgi qaltashadaǵy topy­raqty qaıttińder, qabyr ishine septińder me? – dep suradym. – Joq, – dedi Arystan. – Nege? Úsheýmiz bir-birimizge ańtarylyp qarap qalyppyz. Asa bir yjdaǵatty yrym-nıetpen alyp kelgende... bulardyń munysy... – Ne istedińder? Álde umyt qaldy ma? — birinshi bop men tilge keldim. – Qabyr ishine... shashpadyq, aqsaqaldarmen keńesken soń... – Ol qandaı keńes? – Ǵafýr kókemiz ákemizdiń qııamettik dosy bolǵan soń... jan dosynyń topy­ra­ǵyn basyna jastanyp jatsyn dep... qal­tashany basyna jastyq qylyp qoıdyq... Qaıran qalǵan myna bizder turǵan orny­myzda qattyq ta qaldyq! Mine, tapqyrlyq! Mine, danalyq! Dalalyqqa tek danalyq jarasady! Bárekelde, qaza­ǵym! Men eshbir pendeniń oıyna da, aqy­lyna da kire qoımas-aý dep so-n-aý Tásh­kennen topyraq ákelip júrsem... bul aǵa­ıyndar sol topyraqty tókpeı-shashpaı-aq Sábeńniń basyna ázizdep qoıypty!.. Budan artyq amanatty umytpaý, azamatty ulyqtaý bola ma?!. ________________________ Hatıma /sóz sońy/ /avtordan/ Dastan bitti... Joq, áli jalǵasady! Aqshamdaǵy qıssamyz tańǵa asady. Aqyn da bir — daýager, Mynaý dimkás Tirshiliktiń tamyryn dál basady! Dastan emeı nemene ár kúnimiz?! О́tmish, jazmysh jáne de taǵdyrymyz... Ulaǵatyn ótkenniń uǵyna alsaq, Laıyqpyz dastanǵa árbirimiz. Dastan uzaq, Al ómir bir-aq qadym, Myqty bolsań, máńgige turaqtaǵyń! Bir Allanyń qolynda: Jurtyn tastap Tozaqqa kim barady, jumaqqa kim... Kóshti bizdiń aǵalar Ulystanǵa, Ulystannyń ushpaǵy – Gúlstanǵa. Tirisinde bir tynym tappaǵandar Máńgilikke kóz jumyp tynystaýda... Olar jáıli siz, urpaq, ne bilesiz? Oqısyz ba jyrlaryn emilesiz? Ertegideı ómirin eske alsańyz – Keshegige búginnen sheginesiz. Sheginesiz... Shejire paraqtaýǵa, Keshegi men búgindi sabaqtaýǵa. Uly kóshin babanyń eske alasyz, О́rkesh-órkesh anaý bir qarap taýǵa... Siz olardy, ótinem, umytpańyz, Saǵat saıyn, sát saıyn ulyqtańyz. Keýdeńizge sham jaǵar jarqyratyp, Jaqsy ónege, Jarqyn jyr, Bilikti ańyz! Biz de eske aldyq baqılyq shyn dostyqty, Ulylardyń úlgisi – úndestikti. Adaldyqtyń aq týyn jelbirettik, Kúresinge laqtyryp kúndestikti! Taspen qorshap qaıtemiz shekarany? “Eldestirmek elshiden eki arany”. Uly dostyq, yntymaq barda ǵana Ujymaqqa uly kósh jete alady! Astarynan ár sózdiń jaı uǵarsyń, Aýrýyńnan meńdegen aıyǵarsyń... Bul dastannyń júgi aýyr, tuzy jeńil, Oqyǵandar oılansyn, paıym alsyn... Tashkent, 1994 jyl. О́zbeksheden aýdarǵan Israıl SAPARBAI.