Saýda-sattyq – yqylym zamannan kele jatqan kúnkóris kózi. Sol arqyly dúnıe júzinde barys-kelis, alys-beris úrdisi qalyptasty. Uly Jibek joly ashylyp el men eldi jalǵastyratyn altyn kópir paıda boldy. Bir jerdiń saýdagerleriniń ekinshi elde kásipkerlikpen aınalysýyna múmkindik týdy. Esesine ýaqyt óte kele ınvestorlar san salaǵa ınvestısııa salatyn jaǵdaıǵa jetti. Al qazirgideı kezeńde ınvestorlardyń bizdiń elge betburys jasaýy qýantarlyq jaǵdaı desek, áste jańylyspaımyz.
Ekonomıkasy quldyrap jatqan memleketterden ınvestorlar ketse, damýǵa bet alǵan elderge kelýi – zańdylyq. Sondyqtan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda kóterilgen ınvestısııalyq saıasatyn qoldaýymyz qajet.
AQSh, Eýropada qor, qarjy, jyljymaıtyn múlik naryǵynda jumys isteıtin álemge áıgili ınvestorlar bar. Al Qytaıda taýar óndirisi men zertteý jumystaryna tartylǵandary kóp. Importqa táýeldilikten arylý úshin taýar óndirisi men shıkizat óńdeý salasyna qomaqty ınvestısııa tartý ekonomıkalyq ósimge jetkizedi. Sebebi usaq-túıekke deıin shyǵaratyn memleketterdiń zattaryna suranys tolastamaıdy. Bizdiń jerimizdiń asty-ústindegi baılyqty shıkizat kúıinde shetel asyra bermeı, tereń óńdeýge tolyq kóshetin ýaqyt shynymen de jetti. Prezıdent Úkimetke óńdeý salasyna kóbirek qarajat tartýdy, ınvestısııa saıasatyn jańa satyǵa kóterýdi, joǵary tehnologııalarǵa salynatyn ınvestısııalarǵa jeńildik berýdi, memlekettiń ınvestısııasy men jeke bıznestiń iri bastamalaryna birdeı nazar aýdarýdy, bóle jarmaı iri ınvestorlarmen qatar orta jáne shaǵyn ınvestorlarmen tyǵyz baılanysta jumys isteýdi, qarajat baǵyty men maqsatyn, kólemin naqtylaýdy, óndiristiń suranysyna saı ınvestısııaǵa tapsyrys jasaýdy, ınvestısııa tartý júıesin jańǵyrtý jónindegi is-sharalar josparyn on kún ishinde túzýdi tapsyrdy.
Investısııa tartý men ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýdy júıeli josparlaý kerek. Sonda júıeli damýǵa qol jetkizemiz. Mysaly, bir oblysta tek basymdyq berilgen baǵytta zaýyt asha bermeı, ártúrli ónim óndiretin kásiporyndar salý kerek.
Bizde bir iske demeýshi tartý bar da, baıandy baılanys ornatý joq. Al damyǵan elderde meılinshe ınvestorlarǵa jaıly jaǵdaı jasalyp, myzǵymas dostyq ornatylady. Sebebi olar salǵan zaýyt, fabrıkalarda jergilikti turǵyndar jumyspen qamtylyp, bıýdjetke salyq túsedi. Prezıdent elimizdegi ınvestorlarmen qarym-qatynasty bytyrańqy dep baǵalap, qaǵazbastylyqtyń kóptigin, túrli organdardyń quzyretteriniń qaıtalanatynyn atap ótti. Sol sııaqty ınvestorlarǵa salyq jeńildikterin qarastyryp, el ekonomıkasy úshin mańyzy zor, paıdasy bar jobalarǵa basymdyq berýdi, ınvestısııalyq kelisim jasaý tásiliniń tıimdiligin arttyrýdy usyndy.
Bas prokýratýranyń Zańsyz aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtetiniń ataýy Investorlardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi komıtet dep ózgertiledi. Qazynaǵa 850 mlrd teńgege jýyq qarjy qaıtarylyp, ol aqsha 10 mektep, 4 sport, 235 densaýlyq saqtaý nysany men 177 sý ınfraqurylymynyń qurylysyna jáne jóndeýge jumsalǵan. Bul baǵytta jumystar jalǵasyp, qaıtarylǵan aktıvter respýblıkalyq bıýdjetke túsedi.
Otandyq bıznesti qoldaý úshin Ulttyq qor qarjysyn qosymsha ınvestısııa kózi retinde qoldanýda saqtyq pen qyraǵylyq kerek. Aqsha tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketpeýge tıis. Buǵan deıin zeınetaqy qorynan agro sektordy qoldaýǵa berilgen qyrýar qarjynyń talan-taraj bolyp ketkenin umytýǵa bolmaıdy. Al Ulttyq qor aqshasy bolashaǵy zor ári naryqtaǵy áleýeti joǵary jobalarǵa jónimen jumsalsa, nur ústine nur bolar.
Bizdiń elde básekelestik qalyptastyrý úshin sheteldik bank fılıaldaryn tartý tapsyrylsa da, onyń ornyna ózimizdegi mıkroqarjy uıymdaryn ekinshi deńgeıli bankke aınaldyrý isimen aınalysyp ketti. Prezıdent taǵy da sol ózimizdiń ekinshi deńgeıli bankterdiń qarjysyn naqty sektorǵa salý máselesin kóterdi. Sebebi bankter azamattardyń depozıtteri men olarǵa bergen nesıeniń paıyzynan birneshe ese tabys taýyp otyr. Sondyqtan da olar el ekonomıkasyn órkendetýge úles qosýǵa tıis. Qazir osy qoǵamnyń bir bóligi retinde bankter jaýapkershilik sezingisi kelmese, tıisti sharalar endi bıyldan qalmaı qabyldanatyn «Bankter týraly» zań sheńberinde sheshiledi.
Memleket basshysy sıfrlyq teńge tıimdiligin arttyrý úshin sıfrlyq aktıvterdiń tolyqqandy ekojúıesin tezirek qalyptastyrýdy mindettedi. Qazirdiń ózinde kóptegen jobany qarjylandyrýda sıfrlyq teńge qoldanylyp keledi.
Sol sııaqty kıberqylmystardyń aldyn alýǵa múmkindik beretin barynsha ıntellektýaldyq júıe qurý úshin tıisti zańǵa jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine ózgerister engizilmek.
Álemde bıznes ortalyqtaryna arnalǵan arnaıy qalalar bar. Shetelde artyq aqshasy, baǵaly buıymdar men qundy qaǵazdaryn saqtaǵysy keletinder úshin ashylǵan bankter de jumys istep tur. Bıznestiń damýyna qolaıly jaǵdaı jasalǵan jerlerde óz kásibin dóńgeletý úshin ınvestısııa quıatyndar da joq emes. Geosaıası ahýal aýmaly-tókpeli bolyp turǵan shaqta, memleketimiz ómir súrýge de, bıznes damytýǵa da ońtaıly alańǵa aınalady. Iri ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Prezıdent bastamasymen kólik-logıstıka salasy da rettelip jatyr. Bul ekonomıkanyń qarqyndy ósimine septigin tıgizedi. Alataý qalasy (Alatau City jobasy) elimizdiń kelbetin tanytatyn jańa iskerlik jáne ınnovasııalyq ortalyǵy bolmaq. Investorlardyń kelýi jumyssyzdyqty joıýǵa, halyqtyń tabysyn arttyrýǵa sep bolady. Memleket basshysynyń Qytaıǵa saparynda álemniń jetekshi kompanııalarymen mıllıardtaǵan qarjy turatyn kelisimder jasaldy.
Prezıdent óz Joldaýynda taǵy bir ózekti másele kóterdi. Bul – óńirlerdegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarǵa qan júgirtetin ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý. Barlyq óńirde bar bolǵanymen kóbiniń jumysyna kóńil tolmaıdy. Endi Úkimet olardyń tıimdiligin arttyrý úshin tereń taldaý jasap, túbegeıli sharalar qabyldaýǵa tıis. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy basqarýǵa jeke nemese sheteldik kompanııalardy tartýǵa keńes berdi.
Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar aımaqtardyń ekonomıkalyq ósimin arttyratyn qozǵaýshy kúshine aınalýy qajet. Alaıda olardyń kóbiniń kommýnaldyq múlikterdi basqarýmen jáne asa mańyzdy emes jobalardy júzege asyrýdan ári asa almaı jatqany belgili boldy. Prezıdent olardyń aımaq ekonomıkasyna aıtarlyqtaı áser etpeıtinin eskerip, Úkimetke osyndaı korporasııalardy tolyqqandy damý ınstıtýtyna aınaldyrýdy tapsyrdy. Bul – óte quptarlyq qadam. Sebebi jergilikti jerde qaı baǵytta neniń kerek, neniń kerek emes ekenin atqarýshy bılik biledi. Sondyqtan áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar damý jobalarynyń tizbesin jasap, Úkimetke usynýǵa tıis. Mysaly, Túrkistan oblysy Otyrar aýdany men Túrkistan qalasynda ashylǵan maqta zaýyty keshendi ári ilkimdi mega jobanyń biri boldy. Sonyń arqasynda 4 myń adam jumyspen qamtylady. Kásiporyndardy aýyldarda ashyp, turǵyn úılerdi aýyldarda salý kerek. Sóıtip, qalalarda nápaqa tapsa da úısiz-kúısiz júrgen adamdardy óz aýyldaryna qaıtarý qajet. Aýylda jumys bolsa, jastardy jappaı qalaǵa tartyp nesi bar?
Túrkistan oblysynda 2,9 trln teńgeni quraıtyn 111 ınvestısııalyq joba júzege asyrylady dep kútilip otyr. Bul jobalar 22,9 myń jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Investısııa tartýda da óńir oq boıy ozyp keledi. Memleket basshysy ınvestısııa tartýǵa jergilikti bıliktiń de atsalysyp, ákimderdiń aımaqtaǵy ınvestısııalyq ahýalǵa tikeleı jaýapkershiligin belgileý kerektigin atap ótti. Al strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigine aımaqtardyń ınvestısııalyq tartymdylyq ındeksin engizý, bul jumysqa táýelsiz sarapshylardy tartý tapsyryldy.
Memleket basshysy joǵary ınflıasııanyń halyq tabysyn jutyp qoıyp jatqanyna mán berip, makroekonomıkalyq qursaýdan shyǵýdy, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kóshýdi usyndy. Álem elderi shıkizatty tereń óńdeý turmaq, paıdalanylǵan zatty qaıta óńdep, qaldyq qaldyrmaıtyn qareketke kirisip ketken. Bizge de tereń óńdeý men qaıta óńdeý isin qolǵa alý kerek. Ǵalymdar óndiriske jumyldyrylmaı tereń óńdeý múmkin emes. Prezıdent ǵylymdy ekonomıkany ártaraptandyrý úshin óndiris oryndarymen birlesip jumys isteýdi áldeqashan tapsyrǵan. Sonyń arqasynda keıingi bes jylda óńdeý ónerkásibiniń jalpy qosymsha quny 17 trln teńgege jetipti. Byltyr 163 jańa óndiris iske qosylyp, 12,5 myń adam turaqty jumysqa ornalasqan.
Memleket basshysy otandyq kásipkerlikti qoldaýdaǵy olqylyqtardy da atap ótti. Úkimet te, atqarýshy bılik te kásipkerlerden aıyrylyp qalmaýy qajet. Neǵurlym salyq tóleýshi kóp bolsa, soǵurlym bıýdjet túsimi kóbeıedi degen uǵym – kásipkerlerdiń qarasy qalyńdap, jumysbasty jurt kóbeıse, salyq tóleýshiler kóbeıedi degen sóz. О́rkendegen bıznes qana eldiń ekonomıkasyn órge súırep, qazynany toltyrady.
Birinshi kezekte otandyq kásipkerlikti aıaqqa nyq turǵyzǵan Qytaı saıasaty kópke úlgi. О́z azamattaryna óte arzan paıyzdy nesıe men jer berip baıytyp, endi biz sııaqty damýshy memleketke ınvestısııa salatyndaı dárejege jetti. Qytaıdyń nashar degen kásipkeriniń qaýqary Qazaqstanda 7-8 zaýyt salatyndaı kapıtaly men áleýeti bar. Sol úshin de Memleket basshysy otandyq kásipkerlikti ekinshi deńgeıli bankter men Ulttyq qor qarjysy arqyly qoldaý kórsetýge múmkindik bergeli tur. Al sheteldik ınvestorlardy elimizdiń ekonomıkasyn ınvestısııalaýǵa shaqyryp jatyr.
Prezıdent taý-ken metallýrgııasyn memlekettik jańa ındýstrııalyq qalybynyń senimdi tiregi retinde kórip, tereń óńdeletin ónimderdi shyǵarýǵa mol múmkindigi bar dep biledi. Syrtqy naryqta sırek kezdesetin metaldardyń jáne aıryqsha qajet basqa da materıaldardyń baǵasy artyp keledi. Bizdiń eldiń atalǵan salada álemdik dárejede oıyp turyp oryn alýyna múmkindigi jetedi. Memleket basshysy aldaǵy úsh jyl ishinde taý-ken salasynda joǵary tehnologııalyq ónim shyǵaratyn keminde úsh kásiporyndy iske qosýdy jáne kómirsýtegi shıkizatyn tereń óńdeıtin birqatar ozyq jobany júzege asyrýdy Úkimetke júktedi. Prezıdent júktegen mindetter ýaqtyly ári sapaly oryndalsa, qazirgideı ekonomıkalyq damýǵa jasalǵan betburyspen kemel keleshekke sózsiz jetemiz.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty