Otandyq tarıh pen tulǵataný máselelerin tereń zerttep júrgen ǵalym Ilııas Qozybaevtyń «Sılýety: ıstorııa XX veka v sýdbah ı dokýmentah» atty zertteý kitaby – túrli qaıratkerler ómiri men qyzmetiniń jańa qyrynan qujattarǵa súıenip taldaǵan eleýli jumys.
«Lev Troskıı, Efım Neımark jáne Almaty» dep atalatyn bólimde tóńkeris zamanynyń atyshýly tulǵasyn tyń derek negizinde sıpattaıdy. Ol shamaly ýaqyt Almatyda da meken etkeni málim. I.Stalınniń basty ıdeologııalyq qarsylasy bolǵan Lev Troskıı keńes elinen qýylyp, 1940 jyly Meksıkada tapsyryspen ajal qushty. Kitapta L.Troskııdiń shetelge qýylarda 1928 jyldyń qańtarynan 1929 jyldyń aqpan aıyna deıin Almatyda úıqamaqta otyrǵan taǵdyry baıandalady. Ilııas Manashuly arhıv derekterin, estelikter men zertteýshiler eńbekterin salystyra otyryp, Troskııdiń otbasy aıaldaǵan mekenjaılar týraly alshaqtyqtardy anyqtap, durysyn oqyrmanǵa usynady. Avtor astanany Qyzylordadan Almatyǵa aýystyrý naýqany kezindegi qarbalasty, qala qurylysyn, kóshelerdiń kóne jáne qazirgi ataýlaryn salystyra derekterdi júıeleıdi. L.Troskıı kúndelikterindegi qazaq kommýnısteriniń bolshevıktik saıasat týraly oı-pikirleri jáne qaıratkerdiń F.Goloshekınge bergen minezdemesi – nazar aýdararlyq dúnıe.
Kitapta L.Troskıımen bir mezgilde Almatyda turǵan (biraq bir-birimen tanys emes) KSRO Syrtqy ister halyq komıssarıatynyń Ortalyq Azııadaǵy ókili qyzmetin atqarǵan Efım Neımarktyń (1895–1938) 20-jyldardaǵy Almaty turǵyndarynyń turmys-tirshiligi týraly jazbalary tartymdy baıyptalǵan. Máskeý men Almaty arasyndaǵy 4 myń shaqyrym jolda osy qaıratkerler baıqaǵan kórinister, taǵdyrlar qyzyqty zerdelengen.
Tarıhshy-ǵalym ekinshi bólimdi «Qaǵaz júzindegi halyq komıssarıaty jáne Baýyrjan Momyshuly» dep aıdarlapty. Ekinshi Dúnıejúzilik soǵys (1939–1945) kezinde keńes odaǵy basshylyǵy saıası amalǵa kóship, qurylaıyn dep jatqan Birikken Ulttar Uıymynan kóbirek oryn alý maqsatynda odaqtas respýblıkalardy «jeke sýbekt» degen jeleýmen osy halyqaralyq uıymǵa múshelikke ótkizýge tyrysqan. Osy maqsatta álemdik qaýymdastyqqa odaqtas respýblıkalardy Reseımen teń memleketter etip kórsetý úshin Máskeý bıligi odaqtas respýblıkalarǵa Syrtqy ister jáne Qorǵanys halyq komıssarıattaryn qurýǵa ruqsat bergen.
Qazaq KSR Qorǵanys halyq komıssarıatynyń qurylǵany týraly respýblıka parlamenti 1944 jyly 13 sáýirde zań qabyldaǵanymen, bul ıdeıa is júzine aspady. Avtor Baýyrjan Momyshuly, Shákir Jeksenbaev, Musa Sadybekov sııaqty kásibı qazaq ofıserleri keńestik Qazaqstanǵa tirek bolatyn ulttyq qarýly kúshterdiń basshylyǵyna, ıaǵnı Qorǵanys mınıstri laýazymyna úmitker retinde usynylǵan qujattardyń joqtyǵyn alǵa tartyp, «bul ádebı estelikterdegi adamı nıetter bolsa kerek» degen pikir aıtady. Bir qyzyǵy, kitapta naqty derekpen Qazaq KSR armııasynyń ulttyq naqyshta tigiletin áskerı kıim úlgileri berilipti.
«Onyń qamqorshysy Leonıd Brejnev edi» atty zertteý ocherkinde Qazaq KSR-in 1955–1956 jyldary basqarǵan L.I.Brejnevtiń maıdandas, qyzmettes dos-jaranyn qoldaýdaǵy ereksheligi baıandalady. Ol basshy bolǵan jerlerinde dostaryna qyzmet usynyp otyrǵan. Solardyń biri Semen Nıkolaev Qazaqstanǵa kelip jaýapty sharýashylyq, partııa qyzmetterine taǵaıyndalypty. Biraq memleket qarjysyna qol salyp, qyz-kelinshektermen saýyq quryp, qamqorshysy Máskeýge joǵarylap ketkende qylmysy ashylyp sottalǵan. Degenmen Brejnev kómegimen túrmeden erte qutylsa da, ómiri «ıt ólimmen» aıaqtalǵany dáıekteledi. Tarıhshy mundaı «nıkolaevshyldyqtyń» qaıdan, qalaı paıda bolyp, sońy nege aparyp soǵatynyn zerdeleıdi.
Avtordyń «Mıhaıl Isenalıev kúndeligi ne aıtady?» degen suraýly taraýy da qyzyqty oqylady. M.I.Isenalıev (1928–1999) – Qazaq keńes respýblıkasyna jáne onyń halqyna adal qyzmet etken komsomol, partııa, memleket qaıratkeri, dıplomat, saıasatker. Ol Reseıdiń Saratov oblysyndaǵy orys selosynda jalǵyz qazaq otbasynda dúnıege kelip, kórshi-kólem ákesin «dıadıa Ivan», al balasyn «Mısha-Mıhaıl» dep atap ketkendikten, esimderi qujatqa oryssha tirkelip kete barǵan. Osy Mıhaıl Reseıde mektep bitirip, Máskeýde joǵary bilim alyp, 1954 jyly Qazaqstanǵa birjola kóship kelip Pavlodar oblystyq komsomol komıtetin, respýblıka komsomol uıymyn basqardy. Máskeýge aspırantýraǵa túsip, dıssertasııasyn sátti qorǵap, Almaty qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp saılanady. 1981–1989 jyldary elimizdiń Syrtqy ister mınıstri laýazymynda BUU-nyń jumysyna qatysyp, osy halyqarlyq uıym minberinen alǵash sóılegen qazaq azamaty boldy. El qurmetine bólengen Mıhaıl Ivanovıchti halyq «Máke», «Hakim» dep ardaqtady.
Ilııas Manashuly adamgershiligi joǵary, bilikti memleket qaıratkeriniń kúndeligindegi oı-pikirlerdi oqyrmanǵa túsindirip, taldaı otyryp, tulǵanyń ǵıbratty ómiri men aıryqsha qasıetin, is-áreketin jan-jaqty jetkizedi. Avtor osy aıaýly azamattyń umytylmaýyna qam jegeni baıqalady.
Máskeý basshylyǵy 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisine baılanysty «qazaq ultshyldyǵy» degen aıyp taqqanda, Mıhaıl Ivanovıch oǵan qarsy shyǵyp, buqaralyq aqparat quraldarynda alǵash ún qatqanyn, D.Qonaevtyń ornyna kelgen G.Kolbınge respýblıkalyq partııa basshylyǵymen qosa parlament basshysy laýazymyn qatar berý qatelik ekenin KSRO bas hatshysy M.Gorbachevke hatpen jetkizgenin kitap avtory erlikke balaıdy. Osy qarsylyǵy úshin Mıhaıl Ivanovıch mınıstrlik qyzmetinen aıyrylady. Degenmen ol Táýelsizdik jyldary eldi nyǵaıtýǵa belsene aralasty.
Tarıhshy kitaptyń qorytyndy ocherkin «Erkin Áýelbekov ómiri men taǵdyry» dep atapty. Erkin Nurjanuly (1930–1999) – eńbek jolyn aýyr kezeńde bastap, birneshe oblysty basqaryp, sol óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli úles qosqan tulǵa. Avtor el qurmetine bólengen jannyń zamanynda «Qazaqstannyń bolashaq basshysy osy kisi bolady» degen halyq baǵasynyń jón-jobasyn baǵamdap kórsetedi. Sonymen birge onyń ústinen jazylǵan aryzdardy, qaralaýlardy arhıv qujattary negizinde saralaıdy.
Túıindep aıtsaq, professor Ilııas Qozybaevtyń osy eńbegi buralań tarıhtyń belgisiz betterin yqylasty oqyrmanǵa ashyp jetkizýimen qundy.
Seıitqalı DÚISEN,
Tarıhshylardyń ulttyq kongresi múshesi, dosent