Ulttyq parkti qorǵaý – eldik másele

Tabıǵı parktiń jalpy aýmaǵy 200 160 ga jerdi alyp jatqan ulttyq park quramyna 4 fılıal kiredi: Aqsaı (57 839 ga), Medeý (41 075 ga), Talǵar (26 652 ga), Túrgen (74 594 ga). 2002 jyly IýNESKO tabıǵı parkti dúnıejúzilik muranyń aldyn ala tizimine engizdi. Biraq elimiz 23 jyldan beri bedeldi atalymǵa qol jetkize almaı keledi.

Memlekettik ulttyq tabıǵı parki ujymy uıymdastyrǵan baspasóz týry barysynda salmaǵy kemi 50 kılodan asatyn erekshe qoıtastardyń kádimgi granıtke uqsaıtyny nazarymyzdy aýdardy. Park qyzmetkerleriniń aıtýynsha, bul shynynda da áli pisip jetilmegen tabıǵı granıt kórinedi. Onyń pisip jetilýine kóp ýaqyt kerek.

Biraq keıingi jyldary damyǵan elderde pispegen mármár, granıt tas­tardy untaqtap, jelimdep, kádimgi granıtke aınaldyratyn tehno­logııa iske qosylypty. Qara bazar­daǵy quny 1 mln teńgeden asatyn mármár, granıttterdiń kemi 80%-y un­taq­talǵan tas unynan jelimdelip, quras­tyrylǵan. Demek Ile Alataýyn IýNESKO qorǵaýyna alyp, onyń árbir tasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyn kez keldi.

«Ile Alataýy» ulttyq parkiniń bas dırektory Elnur Ahmetovtiń aıtýynsha, qazir parkke qatysty sheshilmeı kele jatqan túıtkilderdiń túıini tarqatyla bastaǵan. Úlken Almaty kóline aparatyn jol búginde jabyq. Buǵan deıin de oǵan jaıaý jetýge múmkindik beretin arnaıy jol bolmaǵan. Bıyldan bastap 16 shaqyrymdyq týrıstik soqpaqtyń 1,5 shaqyrymy abattandyrylady. «Tańǵy jumysym park aýmaǵyna qarasty baq­tar­dy aralaýdan bastalady. Adam bala­synyń tabıǵattan qýat alýdy daǵdyǵa aınaldyryp kele jatqanyn kórgende qýanamyn. Sámbi taldardy qushaqtap, sodan qýat alǵysy keletin týrısterdi kóp kóremin», deıdi ol.

Qordalanǵan máseleniń biri – tólem júıesine qatysty edi, ol da sheshimin tapqanyn kezdesý barysynda bildik. Bıyl­dan bastap kirý aqysyn bank qosym­shasy arqyly aýdarýǵa bolady. Elektrondy tólem júıesi Alma-Arasan, Túrgen, Butaqty, Qaskeleń shatqal­darynda engizildi. Joba­nyń negizgi mindetteriniń biri – tek estetıka men yńǵaılylyq qana emes, sonymen qatar týrısterdiń qaýipsizdigi. Sondaı-aq GPS trekteri bar onlaın kar­talar, týrısterdi tirkeý júıesi, TJM avtomatty habarlaý fýnksııasy, qaýipsizdik jónindegi usynymdar daıyndalyp jatyr. Qazir Úlken Almaty kóline avtokólikter jiberilmeıdi. Joldy jóndeý, jolǵa qulap ketýi múmkin tastar men jarlardy bekitý, kúsheıtýge qatysty jumystar aldaǵy eki jyl ishinde júzege asady.

«Ile Alataýy» ulttyq parki bas dırektorynyń orynbasary Arqaý Shantaevtyń aıtýynsha, ulttyq parkke demalýshylardan keletin zııan kóp. Qoǵamda áli de qarapaıym ekologııalyq mádenıet­tiń qalyptaspaǵanyna qynjy­lasyń.

Qoldanystaǵy ereje boıynsha Alma­tyǵa ekologııa talaptaryna saı kel­meıtin kólikter kirmeıdi. Parkke kiretin árbir bekette kóliktiń nómiri oqylyp, kamera arqyly tólem mólsheri avtomatty túrde shyǵyp turady. Jańa tarıf boıynsha 16 oryndyqqa deıingi jeńil kólikter jeke tólem tóleıdi, onyń mólsheri – 5100 teńge. Qarapaıym jeńil kólikterdiki – 1179 teńge. Al jaıaý júrginshiler adam basyna 589 teńgeden tóleıdi. Tarıfter 2023 jyly bekitilgen, jyl saıyn ózgerip otyrady – ol aılyq eseptik kórsetkishke (AEK) baılanysty esepteledi.

«Aıýsaı shatqalynda 6 km talshyqty-optıkalyq baılanys tartyldy. Esik shat­­­qalynda jyl sońyna deıin mobıldi ınternetti ornatý, iske qosý jos­par­­lanǵan. 2026 jyly Asy-Batan shatqalynda mobıldi baılanys júıesin iske qosý júzege asyrylady.

Jalpy, «Ile Alataýy» ulttyq parki aýmaǵynda 46 resmı týrıstik baǵyttyń 11-inde retke keltirý, 3 bulaq kózin qalpyna keltirý, 3 kempıng aýmaǵyn damytý jumystary bastalǵan. Buǵan qosa, jeke ınvestısııa esebinen Alma-Arasan men Terra alańy arasynda 15 shaqyrymdyq jaıaý jol salynyp jatyr. Munyń bári Almaty qalasy ákimdigimen aradaǵy memorandým aıasynda júzege asyrylatyn jumystar. «Bi Group» kompanııasy Alma-Arasan – Terra alańy arasyndaǵy 15 km soqpaqty abattandyrýdy bastady.

Sapar barysynda «BI Group» kompanııasy júzege asyryp jatqan «Baqyt soqpaǵy – 2025» jobasynyń úshinshi kezeńimen tanystyq. Bul baǵyt Prohodnoe shatqaly arqyly Terra alańqaıy men Alıoshkın kópirine deıin sozylady. Uzyndyǵy – 13,5 shaqyrym, bıiktik aıyrmasy – shamamen 1580 metr. Sońǵy núktesi – teńiz deńgeıinen 3330 metr bıiktikte ornalasqan Kosmostansa. Osy baǵyttyń boıyndaǵy Alıoshkın kópiriniń uzyndyǵy – 50 metr, teńiz deńgeıinen bıiktigi 3000 metrden asady. Osy baǵyt boıynda demalysqa qajettiniń bári bar. Jobanyń úshinshi kezeńine 106 mıllıon teńge ınvestısııa quıyldy.

Keıingi jyldary elde ekologııalyq máseleler kúrdelene túskeni jıi aıtylyp keledi. Jahandaný dáýirinde ekolo­gııa­lyq qaýipsizdik máselesi tek bir eldiń ǵana emes, búkil álemniń bas­ty nazarynda tur. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy Joldaýynda bes jyl ishinde, ıaǵnı 2025 jylǵa deıin memlekettik orman qory aýmaǵynda 2 mlrd túp aǵash egýdi tapsyrǵan edi. Sodan beri elimizde 1,383 mıllıard aǵash otyrǵyzyldy. 743 mıllıony bıiktigi 20-25 sm-den aspaıtyn kishkentaı aǵashtar, 640 mıllıony – tikeleı jerge sebilgen tuqymdar.

«Ile Alataýy» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń ormandy qorǵaý, molaıtý, qalpyna keltirý bóliminiń basshysy Raıhan Muhamedjanovanyń aıtýynsha, parkte ormandy qalpyna keltirý, molyqtyrý aıasynda 42 gektar aýmaqta 140,1 myń dana aǵash kósheti otyrǵyzylypty. Tuqymbaqtarda 0,62 gektar jerge orman tuqymdary sebildi. Ormandy kútip-baptaý jumystary 256 gektar aýmaqta júrgizildi. Qazir ormandy qorǵaý, saýyqtyrý jumystary josparǵa saı júrip jatyr. Park ákimshiliginiń qadaǵalaýymen ár kesil­gen 1 aǵashtyń ornyna 10 kóshet egilip, uzaq jyl kútip baptalady. О́rttiń aldyn alý, qaýipsizdik sharalary kúsheıtilgen. «О́simdikti bala tárizdi aıalamasań, jemisin bermeıdi. Tuqymnan boı kótergen óskin 3-4 jylǵa deıin baǵbandardyń kútiminde bolady. Býyny bekigen soń ǵana turaqty mekenine jaıǵasady», deıdi ol.

Ulttyq park aýmaǵynda 74 qonaqúı, 29 qoǵamdyq tamaqtaný orny, 23 kempıng jumys isteıdi. Jer paıdalanýshylarǵa sharttyq mindettemelerdi oryndaý mindeti eskertiledi. 97 jer paıdalaný sharty ózekti (78 – uzaqmerzimdi, 19 – qysqamerzimdi), jalpy kólemi – 567,578  ga. 169 sharttyń 71-i mindettemeler oryndalmaýyna baılanysty buzyldy.

Ulttyq parkke qarasty Qaskeleń ańǵary, Qasymbek saıynda ornalasqan «Alataý maraly» JShS-nyń jumysymen tanystyq. 2003 jyly Altaıdan Alataýǵa 60 bas maral ákelip, jersindirip, 150-ge jetkizip otyrǵan kásipker Keńes Qaıyrhanulynyń aıtýynsha, osy betkeıde Altaı taýlarynda ósken ósimdiktiń bári óskendikten, shyǵystan alyp kelgen maraldar tez jersinip ketipti. Árbir maraldyń erkin jaıylymyna kemi 1 gektar jer kerek. Eger ınfraqurylym rettelse, biraz sharýaǵa septeskeli tur. Maraldyń naryqtyq quny 700-800 myń teńge, jylqy malymen bir­deı baǵalanady.

Kásipkerdiń aıtýynsha, maral sharýa­shy­lyǵyna sýbsıdııa bólinbegen. Keshen­degi ınfraqurylymnyń joqtyǵy onyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna keri áser etip otyr. «Úkimet osy kásipke kóńil bólse eken. Shoshqaǵa da sýbsıdııa bóledi, sol sııaqty emdik qasıeti basym maralǵa da qarjy bólinse», dedi kásipker Keńes Qaıyrhanuly.

«Alataý maralynda» daıyndalatyn suıyq pantogematogen maraldyń múıiz qanynan jasalady. Múıiz qanynyń ónimderine shet elderden suranys bar. Demek maralǵa qoldaý tabıǵı emge, ulttyq sharýashylyqqa qoldaý dep qabyl­danatyn kez keldi. Sebebi 2019 jylǵa deıin kerbuǵy ósiretinderge memleketten sýbsıdııa berildi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekitken ereje boıynsha bir analyq maralǵa 5 myń teńgeden demeý qarjy bólindi. Taýdaǵy júzdegen gektardy qorshap, saty jasaý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Bıiktigi 2 metrden asatyn baǵana­lar­dy ornatyp, temir tor tartýǵa talaı ýaqyt pen kúsh, eń bastysy qyrýar qara­jat kerek.

«Oıqaraǵaı» taý-shańǵy kýrortyn­daǵy jańadan ashylǵan «Aqtas» aspaly joly­nyń jol kabınalary 10 adamǵa arnalǵan. Qazir jol salý, ekosoq­paq­tar­dy keńeıtý jumystary júrip jatyr.

Keıingi eki jylda park túrli mekemelermen birlesip 8 baǵytta zertteý júrgizip keledi. Mysaly, «Helios» kompanııasymen birlesip Sıvers almasyn saqtaý men nasıhattaý baǵytynda ǵylymı-týrıstik jobany bastady. Sonymen qatar sırek ósimdikterdi in vitro ádisimen kóbeıtýge arnalǵan zerthana iske qosyldy.

Kelesi jyly qurylǵanyna 30 jyl tolatyn «Ile-Alataýy» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine jyl basynan beri 510 myńǵa jýyq týrıst kelip, bıýdjetke 298 mln teńge qarjy túsken. Kórsetkish byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 5,4 paıyzǵa artyq.

ALMATY