Memleket aǵzasy – qoǵam, al onyń árbir jasýshasy – adam. Sondyqtan jeke adamnyń bolmysyndaǵy jaqsy-jaman qasıetter qoǵamnyń da ahýalynan habar beredi. Adam boıyndaǵy jalqaýlyq, toǵysharlyq, masyldyq sııaqty minez keselderi halyq sanasyna da sińip, búginde rýhanı derttiń aıqyn belgilerine aınalyp otyr. Ǵylym tilinde mundaı qubylys «áleýmettik parazıtızm» dep atalady.
«Parazıt» sózi kúndelikti ómirde dóreki ráýishte qoldanylǵanymen, ǵylymda naqty termınologııalyq mánge ıe. Grektiń aramtamaq maǵynasynan shyqqan bul uǵym ózge aǵzanyń resýrsyn paıdalanyp ómir súretin kez kelgen tiri jandy bildiredi. Bárine belgili, bıologııa turǵysynan alǵanda, adamdy eshqashan parazıtter qataryna jatqyzýǵa bolmaıdy. Tabıǵat oǵan mundaı mindetti artpaǵan. Biraq «áleýmettengen haıýan» (Arıstotel) retinde parazıtke óte-móte jıi aınalady. Sondyqtan adam násiliniń joǵarǵy prımattar arasynda ózine teń qarsylas tabýy qıyn.
Adamdar arasyndaǵy parazıtızm basqa jan ıelerinen bir óte mańyzdy jaǵdaıymen erekshelenedi. Bul jan ıeleriniń eshqaısysy óz bıologııalyq túriniń ókilderine qatysty parazıt rólin atqara almaıdy. Al «qudaıdyń orynbasarlary» bul kedergini keremet túrde eńseredi. Adam, parazıt retinde, adamǵa jabysady. Ol tek tabıǵattan ǵana emes, ózindeı pendelerden de paıda taýyp, onyń eńbegi men resýrsyn ıelenýge beıim.
Áýeli áleýmettik parazıtızm (masyldyq) týraly, adam bolmysynyń eleýli faktory retinde sóz qozǵamastan buryn, biz «parazıt» degen onsha tartymdy emes sózdi adamǵa qatysty qandaı maǵynada qoldanatynymyzdy anyqtap alaıyq.
Jeke múddesi úshin ózge adamdardyń eńbegin paıdalanatyn búkil tulǵany mundaı túrde sıpattaýǵa bolmaıdy. Mysaly, qoǵam balalardy, múgedekterdi, qarttardy jan-jaqty qamtamasyz etý júgin óz erkimen moınyna alady. Sol sebepti de bul sanattaǵy jandardy parazıt deýge bolmaıdy. О́ıtkeni parazıtızmdi anyqtaıtyn birinshi syn – onyń zorlyq sıpaty. «Donor» aǵza óz erkinsiz, kelisiminsiz, tek májbúrli jaǵdaıda ǵana parazıtke tirshilik qýatynyń bir bóligin beredi. Tabıǵattaǵy kez kelgen parazıt te ózgeniń ómirlik energııasyn ıemdený úshin eshqashan ruqsat suramaıdy.
Parazıtızmniń ekinshi belgisi – onyń tirshilik etý tásilinde. Janýarlar áleminde bul beıimdelý aǵzanyń morfologııasy men fızıologııasy arqyly aıqyndalady. Al adamdar áleminde dál sol qyzmetti qoǵamdyq uıymdardyń mehanızmderi atqarady. Parazıttik minez-qulyq ıesi is júzinde eshteńe óndirmeıdi. Eń jaqsy jaǵdaıda, óziniń ómir boıy tabysty «parazıttenýine» múmkindik beretin mártebeni saqtaýǵa tyrysýmen ǵana shekteledi. Shyǵarmashylyqtan ada, eńbekke beıim emes jan tirshiligin ózgelerdiń esebinen jalǵastyrýǵa yńǵalanady.
Osy tusta biz turmystyq deńgeıdegi parazıtızmdi – ıaǵnı ata-anasynyń qarajatyna súıenip ómir súretin eresekterdi, jalǵyzbasty áıelderdi paıdalanyp júrgen «Don Jýandardy», qaryzyn qaıtarmaıtyn boryshkerlerdi – qoǵamdy júıeli túrde ýlaıtyn áleýmettik parazıtızmnen ajyratyp alýymyz qajet. Alǵashqysy jeke qarym-qatynastar sheńberinde qalyp qoıady, al ekinshisi qoǵamdyq qurylymnyń ishine ornyǵyp, tutas júıe retinde legıtımdi sıpatta tirshilik etedi.
Áleýmettanýshy fılosof Lev Shtýden barlyq órkenıetterde áleýmettik masyldyqtyń úsh irgeli faktory baryn aıqyndaǵan. Olar: saıası bılik, kommersııa jáne qylmys.
Birinshiden, bılik – qoǵamdy retteıtin, tártip ornatatyn tetik. Biraq ol árqashan ádildiktiń quraly bola bermeıdi. Qolda shoǵyrlanǵan bılik májbúrleý men zorlyqtyń tetigine aınalǵanda, belgili bir toptar halyq eńbeginiń esebinen zańdy túrde parazıttenýge múmkindik alady. Tarıhta Qasym han, Jáńgir han syndy bılik ıeleriniń eńbegi qoǵamǵa ıgilik ákelgen mysaldary bar. Alaıda bılik jemqorlyqpen astasqanda, onyń tabıǵaty túbegeıli ózgeredi. Mundaı jaǵdaıda basqarý quraly ıgilikti ádil bólýge emes, belgili bir toptyń múddesin qanaǵattandyrýǵa jumsalady. Memlekettik apparat halyqqa qyzmet etýdiń ornyna, «resýrstardy sorýdyń» zańdastyrylǵan tetigine aınalady. Bul – áleýmettik parazıtızmniń eń qaýipti túri. О́ıtkeni ol kezdeısoq qubylys emes, tutas saıası qurylymǵa sińip, formaldy zańdar men ınstıtýttardyń kóleńkesinde ómir súre beredi.
Ekinshi másele – kommersııa. Bastapqyda ol adamzat órkenıetiniń damýyna serpin bergen tabıǵı qubylys edi. Taýar men aqshanyń almasýy qarapaıym qajettilikten týyndady. Bireýinde artyq bıdaı bar, ekinshisinde artyq mal bar, olar aıyrbas jasaıdy. Ýaqyt óte kele osy aıyrbas jańa ekonomıkalyq júıelerdiń negizine aınaldy.
Alaıda tarıh bizge mynany dáleldedi. Kommersııa tek ekonomıkalyq qural bolyp qalmaı, birte-birte qoǵamdyq qatynastardyń ámbebap logıkasyna túrlendi. Búginde biz saýdanyń tek bazarda ǵana emes, ǵylymda da, ónerde de, tipti dinde de ústemdik quryp otyrǵanyn kóremiz. Zertteýlerdiń basym bóligi – paıda ákeletin salaǵa baǵyttalady. О́nerdiń ózi naryq zańyna táýeld. Kitap qansha satylady, fılm qansha tabys ákeledi degen suraqtar shyǵarmashylyqtyń ishki qundylyǵyn basyp oza bastady. Dinniń de ekonomıkalyq ólshemderi paıda boldy. Qajylyq, qurbandyqtyń keıbir rásimderi kommersııamen astasyp otyr.
Eń qaýipti tusy – kommersııa iri qarjy kapıtalymen aralasqanda paıda bolatyn parazıttik sıpat. Eger kapıtal adal eńbekke súıense, ol jańa óndiris pen jumys oryndaryn ashady, qoǵamdy damytady. Al eger ol tek alypsatarlyqqa, jasandy baǵalardy kóterýge, monopolııa qurýǵa súıense, onda ol «aqsha jasaýdyń» óz aldyna bir «ónerine» aınalady. Mundaı jaǵdaıda kapıtal qoǵamnyń ortaq eńbegin ádiletsiz bólýdiń quraly bolyp, áleýmettik parazıtızmniń zańdastyrylǵan formasy bolyp qalady.
Úshinshi qaınar – qylmys. Qylmys – zańǵa qaıshy áreket retinde anyqtalsa da, ol kez kelgen qoǵamda kezdesetin ámbebap qubylys. Eshbir qoǵamdyq formasııa qylmystan tolyq arylyp kórgen emes. Tipti eń damyǵan órkenıetterdiń ózinde ol ózinshe túrlenip, qoǵamnyń ár qabatyna enip otyrady.
Áleýmettanýshylardyń aıtýynsha, qylmys qoǵamdyq normalardy buzýmen qatar, onyń álsiz tustaryn paıdalanyp, «qara naryq» zańdylyǵyn jasaıdy. Qylmys bir jaǵynan bıliktiń álsizdigin kórsetse, ekinshi jaǵynan qoǵamdaǵy ádiletsizdikti paıdalanyp, «jasyryn ekonomıka» retinde jumys isteıdi. Aıtalyq, sybaılas jemqorlyq – qylmystyń eń qaýipti túri. О́ıtkeni ol tek jeke adamnyń áreketi emes, tutas memlekettik ınstıtýttarǵa sińip ketetin dert. Jemqorlyq bar jerde ádildik bolmaıdy, al ádildik joǵalǵan qoǵamda adamdar zańǵa emes, beıresmı kelisimderge senetin bolady. Bul memlekettiń irgesin shaıqaltady. Kóleńkeli ekonomıka da dál sondaı. Zańǵa baǵynbaıtyn kásipkerlik, jasyryn saýda, salyqtan jaltarý – munyń bári qoǵamnyń ortaq qazynasyn álsiretedi. Memleket bıýdjetine túsýi tıis qarajat qylmystyq toptardyń qolyna ketedi. Sondyqtan qylmys qoǵamnyń damý múmkindikterin tusaýlaıtyn áleýmettik parazıtızmniń bir túri. О́ıtkeni ol eńbekke emes, aldaýǵa, zorlyqqa, qııanatqa súıenedi.
Sózimizdiń álqıssasynda adam qoǵamnyń kishkene bóligi ekenin aıttyq. Sonda «adam ózgerse ǵalam ózgeredi» degen shyǵys danalyǵy oıymyzǵa tııanaq bolatynyn kóremiz. Demek, áleýmettik masyldyqtyń aldyn alý úshin adam eń aldymen ózinen bastaý kerek. Abaı aıtqandaı, «Siz aıtsańyz, otqa túsýge barmyn dep jeldendirip alyp, sharýasyn qylmaı-aq, malyn baqpaı-aq sodan alyp, kıimin búteıtip kıip, táýir atyn minip alyp, qatarly bir qurmetke jetip júre beredi». Bul toǵyshar minezdiń aıqyn sýreti. Tóle bıdiń danalyǵy oıǵa oralady: «Jigit adamǵa bas kesir – erinshektik, ortanshy kesir – uıqyshyldyq, kenje kesir – kedeılik». Bul úsh kesir – masyldyqqa aparatyn ıakı masyldyqtan týatyn kesapattar. Sondyqtan adam rýhanı jetilip, qoǵamǵa paıdaly azamat atanýy úshin menmendikti ysyryp, nápsisin aýyzdyqtap, eńbekke boı úıretýi qajet.