Baǵzy babalarymyz jańa jyldy kóktemniń alǵashqy kúninde toılaıtyn bolǵan. Ol kúni jańa aı týady, kún men tún teńesedi, Samarqannyń kók tasy erıdi, qubyladan qyzyl jel esedi, jerdiń tońy jibip, dúnıe jańarady dep eseptegen.
Biraq 1918 jyldyń 24 qańtarynda Keńes úkimeti elge aýropalyq kúntizbeni engizbekke qaýly shyǵarady. Soǵan oraı eki aradaǵy aıyrmashylyqty eskere otyryp ýaqytty on úsh kúnge alǵa jyljytady. Osylaısha 31 qańtardan keıin uıqyǵa ketken el erteńine 14 aqpan oıanǵan. Sáıkesinshe, 1 naýryzdaǵy jańa jyl 14 naýryzǵa jyljyǵan.
Al Jańa jyldy 22 naýryzdan bastap atap ótý – aqylǵa tompaq is. Kompartııa basshylyǵy bul kúndi kórshiles Ázerbaıjan elimen birdeı etip belgilese kerek. Keıbir kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, jańa jyldy 22 naýryz kúni negizinen «qyzylbastar» ıaǵnı shııt qaýymy atap ótedi. Onyń ishine osy Ázerbaıjan, Iran, Irak halqy kiredi. Biraq jalpy qazaq jurty jańa jyldy kóktemniń alǵashqy kúninen bastaǵan. Shákárim qajynyń uly Ahattyń esteliginde bul týraly anyq jazylǵan:
«14 mart – eskishe 1 mart. Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha jańa jyl, ulystyń uly kúni deıdi. Al jańa jyldyń burynǵy aty – Naýryz, bul parsy tili. Jańa kún degen sóz». Osy tusta orys halqynyń 14 qańtardy «staryı novyı god» dep taǵy da toılaıtyny oıymyzǵa oralady.
Elimizdiń batys aımaǵynda naýryzdyń 13-inen 14-ine qaraǵan túni Amal kirdi dep merekeni bastap ketedi. Bul óte durys tujyrym «Amal» arab tilindegi «ál hamal» atty zodıak beldeýindegi on eki shoqjuldyzdyń eń birinshisiniń aty. Ári qaraı sáýir, zaýza, saratan, áset, súmbile, mızam dep jalǵasa beredi. Iаǵnı, juldyzben eseptesek jańa jyl 14 naýryzǵa sáıkes kelip tur. Ańyzǵa súıensek, osy kúni Nuh paıǵambardyń kemesi Qazyǵurtqa toqtaǵan. Bul týraly Máshhúr Júsip bylaı dep jazady:
«Haziret Nuh ǵalaıssalamnyń kemesi sýdan shyǵyp, qurǵaqqa aıaq basqan kúni Mahyram (arabsha muharram) aıynyń onynshy kúni eken. Sonan ol kún: «Ǵashur kúni» atalyp, arab jurty jyl basyn «Mahyram» dep sanap Ǵashyr kúnin (ashýra) meıram qylǵan sebebi sol. Juldyz qısabynda hamalynyń birinshi kúni bolyp, Ǵyjym (hrıstıan) jurty men hındıstan (úndi) hakimleri «Jańa kún» dep atyn «Naýryz» qoıyp, jyl basy dep sanaǵan», dep arab jurtynyń boljamyn keltirip, Naýryzdyń jyl basy ekenine ıshara jasaıdy.
Joǵaryda dál osy datada kún men tún teńesetinin aıttyq. Buǵan árbir azamat qolyndaǵy gadjet arqyly óz betinshe kóz jetkize alady. Kóbi namaz ýaqytyn kórsetetin baǵdarlama arqyly qarap jatady. Máselen, 14 pen 15 naýryzdaǵy tań ortasha eseppen 06:25-te atsa, keshkisin 18:23-te kún batady.
14 naýryz ben 22 naýryzdaǵy kún men túnniń ýaqyt aıyrmashylyǵyAl «kórisý kúni» degen jekelegen meıram tarıhta joq. Bul Naýryz meıramyndaǵy basty rásim. Halyq bir aı muǵdarynda kórisedi. Jasy kishiler úlkenderge sálem beredi. «Bir jastaryńyz qutty bolsyn!» dep qushaqtasyp kórisedi. Hakim Abaı osy mereıli mezetti keremet sýretteýshi edi ǵoı:
«Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp,
Kúlimdesip kórisip, maýqyn basyp...»
Shyǵys shaıyry hám ǵarysh zertteýshisi Omar Haııam bul kúndi merekeleýdegi mán-maqsatty bylaısha sıpattaıdy:
«Patshalardyń bir rásimi bar: jyl basynda olar jaqsylyqqa baǵyshtap, ári jyl esebin belgilep alý, tynyshtyq ómir úshin barshaǵa qatysty dinı jıyndar ótkizýleri lázim. Kimde-kim naýryzdy merekelep, toılap, qýanyshty, kóńildi júrse, kelesi naýryzǵa deıin tynysh, baqýat ǵumyr keshedi. Patshalar úshin bul kúndi ǵalymdar belgilep bergen» deıdi.
Hosh, ne de bolsa bul meıram tabıǵattyń ǵana emes, adam janynyń da jańǵyratyn kúni. Kúdik seıilip, úmit oıanatyn, túnek túrilip, nurǵa boıalatyn kez – Ulystyń uly kúni.