Bolashaqtyń birtutas ulty

Bolashaqtyń birtutas ulty – qazaqstandyq damý úlgisiniń ózegi

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýy jahandyq syn-qaterlerge berilgen mańyzdy ári ýaqtyly jaýap boldy. Saılaýshylardyń buryn-sońdy bolmaǵan kelýi tirkeldi – 95,21%, tamasha nátıje – 97,75 % qazaqstandyq óz daýysyn Elbasy N.Á.Nazarbaevqa berdi. Taǵy bir erekshe nátıje – osy ýaqyt ishinde el N.Á.Nazarbaev usynǵan 5 ınstıtýttyq reformaǵa – Ult josparyna ıe boldy. Osy mańyzdy jospardy iske asyrý úshin Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa jedel quryldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev memleket damýynyń qazirgi zamanǵy úlgisiniń ıdeology bolyp tabylatynyn taǵy da dáleldedi. Ol buryn da jappaı dúrbeleń jáne qıyn-qystaý kezeńde álemdik elıtaǵa alǵa jyljý ıdeıasyn kún tártibine shyǵarǵan adam retinde tanylǵan bolatyn. Elbasynyń arqasynda Qazaqstan bolashaqqa qanat sermegen damý oshaǵy bolýyn jalǵastyrýda. Prezıdent N.Á. Nazarbaev 2012 jylǵy jeltoqsanda «Qazaqstan - 2050» Strategııasynda memlekettik ıdeologııany usynǵany barshaǵa málim. Bul ıdeologııanyń negizinde neshe túrli «-ızmder» men dog­malarǵa baǵynbaıtyn damýdyń ashyq úlgisi jatyr. Damýdyń ashyq úlgisi – kez kelgen satyda memlekettik sheshim­derdiń basty maqsat 2050 jyly Qazaqstandy álemniń aldyńǵy qatarly 30 eliniń qataryna qosý negizge alyna otyryp, qabyl­danýyn bildiredi. 2050 mindet­terine sáıkes kez kelgen jeke­legen satyda memlekettik sheshim­derdi ońtaılandyrý bolashaq­tyń memlekettik úlgi­sin ońtaı­landyrýǵa ákeledi. Prezı­dent 2014 jylǵy 11 qarashada ótken «Nur Otan» partııasynyń saıası keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda «Nurly Jol – bolashaqqa bas­tar jol» atty jańa Joldaýynda osyny kórsetti. «Klıýchı ot krızısa», «Pıatyı pýt» jumystaryn, «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy» doktrınasyn, 2014 jylǵy qań­tardaǵy «Qazaqstan joly-2050 – bir maqsat, bir múdde, bir bola­shaq» atty Joldaýyn eskersek, damýdyń qazirgi zamanǵy úlgi­siniń ıdeologııalyq tutas jańa dúnıetanymy qalyptasady. Jańa «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasy jol­daýyndaǵy jańa strategııa dú­nıetanymdyq serpin berýi tıis, óıtkeni, 2050 jylǵa deıingi strategııanyń máni bizdiń ornyqty damý deńgeıine shyǵýymyz bolyp tabylady, damýdyń tıpi ın­dýstrııalanýǵa deıingiden jáne ındýstrııalanýdan postın­dýstrııalandyrýǵa ózgeredi. «Q­a­zaqstan-2050» Strategııasy bo­ıynsha eski problemalarǵa jańa­sha qaraýǵa jáne jańa prob­lemalardy ońtaıly sheshýge múmkindik beretin sana-sezim men rýh kókjıegi keńeıedi, aǵymdaǵy tarıhı kezeńge neǵurlym barabar áleýmettik psıhologııa men minez-qulyq tıpi qabyldanady. Sóz tabys psıhologııasy jó­ninde bolyp otyr. Amerıkalyq ǵalymdardyń qazirgi zamanǵy zertteýleri «jalpyǵa ortaq progress mádenıetiniń» bolýy týraly aıtýǵa bolatynyn kórsetti: ekonomıkalyq minez-qulyq salasyndaǵy sol bir qundylyqtar, shyǵý tegine qaramastan, geo­gra­fııalyq, klımattyq, saıası, ınstıtýttyq jáne mádenı jaǵ­daılary ártúrli elderde ál-aýqatty qamtamasyz etedi». Baı-qýatty turatyn jáne bilim deńgeıi joǵary keıbir elderde uzaqqa sozylǵan ekonomıkalyq qıyndyqtar jarty ǵasyrǵa ulas­qan ál-aýqattyń úzdiksiz ósý trendiniń quldyraýyna ákep soq­ty. 50 jyl ishinde alǵash ret «ur­paqtyń» jasampazdyq deńgeıi joǵary bolsa da «babalaryna qaraǵanda» «urpaǵynyń» ómirlik perspektıvalary nashar bolatyndaı ahýal qalyptasty. Úmit pen bolashaǵy joq naq­ty­lyq arasyndaǵy alshaqtyq saıası radıkalızm jarylysyna ákeledi. Qazaqstan bolsa, urpaqtyń keler trendin kóterýde, daǵda­rystar men álemdik turaq­syz­­dyqqa qaramastan, «keler urpaq atalaryna qaraǵanda jaq­sy ómir súrýde» degen joldy usta­nýda. «Qazaqstan-2050» Stra­tegııa­synyń, «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty­nyń arqa­­synda urpaqtar sabaq­tasty­ǵy­nyń osy jolyn bolashaqta da ustap qalmaq nıette. Prezıdent «Qazaqstan-2050» Strategııasynda jańa ádildik uǵymyna, HHI ǵasyr­dyń barabar syn-qaterlerine negizdelgen jańa áleýmettik saıasat qaǵıdattaryn beredi: «áleý­mettik kepildikter jáne jeke jaýapkershilik». Bul rette, osy máseledegi memlekettiń basty maq­saty: «Bizdiń maqsatymyz – áleý­mettik qaýipsizdik jáne azamat­tarymyzdyń amandyǵy» degen tujyrymdama túbegeıli tujyrym. Áleýmettik qaýipsizdik – áleýmettik saıasatty iske asyrý kezindegi memlekettik sheshimderdi qabyldaýdaǵy basty krıterııi bolyp tabylady. Osy turǵyda Grekııa men Túr­kııanyń máselesi aıqyn mysal bola alady. Eki memleket kóptegen ǵasyr boıy básekelestikpen (eko­nomıkalyq, geosaıası, áskerı tur­ǵydan) ómir súrip keledi. Tarıh­tyń qazirgi túıininde Túrkııa Gre­kııamen jarysta aıqyn basym túsip otyr. Grekııanyń qul­dyraýy (6 jyl resessııada boldy) kóbinese áleýmettik saıasattyń durys bolmaýymen túsindiriledi, ol «áleýmettik memleket» degen ıdeıany týra túsinip, memleket áleýmettik shyǵystardy shekteýsiz ulǵaıtý jolyna tústi. Al Túrkııa bolsa, memlekettik shyǵystardy shektep, qaryzǵa batpaı, kerisinshe, ulttyq kásipkerlikti barynsha yntalandyrdy. Nátıjesinde, Túrkııa ekonomıkalyq turǵydan ósýde, jańa ındýstrııalandyrýdy jasady. Ádildik degen grekterdiń túsiniginshe «járdemaqylardyń ádildigi», al túrikterdiń túsini­ginshe «múmkindikterdiń ádildigi». Demek, ádildik degen memlekettik járdemaqylardy shekteýsiz ulǵaıtyp otyrý kerek degendi bildire almaıdy. Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap birden-bir durys joldy tańdady. Ol – barlyq sarapshylar (syrt­qy da jáne ishki de) «qazaq­stan­dyq jol» dep ataıtyn, qazaq­standyq úlginiń negizin qalaıtyn qaǵıdattar negizinde qol jetki­ziletin evolıýsııalyq progress. Táýelsizdik tańynda bul Prezı­dent N.Á.Nazarbaev usynǵan ne­gizgi 4 erejeden quraldy: 1. Ult­aralyq (konfessııaaralyq) beıbitshilik pen kelisim; 2. Eń aldymen ekonomıka, sodan keıin saıa­sat; 3. Uzaq merzimdik damýdyń basty maqsattary boıynsha keń qoǵamdyq suhbat; 4. Strategııalyq memlekettik josparlaý (aldymen – 3 jyldyq josparlar, sodan keıin strategııalar, memlekettik baǵdarlamalar, jol kartalary, t.s.s.). Sodan keıin syrtqy saıasattyń kópbaǵyttylyǵy men merıtokratııa qaǵıdattarynda elıtany jańartý tetigi jáne ulttyq aýqymdaǵy megajobalardyń bolýy men t.b. qosyldy. Munyń bári zamannyń syn-qaterlerine berilgen jaýap bolatyn. Qazaqstan qalyptasqan memleket jolyna tústi, biraq álemdik syn-qaterler aldynda qol jetken jetistikterdi saqtap, kóbeıtý úshin «jeńiske jetken egemendik» satysynda toqyrap, toqtap qalýǵa bolmaıdy. Damýǵa degen memlekettik erik-jiger ǵana qazirgi zamannyń sheshilmeıtin qaıshylyqtaryn: memleketaralyq, dinaralyq, taptyq janjaldardy sheshýge qabiletti. Turaqty evolıýsııalyq damý ıdeologııasy – ulttyń bereke-birligin saqtap qalýdyń birden-bir joly. Kúrdeli geosaıası jaǵdaılarda bizdiń memlekettiligimizdiń ja­handyq syn-qaterlerine standartty emes ári kúshti jaýap berý qajet boldy. Prezıdenttiń «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde sóılegen sózinde qazaqstandyq memleketti ınstıtýttyq reformalar men qazirgi zamanǵy saıası ınstıtýttardy qurý esebinen odan ári nyǵaıtý jóninde sóz boldy. Qazaqstan sııaqty qazirgi zamanǵy qalyptasqan memleket neniń esebinen ornyqty, qýatty ári tabysty bola alady ma? Elbasy buǵan 5 ınstıtýttyq reforma usyna otyryp jaýap berdi. Birinshiden, ekonomıkalyq baǵdarlamalardyń sapaly túrde iske asyrylýy men memlekettik kórsetiletin qyzmetterdiń usy­nylýyn qamtamasyz etetin zamanaýı, kásibı jáne derbes memlekettik apparat esebinen. Ekinshiden, menshik quqyǵynyń qorǵalýyna kepildik beretin jáne ekonomıkalyq damýdy yntalan­dyratyn zań ústemdiginiń esebinen. Úshinshiden, ındýstrııalan­dyrý men ártaraptandyrý eko­nomıkalyq ósim berýge tıis, bul óz kezeginde orta taptyń qalyp­tasýyn qamtamasyz etedi. Tórtinshiden, ultty etnosqa, din men tilge qaramastan birik­tiretin qalyptasqan ulttyq birdeılik esebinen. Besinshiden, bılik ınstıtýttary men el azamattarynyń arasynda keri baılanys tetikterin jasaýdan kórinetin demokratııalandyrý esebinen. Jınaqtaı kelgende, bul faktorlar Qazaqstan memlekettiligin nyǵaıtý jáne Qazaqstannyń álem­niń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi úshin jaǵdaı jasaıdy. Alǵashqy tórt baǵyt boıynsha jumysty bir mezgilde júrgizýge bolady. Besinshi baǵytty basqa baǵyttar boıynsha oń nátıjelerge qol jetkizýge qaraı júzege asyrý qajet. Reformalardyń mundaı dáıektiligin saqtaý – áleýmettik turaqsyzdyqqa urynbaı, saıası jańǵyrtýdy júzege asyrýdyń birden-bir kepili. Álemniń túrli óńirlerindegi sońǵy revolıýsııalar tizbegi asyǵys ornatylǵan demokratııa memlekettiń turaqtylyǵyna kepildik bermeıtinin jáne tabys­ty ekonomıkalyq jańǵyrtýdy qamtamasyz etpeıtinin kórsetti. Onyń ústine, keıbir elderde asyǵys túrde júzege asyrylǵan demokratııalandyrý saıası rejimniń turaqsyzdyǵyna, al basqa elderde azamat soǵysy men tolyqtaı kúıreýge sebep boldy. Táýelsizdik jyldary Qa­zaqstan turaqtylyqty saqtaý men qoǵamdyq kelisimdi qa­lyptastyrý isinde aıtarlyqtaı tabystarǵa jetti. Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń saıasatynyń arqa­synda qazaqstandyq qoǵam ár­túrli etnostyq toptardyń, konfes­sııalar men mádenıetterdiń bir­lesip, ózara tatý-tátti ómir súrýimen sıpattalyp otyr. Biraq biz memlekettiń uzaq merzimdi ornyq­tylyǵy men tabystylyǵyn qamtamasyz etý úshin ulttyq birdeı­likti odan ári nyǵaıta be­rýi­miz qajet. Mundaı saıasat: a) Qazaqstan qoǵamy qundy­lyq­­tarynyń birtutas júıesin qa­lyptastyrýdy; b) «ortaq tabys­ty bolashaq» qundylyqtarynyń ıesi – orta tapty qalyptastyrýdy kózdeıdi. Ulttyq birdeılik saıa­sı turǵydan turaqty memleket qurýdyń sheshýshi faktor­larynyń biri bolyp tabylady. Qazaqstandyq birdeıliktiń negizinde elimizdiń kez kelgen etnosynyń ókili úshin mańyzdy jalpyazamattyq qundylyqtar jıyntyǵy jatýǵa tıis. Ulttyq birdeılik azamattyq qaǵıdattarǵa negizdelýge tıis. Qazaqstannyń barlyq azamattary birdeı qu­qyqtardy paıdalanyp, birdeı jaýapkershilik júgin arqalaýǵa jáne birdeı múmkindikterge qol jetkize alýǵa tıis. Bizdiń basty maqsatymyz – qazaqstandyqtardyń jańa jalpyulttyq ıdealdar men qun­dylyqtardy – quqyqtyń ústem­digin, jekemenshiktiń qorǵalýyn, memlekettik dástúrlerdi, qazaq­standyq qundylyqtardy jáne Táýelsizdik jyldary ishinde jetken jetistikterdi óziniń etnostyq erekshelikterinen joǵary qoıa bilýi. Máńgilik El ıdeıasy jal­pyazamattyq qundylyqtardyń júıesi bolýǵa tıis. Máńgilik El ıdeıasynyń bazasynda jurtty toptastyratyn: azamattyq teńdik, eńbeksúıgishtik (jeke bastyń tabysy – eldiń tabysy), adaldyq, ilim men bilimniń ústemdigi, zaıyrly el – taǵattylyq eli qundylyqtary usynylyp otyr. Qazaqstandyq birdeıliktiń dinı qundylyqtar negizinde nyǵaıtylýǵa tıis ekendigi de prınsıptik turǵydan mańyzdy másele. Bizdiń aýmaǵymyzda ǵasyr­lar boıy qalyptasqan hana­fıttik ıslam sabyrlylyqpen jáne tózimdilikpen, ıslam qun­dylyqtarynyń durys túsindi­rilýimen, utymdylyqpen jáne qazirgi ómirdiń syn-qaterlerine degen ashyqtyqpen erekshelenedi. Qazaqstandaǵy slavıan halqynyń basym bóligine tán pravoslavıe adamnyń ar-ujdan problemasy men ımandylyq tańdaýyn, meıirim men janashyrlyqty basty másele etip qoıady. Al protestantızm tabysty ári ónimdi eńbekti, uqyptylyq pen qaıyrymdy ómirdi adam tirshiliginiń túp ózegi dep belgileıdi. Qazaqstandyq bir­deılik qazaqstandyqtardyń úzdik etnostyq jáne dinı dástúr­lerin eskere otyryp, jalpy aza­mat­tyq qundylyqtar negizinde stra­tegııalyq turǵydan qurylýǵa tıis. Til saıasaty da mańyzdy ról at­qarady. Úsh tildi keńistik – qazaq, orys, aǵylshyn tilde­ri etnos­ara­lyq kelisim men azamattyq teń­diktiń kepili. Qazaq tili Qazaqstan úshin biregeı mádenı aktıv bolyp tabylady, orys tili – óńirlik eko­nomıkalyq ıntegrasııa tili, al aǵylshyn tili – etnosaralyq jáne uzaq merzimdi perspektıvadaǵy iskerlik baılanys tili retinde, Qazaqstannyń jahandyq qoǵam­dastyqqa ıntegrasııalanǵan el retindegi bolashaǵy osy aǵylshyn tilin paıdalanýmen baılanysty. Qundylyqtardy tańdaý ke­zinde dúnıege batystyq jáne shyǵystyq kózqarastardyń arasyn jalǵaıtyn, eýropalyq pen azıattyń úzdik qasıetterin sıntezdeıtin eýrazııashyldyq ıdeıasy biriktirýshi ıdeıa retinde bola alady. Keńes Odaǵy qırap, táýelsiz memleketter quryla bastaǵan kezeńde sarapshylar birneshe teo­rııa usynǵan bolatyn, olar: 1. S.Hantıgtonnyń «О́rkenıetter qaqtyǵysy» – qoǵamnyń negizgi etnostarynyń ártúrli mádenı-órkenıettik toptarǵa jatýy nátı­jesinde bólshektengen qoǵam áseriniń týyndaýy; 2. R.Brý­beı­kerdiń «Postımperııalyq sındromy» – ımperııanyń ydyraýy ımperııalyq ulttyń otar elderden metropolııaǵa jappaı qonys aýdarýyna jáne soǵan baılanys­ty etnosaralyq shıelenisterge ákep soqtyrady; 3. Dj.Mılnniń polıetnostyq qoǵamnyń bıpolıarly etnodemografııalyq qurylymy – bıpolıarly qoǵamdarda eki je­tekshi etnostyq top saıası, ekonomıkalyq, mádenı jáne ózge de salalarda ústemdik alý úshin ózara básekege túsedi; 4. M.Dj.Smıttiń «Mádenı plıýralızm tujyrymdamasy» – mádenıeti turǵysynan ártekti toptar ózde­riniń arasyndaǵy bireýine baǵyn­dyrylýǵa tıis, bul is júzinde assımılıasııany bildiredi. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń arqasynda osy teorııalyq modelderdiń eshbiri Qazaqstanda is júzine aspady. Ol 1994 jyldyń naýryzynda Lo­monosov atyndaǵy MMÝ-de sóı­legen sózinde postkeńestik damýdyń syn-qaterlerine jaýap retinde Eýrazııalyq Odaq ıdeıasyn usyndy. Eýrazııalyq jobanyń maǵynasy mynada – mádenı, órkenıettik, tarıhı tamyrylarmen baılanysqan, ekonomıkalyq parametrleri bo­ıynsha ıntegrasııalanǵan, áleý­mettik júıesi uqsas, «taǵdyry or­taq» halyqtar men memleket­ter jaǵdaıynda jahandaný shek­teýli keńistik aýqymynda ǵana qabyldanady. 2014 jylǵy 29 mamyrda Astana qalasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly Shartqa qol qoıylyp, ol 2015 jylǵy 1 qańtardan bas­tap kúshine endi. Integrasııa men kom­mýnıkasııanyń keńistigi quryldy, bul bolashaqta bizdiń elderimizde áleýmettik-saıası damýdyń jaǵym­dy trendin qamtamasyz etýge tıis. Osylaısha, Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sarabdal saıa­saty men ǵalamat tulǵasynyń arqasynda álemdi moıyndatqan «Qazaqstan joly» burynǵy Ke­ńes Odaǵy keńistigindegi eń nátı­jeli úlgige aınaldy. Ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim men ortaq úıimiz – Qazaqstandaǵy beıbitshilik onyń saıasatynyń negizgi ózegi men túpqazyǵy bolyp tabylady. Serik SEIDÝMANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.