О́tken kúnde belgi bar...

Almatydaǵy Shet tilder ıns­tı­týty (1941), Shymkenttegi teh­no­­logııalyq ınstıtýt (1943), Almatydaǵy Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty (1944) men Qurmanǵazy atyn­­daǵy memlekettik konservatorııa (1944) – sol jyldardyń jemisi.

Qandy qyrǵyn, jappaı soǵys júrip jatqanda KSRO basshylarynyń Qazaq­standa osynsha joǵary oqý orynda­ryn ashýynyń syry nede deseńiz, ol – júzde­gen joǵary sanatty professorlyq-ustaz­dyq quram men ǵylymı ortalyqtar­dyń Almatyǵa evakýasııalaný nátıjesi. Osyn­sha ǵalymdar men bilikti us­tazdardy tıimdi paıdalaný úshin ókimet olarǵa joǵary oqý ornyn ashýǵa májbúr bolǵan. «Sonyń arqasynda 1945–1946 jyldardaǵy oqý jylynda Qazaqstanda barlyǵy 24 JOO jumys istep, olarda 15,1 myń stýdent oqypty. 1946 jyly ǵana olar joǵary bilimdi 1399 pedagog, dáriger, ın­jener, agronom jáne basqa da maman­dar daıarlap shyǵarǵan», dep jazady M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversı­teti Qazaqstan fı­lıa­lynyń professory Jaras Ermekbaı.

О́ńirimizge belgili ónerpaz, ólketanýshy Dásten Baımuqanov elimizde ónerkásip­tiń alǵa basýy soǵystyń paıdasynan boldy dep otyr... Soǵys jyldary Qazaqstanǵa zaýyttar men fabrıkalar evakýasııalandy. Soǵystan keıin olardy qaıta áketý­diń múmkindigi bolmaı, qalyp qoıdy. So­nyń arqasynda Qazaqstan ónerkásibi alǵa basty», deıdi ol. Sóziniń jany bar, bir Petropavl qalasynyń ózinde kózge kórinip, ónimi shyǵyp turǵan alty zaýyt evakýasııamen kelgen. Elimizdi shıkizat bazasy qylyp ustaǵysy kel­gen KSRO-nyń saıasaty túrli syltaý taýyp joǵary tehnolo­gııa­ly mundaı zaýyt­tar salýdy kesheýil­dete bereri haq edi.

Joǵaryda atalǵan eńbeginde Jaras Ermekbaı Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń tarıhyna da toqtalyp, onyń irgetasy alǵash ret 1932 jyly KSRO ǴA otandyq bazasy negizinde qalanǵanyn jazady. Ol 1938 jyly ǵana akademııanyń qazaqstandyq fılıaly bolyp ózgertiledi. Soǵys qarsańynda onda 100 shaqty ǵalym jumys isteıdi, sonyń 3-eýi ǵylym doktory, 14 ǵylym kandıdaty eken.

Qazaq KSR ǴA ashylýyna Qanysh Sátbaevtyń eńbegi zor ekeni belgili. Ol aldymen ózin ǵulama ǵalym retinde tanyt­­qan. Degenmen onyń Ulytaý-Jezqaz­ǵandaǵy orasan zor mys ken ornyn ashqan geolog-ǵalym retindegi eńbekteri kóbirek aıtylady da, soǵys jyldaryndaǵy mar­ganes ken ornyn ashýdaǵy ǵalamat erligin qalyń qaýym bile bermeıdi. 1942 jyly nemister Grýzııanyń Imeterııa aımaǵyndaǵy Chıatýr marganes ken ornyna aparatyn temirjoldy basyp alady. Al aldynda KSRO-nyń negizgi marganes ortalyǵy Nıkopoldi de qolǵa túsirgen. Tankiniń bronyn jasaıtyn stra­tegııalyq shıkizattan aıyrylyp, q­ysyltaıańǵa ushyraǵan KSRO basshy­lyǵynyń esine Qanysh Sátbaevtyń Jezdiden marganes tapqany tústi. 1928 jyly ǵalymnyń bul eńbegin elemegen edi. Dereý qaıta qarap, Q.Sátbaevtyń ózin basshy qylyp otrıad jasaqtap, 40 kúnniń ishinde Jezdi marganesine qol jetkizedi. Buǵan deıin 40 eńbegin jarııalaǵan geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qanysh Sátbaevqa marganes ken ornyn tabýdaǵy eńbegin joǵary baǵalaǵan KSRO ǴA joǵary attestasııalyq komıssııasy ǵylym doktory dárejesin qor­ǵatpaı beredi. Sol jyly oǵan «Jezqazǵan aýdanynyń rýda ken oryndary» degen óziniń 15 jyldyq eńbeginiń qorytyndy jınaǵy úshin birinshi dárejeli sta­lındik syılyq ta tabystaldy. Al 1943 jyly Qanysh Sátbaev KSRO ǴA múshe-kor­respondenti bolyp saılanyp, akade­mııa­nyń qazaqstandyq fılıalynyń basshy­lyǵyna taǵaıyndaldy.

Soǵys jyldarynda evakýasııamen kel­gen V.Obrýchev, S.Vavılov, I.Bardın, V.Komarov, I.Grıgorev sııaqty ǵalym­dardyń arqasynda ǴA fılıalynyń 13 ǵylymı zertteý ınstıtýty ashylady. Osyn­daı jetistikterden keıin Qa­­nysh Sátbaev Qazaqstanda óziniń Ǵy­lym aka­demııasy bolýyn tabandy túr­de talap etip, aqyry 1944 jyldyń 18 tamyzynda «Qazaqstan Úkimetiniń Qa­zaq KSR Ǵylym akademııasyn qurýǵa daıyn­dyq sharalary» atty qaýlysyn shy­ǵarýǵa qol jetkizedi. Qaýlyda Ǵylym aka­de­mııasynyń ashylýyn Qazaq KSR quryl­ǵandyǵynyń 25 jyldyq mereıtoıy qarsańyna belgilep, 1945 jyldyń 4 qa­zanyna qoıady. Uıymdastyrý komıssııasy quramyn 8 adamnan jasaqtap, tóraǵalyǵyna Muhamedjan Ábdihaly­qov bekitiledi. Ol sol kezde partııa OK úgit jáne nasıhat jónindegi hatshysy bolǵan. Kezinde Qazaqstandaǵy qazaq tiliniń aıanyshty hali týraly Baýyrjan Momyshuly maıdannan naq osy kisige hat jazǵan. Kereký óńiriniń týmasy bolǵan aǵamyz – alashtyqtardan keıin keńes zamanynda qalyptasqan alǵashqy qazaq zııaly qaýym ókilderiniń biri. 1943 jyly evakýasııa­men kelgen akademık A.Pankratovany qoldap, «Qazaq KSR-nyń kóne zamannan búginge deıingi tarıhy» atty kitaptyń jaýapty redaktory retinde qol qoıǵan. Osy eńbek stalındik syılyqqa usynylǵanda solaqaı syndarǵa ushyrap, kesirinen M.Ábdihalyqov qyzmetinen túsip qalǵan. Keıin, táýelsiz Qazaqstanda 2011 jyly, osy kitap alǵashqy nusqasynda qaıtadan basylyp shyqty. Al M.Ábdihalyqov 1947 jyldan 1967 jylǵa deıin partııanyń marksızm-lenınızm ınstıtýtynda qyzmet etip, mar­ksızm klassıkterin qazaq tiline aýdarýmen aınalysqan.

Mine, osy M.Ábdihalyqov Qazaq KSR ǴA qurý jónindegi komıssııanyń tóraǵasy, al birinshi orynbasary Q.Sátbaev bolyp akademııany quryp, aıaǵynan tur­ǵyzǵan. Akademııanyń 15 múshesi men 10 korrespondent-múshesi de qysqa merzim ishinde Qazaqstan ǵalymdary arasynan saılanady.

Alǵashynda 1945 jyldyń qazan aıy­na belgilengenimen, túrli kederginiń ke­sirinen akademııanyń resmı ashylýy 1946 jyldyń 1 maýsymynda ǵana Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Nurtas Ońdasynovtyń tóraǵalyǵymen ótedi. Akademıkter qataryna saılanǵan 14 adamnyń ishinde Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Bekturov, A.Jubanov, S.Keńesbaev, N.Saýranbaev sııaqty alty qazaq azamaty bar. Al 15 múshe-korrespondent qataryna N.Bazanova, A.Ǵabbasov, Q.Jumalıev, Á.Marǵulan, A.Mashanov sııaqty bes-aq qazaq ókili endi. Bul ýaqytta 1930–1950-jyl­dardaǵy saıası qýdalaýǵa ushyraýdyń ke­sirinen qazaq ǵalym­dary barynsha aza­ıyp qalǵan. 1937–1938 jyl­dardyń ózinde qanshama tulǵalar men ǵalymdar atylyp ketti. Qanshamasy kórshi respýblıkalarǵa jylystaýǵa májbúr boldy. Belgili jýrnalıst Zákir Asabaev: «О́tken ǵasyrdaǵy 50-jyldardyń orta tusynda Tashkentte oqıtyn qazaq jastary, bizder, árkim-árkimnen osy qalada turatyn qazaqtyń ǵulama ǵalym, zııaly­lary týraly estigende marqaıyp qalatynbyz», deı kelip, О́zbekstan astanasynda Ortalyq Azııa polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń dırektory (ol kezde rektor demeıdi) Nııazov, Toqyma ınstıtýtynyń dırektory Orazbaev, Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń dırektory Sarymsaqov, Geologııa ınstıtýtynyń dırektory Kenesarın sııaqty qazaq­tar turǵanyn aıtady. «О́zimiz oqıtyn pedınstıtýt­tyń partbıýro hatshysy, dırektordan keıingi ekinshi tulǵa kelestik Jolbarys Qasymbekov Máskeýde oqyǵan, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qazaqsha leksııa oqyǵanda múdirmeıdi. Alaıda biz salǵyrttyqtyń saldarynan Tashkenttiń qaq ortasynda Tóle bı babamyzdyń kesenesi, Kórkemsýret galereıasynda Oral Tańsyqbaevtyń ǵajap týyndylary barynan beıhabar boldyq», deıdi. Sondaı-aq geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, О́zbekstan Ǵylym akademııasynyń múshe-korrespondenti, uzaq jyl geologııa ǵylymı zertteý ıns­tıtýtyn basqarǵan Nataı Ázimhanuly Kene­sarınmen qalaı kezdeskenin jazady. Bul kisi Kenesarynyń tikeleı urpaǵy eken. «О́z basym ózbek aǵaıyndarǵa ókpem joq, – depti Nataı Ázimhanuly. – Tek qazaq­tan shyqqan zııalylarǵa ultyńdy óz­bek dep ózgert, sonda óıtemiz-búıtemiz deıtini bolmasa. Ondaıǵa maqul degender de, demegender de bar. Men de pasportyńa ózbekpin dep jazsań, akademııaǵa tolyq múshe etemiz degenderine kónbedim. Kónbe­genderdiń birazy Almaty, taǵy basqa jaq­tarǵa ketti. Ataqty sýretshi Oral Tańsyq­baev bar emes pe, áne sol da ózbek bol de­gennen bas tartqany úshin onsha ulyqtal­maı júr. Árıne, eshteńeden kende emes».

– Tashkentte oqysańyz, Orazbaevty biletin shyǵarsyz, – dep bir áńgimeniń ushyǵyn shyǵardy ol.

– Syrtynan estigenim bar, biraq tanys emespin.

– Qoqanda týǵan daryndy qazaq, soǵysqa deıin tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, soǵys bitken soń bir jyldan keıin (1946 jyly) ǵylym doktory, odan uzamaı akademık, stalındik, lenındik syılyqtardyń laýreaty boldy. Joǵary ataq-marapattyń bárin ıelendi. Sonyń bári ultyn ózbek dep ózgertkeniniń arqasy. Burynǵy orys áıelin tastap, ózbek­ke úılendi. Alǵashqy áıelinen bir ul, bir qyzy bar. Qazir olardyń ekeýi de Má­s­keýde turady. Uly kıno salasynda, qyzy Elvıra ánshi. Ultyn ózbek dep ózgertken soń, Orazbaevtyń aty-jónin Muhamed Tashevıch deıdi. Bizdiń bilýimizde ol Mahambet Tasbolatuly bolatyn», depti Nataı Kenesarın aǵamyz».

Mine, týǵan jerden aýýǵa májbúr bolǵan keıbir úzdik jandardyń taǵdyry osyndaı. Al odan keıin, 40-jyldardyń sońyna qaraı, Q.Sátbaev, M.Áýezov, A.Jubanov, Q.Jumalıev, B.Súleımenov, E.Ysmaıylov, t.b. qýdalanyp, erkin tynystaı almady. Al tarıhshy Ermahan Bekmahanovtyń kórmegen qorlyǵy joq. Ol týraly kóp jazylǵandyqtan qaıta­lamadyq. Bul bizdiń ádebıet pen ónerimiz ǵana emes, ulttyq ǵylymǵa da aýyr soqqy bolyp tıgenin bildiredi.

PETROPAVL