QAZAQ BALALARY ÚShIN FRANSIIаDA OQÝ TIIMDI

Qazaq balasynyń halyqaralyq arenada júrip, asa mańyzdy qyzmetter atqaratyny qazir tańsyq emes bolǵanymen, Eýroodaqtyń atqarýshy organy – Eýro­komıssııada ekonomıkalyq máseleler jónindegi sarap­shy bolyp, elden tysqary jerde jumys isteıtin qazaq tipti de kóp emes. Sonyń biri – Erǵalı DOSMAǴAMBET. Biz onymen sheteldik saparlardyń birinde kezdeısoq ushyrasyp, syr tartqan edik. – Ereke, muhıtta júzgen keme sekildi úlken aıdynda júrgen maman ekensiz, álemdik ekonomıkalyq daǵdarys týraly aıtyp berseńiz... Onyń aldyn alýǵa álemdik aqyl-oıdyń óresi nege jetpeı jatyr osy? – Ekonomıkalyq daǵdarystar naryqtyq ekonomıkanyń tabı­ǵatyna tán qubylys, sondyqtan oǵan úrke qaraýdyń qajeti joq. Daǵdarys bolsa, onyń arty damýǵa ulasady. Árıne, onyń da ózindik túrleri men sebepteri kóp, sonyń ishinde qarjylyq daǵdarysty biz alǵash ret 90-shy jyldardyń aıa­ǵyn­da bastan keshirgen edik. Muny aqshanyń aqsha tabý qabileti óziniń múmkindiginen asyp ketkendiginiń saldary dep aıtýǵa bolady. Qarapaıym sózdermen túsindirer bolsaq, bankter aqshalaryn ústeme aqsha tabý úshin nesıe túrinde shek­ten tys taratqan. Biraq ol aqsha ekonomıkadaǵy túrli sebep­terdiń saldarynan óz ýaqytynda ústeme­men shyǵa almaı, maltyǵyp qaldy. Bankrot bolǵan nesıe alýshylar­dyń kesirinen jalpy “qarajat epı­demııasy” (financial contagion) týyn­dap, ol barlyq salaǵa jaıy­lady. Bankterdiń ózi de kóbeıip ketken bankrot klıentterdiń kesi­rinen aqyry qarjylyq daǵ­darysqa ushyrady. 90-shy jyldardyń aıa­ǵyn­da osyndaı daǵdarys Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde bolǵanda biz de oǵan ushyrastyq. Sol epıdemııa bizdiń elderimizdiń ekonomıkasyna da teris áserin tıgizdi. Elimizge valıýta engizetin eń negizgi kóz – munaıdyń bir barreliniń baǵasy 8-9 dollarǵa deıin quldyrap ketti. Kórshimiz Reseı ekonomıkasyna da bul qatty tıgenin bilesizder. Sol jyldary onyń ekonomıkasynda da úlken daǵdarys boldy. Jalpy, eksporttyń statıalary valıýta ákeletin kóz retinde tek resýrstar baǵasyna táýeldi bolǵanda qarjy epıdemııasynan qutyla almaıdy. Onyń ústine jahandaný jaǵdaıyn­da ekonomıkalar da bir-birimen ty­ǵyz baılanysqan ǵoı. Sondyqtan, epıdemııadan aman qalý ońaı emes. Sizdiń suraǵyńyzǵa baılanysty aıtatyn bolsam, qazir aqparattyq-kommýnıkasııalyq quraldar (ony qysqa sózben “AKT” dep te ataıdy, ol – aqparattyq-kommýnıkasııa­lyq tehnologııa degen sóz) óte jaq­sy damyǵan. Daǵdarystyń aldyn alýǵa áser etetin qural retinde osylardy paıdalanýdy qazir álem­dik ekspertter qatty qolǵa alýda. Onyń ekonomıkanyń qabi­lettiligin arttyrýǵa jáne ınnovasııalyq damýǵa qosatyn róli úlken. Mine, qazir álemdik mamandar osy tóńirekte qatty oılanýda, men de soǵan mamandanýdamyn. – Qazirgi Qazaqstan ekonomıka­synyń damý baǵytyn maman retinde qalaı baǵalaısyz? – Meniń oıymsha, ekonomı­ka­lyq damý baǵdarlamasy jan-jaqty ǵylymı zertteýlermen qamtamasyz etilip, saraptamalyq ortada baryn­sha talqylanyp bolǵan soń ǵana bekitilgeni durys. Qazirgi tańdaǵy Qazaqstanda ekonomıkany ártarap­tandyrý baǵytynda jasalyp jat­qan umtylystar óte durys. Eko­nomıkanyń damýy tek shıkizatqa baılanyp qalmaý kerek. Ondaı elderdiń ekonomıkasyn “resýrstyq ekonomıka” dep ataıdy. Al resýrs­ty ekonomıkaly Qazaqstanda bel­sendi qyzmet etetin halyqtyń tek 2,5 paıyzy ǵana osy sektorda jumys isteıdi. Qalǵan 90 paıyzy­nyń resýrsqa qatysy joq. Olarǵa qyzmet kórsetetin sektorlardyń ónimi eksportqa shyǵa almaıtyny belgili. Bizde sońǵy kezde osy ishki sektor qatty damydy. Sonyń ishin­de qurylys, ony qarjylan­dyra­tyn bank ınstıtýttary, qarjy­landyrý, nesıe berý tabıǵı qaly­bynan tys qatty shyrqady. Negizi, osynyń arty qaıda soǵatyny ekonomısterge aldyn ala málim edi. Qazaqstan sońǵy jyldary shıki­zat baǵasyna táýeldilikti kemitýge umtylyp jatyr. Ol úshin ekono­mıkany ártaraptandyryp, resýrs­tyq emes sektordy damytý qolǵa alynýda. Munaı baǵasy qazir 65-70 dollar bolyp tur. Joramalǵa qara­saq bul baǵa áli de kóteriledi. Osy­ǵan baılanysty bizdiń IJО́ qazir Shyǵys Eýropa elderi deń­geıine jetip qaldy. Al shyn mánin­de bizdiń ekonomıka olardan kóp tómen. О́ıt­keni, olar bizge qaraǵan­da resýrs­tyq ekonomıka emes. Mysal­ǵa, cheh mem­leketiniń ekono­mıkasyn alatyn bol­saq, olarda kóptegen ónim kóz­deri bar, solardy eksportqa shyǵarý arqyly olar ekonomıkasyn ońalta alady. Jumys oryndaryn ashyp, eńbek ónimdiligin arttyra alady. – Degenmen, biz sekildi resýrs­tyq ekonomıkasy bar keıbir arab elderi, atap aıtqanda, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt sııaqty elder qatty damyp otyr ǵoı... – Olarda da servıstik ekono­mıka óte qatty damyǵan. Degenmen, ár ekonomıkanyń damýynda sol eldiń ózine tán erekshelikteri bar. Máselen, tehnologııalyq jaǵynan damyǵan elderge geografııalyq jaǵynan jaqyndylyǵy, teńizge shyǵa alýy, adamı resýrstarynyń qabilettiligi jáne taǵy da basqa faktorlarǵa baılanysty. – Ekonomıkany ártaraptandyrý baǵytyn jedelirek, tıimdirek júr­gizý úshin qandaı sharalar kerek dep oılaısyz? – Ǵylymǵa úlken kóńil bólý kerek. Bizde bul sala aqsap qalǵany jasyryn emes. Qazir ǵylymmen aınalysyp jatqandar endi bir 5-10 jyldan keıin zeınet demalysyna ketetin adamdar. Orta býyn daǵ­darys kezinde ǵylymnan qol úzip, kúnkóristiń qamymen bazarǵa shy­ǵyp ketti. Sondyqtan ǵylym sala­synda osy jerde úlken aqtańdaq bo­la­ıyn dep tur. Sonyń ornyn jas­tarmen jedel toltyrý úshin ǵy­lymǵa qarajat kóbirek bólinip, ta­lantty jastardy osy salaǵa tartý kerek. Al ǵylymsyz joǵary tehno­lo­gııany ıgerý, al onsyz eko­nomı­ka­ny ártaraptandyrý múm­kin emes. Biz ázirshe ózdigimiz­den jo­ǵary tehnologııalar jasaı almaı­myz, tek daıyndy satyp alyp, meńgerýimiz kerek. Olar negizinen AQSh, Japo­nııa jáne Eýroodaq elderinde. Olar­dy jumysqa qosa alatyn mamandar máselesi endigi jerdegi eń úlken problema. Jas­tar­dy sol elderge jiberip, oqytyp alýdyń mańyzy osynda. Prezı­dent­tiń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan “Bolashaq” baǵdar­lamasynyń máni óte zor. Jalpy, qazaq jas­tarynyń bilimge degen umtylysy úlken, osynyń ózi úlken resýrs. Al mundaı eldiń bolashaǵy zor bola­tyny sózsiz. – Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýda Qytaı faktory­nyń róli qandaı dep oılaısyz? – Qytaı faktory Qazaqstan ekonomıkasyna tikeleı áser etedi desem artyq emes. Jalpy, Qytaı ekonomıkasy ımmıtasııaly ekono­mı­ka. Bul sóz kóshirip alý degenge saıady. Máselen, bir elde jaqsy apparat, nemese suranysqa ıe ónim, tipti joǵary tehnologııa shyqsa, Qytaı ony satyp alyp, dál sondaı qylyp kóshirmesin kóptep shyǵara qoıady. Buǵan onyń múmkinshiligi molynan jetedi jáne qytaılyqtar­dyń ónimi óte arzan bolady. О́ıtkeni, ózindik quny tó­men, sonyń ishinde eńbekaqy tómen. Sondyqtan ol básekeles­­tikte orıgınaldyń ózin jeńip shyǵady. Jalpy, Qytaımen qandaıda bir suranysqa ıe ónim­men, ásirese kún­delikti qajetti ýaq-túıek ónimderi­men básekelesý múmkin emes, olar ózderiniń arzan baǵasy­men kez kelgen óndiristi bankrotqa ushyrata alady. Ol tipti qazir azýy alty qarys deıtin AQSh-pen de báseke­lesip otyr. Jaqynda Memle­kettik hatshy Hılları Klın­ton bastaǵan AQSh delegasııa­sy Qytaı­ǵa ıýannyń dollarǵa shaq­qan­daǵy kýrsyn anyqtaýǵa bardy. Qytaı ekonomıkasy josparly rettelip otyrady. Qytaıdyń ulttyq banki eksportty yntalandyrý úshin ıýannyń kýrsyn jasandy túrde barynsha tómendetip otyr. Bul eksportty yntalandyrýmen birge ımportty tejeýge barynsha qolaı­ly. Sondyqtan basqa elder buǵan ózderiniń narazylyqtaryn bildirý­de. Bizdiń ekonomıkamyzdy ár­tarap­tandyrýǵa kedergi jasaıtyn da osy Qytaı faktory. Keden odaǵy osyǵan qarsy jasalyp jatqan áreket dep oılaımyn. Bizge ózimiz­diń óndirýshini yntalandyra alatyn aımaqtyq rynok kerek. Keden oda­ǵy aýmaǵyna syrttan keletin taýar­lardyń tarıfterin kóterý arqyly ishki taýaróndirý­shiniń básekeles­tik­ke qabilettiligin art­tyrýǵa bolady. Sondyqtan bul shara­nyń maqsaty durys dep oılaımyn. Sonymen bir­ge, óndiris­ti burynǵy Keńes Odaǵy úlgisimen jandandyrýǵa bolatyn sııaqty. Buryn bizde aýyr ın­dýstrııa da, jeńil ónerkásip, t.t. bári de boldy ǵoı. Keden odaǵynyń sheńberinde joǵary, jańa tehnolo­gııalardy paıdalana otyryp, osyndaı óndi­ris­terdi jandandyrsa, ekonomıka­ny ártaraptandyrý degen sol bolar edi dep oılaımyn. Osy jerdegi barlyq másele joǵary teh­no­lo­gııa­larǵa tireledi. Ony biz bári­bir syrt­­tan ala­myz. Al ony meń­ge­retin maman­dardy shetke shyǵa­ryp oqytý ke­rek jáne olardyń alǵan bilim­deri­niń qaıtarylymy joǵary bolý jaǵyn qadaǵalaý kerek. Sonda ǵana biz kópten aıtylyp júrgen ınnova­sııaly ekonomıkaǵa kóshe alamyz. Keıbir ǵalymdar bizdiń de Qytaı sııaqty ımmıtasııa­ly eko­no­mıka kezeńinen ótýimiz qajettigin aıtady. Qazir Qytaı keıbir sala­larda ım­mı­tasııaly óndiristen ótip, ınnova­sııalyq, asa joǵary tehno­logııaly qural-jab­dyqtar da shyǵaryp jatyr, máse­len, medı­sına salasynda. Biraq, ony ótpeı-aq ınnova­sııaǵa jetýge bolatyn sııaqty. Oǵan bizdiń el jastarynyń bilimge qushtarlyq áleýeti, qabileti jol ashýǵa tıis, tek sony qoldaı bilý kerek. Qazir Úndistan da ınnova­sııaly ekonomıka jasap jatyr, olar da ımmıtasııa kezeńinen ótken joq. Sondaı-aq Keden odaǵy sheńberinde ózimizdiń dástúrli ónimderimizdi, sonyń ishinde et óndirisin barynsha jandandyrýǵa bolady dep oılaımyn. – Úndistan týraly aıtyp qaldyńyz, osy el ekonomıkasynyń ereksheligi qandaı? Bizdiń bilýimizshe, ol ekonomıkalyq turǵydan barynsha mesheý qalǵan aımaq sekildi edi... – Onyńyz ras, Úndistan kedeı el. Biraq ol faktory erekshe mem­leket. Úndistan – anglofondy qoǵam. Olardyń bilimge qushtar jan­dary eshqandaı tildik nemese basqa da kedergisiz Eýropa men AQSh-tyń oqý oryndaryna túse beredi. Olar­dyń mektepteriniń baǵdarlamasy da solardikine sáıkes jasalǵan. Qazir bilimge umtylatyn úndi jastarynyń bári syrtta júr. Olar bilim alýmen qatar, joǵary tehnologııany meń­gerip, elderine kelgen soń memleket satyp alǵan olardy emin-erkin iske asyryp kete beredi. Jas kezinde azamattar shetelge barýǵa umtylyp turady. Muny elden ketý dep qoryqpaý kerek. 40-45 jasqa kelgen soń adam­dardyń óz otandaryna qaıtý tendensııasy bastalatynyn mıgra­sııa­men aınalysatyn mamandar baqylap otyr. Mundaıdy aǵyl­shyn­sha “breın geın” (brain gain) deıdi eken, maǵynasy mıly, aqyl­dy adamdardyń keıin qaıtýy. Al mılardyń syrtqa aǵylýyn aǵyl­shynsha “breın dreın” (brain drain) deıdi. Úndistanda qazir “breın geın” jaqsy damyp keledi. Onda ınnova­sııalyq ekonomıkanyń qatty damyp kele jatqany osy prosestiń arqasynda bolyp otyr. – О́kinishke qaraı, biz anglo­fondy qoǵam emespiz, orystildes elmiz, shet el degende biz Reseı oqý oryndaryna ǵana batyl bara alatyn edik. Biraq qazir olardyń úlken qalalarynda óris alyp kele jatqan ultshyl, skınhedtik qozǵalystan jasqanyp, barý qaýpi úlkeıip otyr. Osyndaı jaǵdaıda bizdiń jastarǵa qandaı keńes berer edińiz? – Durys. Meniń keńesim qazaq jastary fransýz tilin úırenip, Fran­sııa joǵary oqý oryndaryna barýlary kerek. О́ıtkeni, bul eldegi oqý áli kúnge tegin jáne onda she­tel tili retinde aǵylshyn tilin úı­re­tedi. Sondyqtan Fransııada oqyǵan adam maman bolýmen qatar, aǵylshyn tilin de meńgerip shyǵa­dy. Jalpy, Eýropada kóp til bil­gen­­dik úlken mádenıettiliktiń krı­terııi. Bizdiń otbasymyz tórt tilde sóıleı alamyz, al úlken ulym 7-shi tildi úı­re­ný­de. Anglııanyń JOO-laryn­daǵy oqý aqyly jáne syrttan kele­tinderge oqý baǵasy óte joǵary. Al anglofondy elderge qaraǵanda Fransııa biliminiń sapa­sy kem emes jáne áldeqaıda tıimdi. Qazaqstanda Fransııanyń “Alıans-Fransez” atty uıymdary Almaty, Astana, Qaraǵandy qalalarynda bar, solarǵa shyqqan adam tolyq maǵlumattar ala alady. – Endi oqyrmandarǵa ózińiz týraly da aıta ketseńiz... – Men Atyraý oblysynyń tý­ma­symyn, bıyl jasym 50-ge tol­dy. Almatydaǵy RFMM-di qazaqsha óte jaqsy bitirip, 1977 jyly Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetine túsip, ony 1983 jyly bitirdim. Sol jyly fransýz tiliniń aýdarmashysy ma­man­dyǵyn da alyp shyqtym. Odan Almaty Halyq sharýa­shylyǵy ıns­tıtýtynda oqytý­shy, Ulttyq bank­te basqarma basty­ǵy bolyp iste­dim. Ýaqyt talabyna saı 1996 jy­ly Fransııanyń Avern ýnıversıtetine masterlik baǵdarla­maǵa oqýǵa ket­tim. Eki jyldan keıin elge kelip, Atyraý oblysy ákiminiń oryn­basary qyzmetinde boldym. Odan Tabıǵı monopolııalardy ret­teý agenttiginde telekommýnı­kasııa­ny retteý departamentiniń bastyǵy boldym. Biraq, maǵan sheneýnik ne­mese bıznesmen bolýdan góri ǵalym bolý artyq boldy da turdy. Sol sebepti Avern ýnıversı­tetine 2005 jyldyń kúzinde dok­torantýraǵa túsý maqsatymen qaıta oraldym. Ǵylymı dıssertasııamdy aǵyl­shyn tilinde jazyp, halyqara­lyq jıýrı aldynda 2008 jyly joǵary baǵamen qorǵap shyqtym. Sóıtip, Fransýz Respýblıkasynyń ekonomıka ǵylymdarynyń dok­tory ulttyq dıplomyn aldym. Qazir Parıjdegi Ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyq jáne damý uıy­mynda sarapshy bolyp isteımin. Sonymen birge, Eýrokomıssııa sarap­shy retin­de jumysqa tartyp turady. Men úshin eń bastysy – ekonomı­kanyń halyqaralyq deń­geıdegi mamany retinde tanylý. Ǵylymı eńbekterim Germanııa, Fran­sııa, Taıvan jáne Ispanııa mem­leketterinde bolǵan halyqara­lyq konferensııalarda jarııalan­dy. Qazir, joǵaryda aıtylǵan “breın geın” qaǵıdatyn jeke tulǵa retinde iske asyrýdamyn. Elimizge ekonomıst maman retinde jumys istep, Qazaqstan ekonomı­kasynyń damýyna óz úlesimdi qossam degen maqsatym bar. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, “Egemen Qazaqstan”.