Naýryz meıramy – kún men túnniń teńesýi. Bul adamdar teńdiginiń tabıǵı negizi. Adam teńdigi – adamzattyń asyl muraty. Adam teńdigi týraly tolyp jatqan ilimder, teorııalar, konsepsııalar, dinder dúnıege keldi.
Bul, Naýryz meıramy – adam teńdiginiń ǵaryshtyq úndestigi. Adam tabıǵattan, ǵaryshtan tys bolmaq emes. Kún men túnniń teńesýi – adam boıyndaǵy asyl qasıetterdiń tarazylanýy, rettelýi, aıqyndalýy. Sondyqtan, bul meıramnyń teńdesi joq. Adamnyń tabıǵatpen úndestigi, onyń áleýmettik jaǵdaıynyń ǵaryshpen úndestigi – asa bıik uǵym. Sondyqtan, bul meıramdy kezinde álem halyqtary atap, toılap otyrǵan. Biraq ártúrli oqıǵalarǵa, dúnıetanymdyq ustanymdarǵa, saıası yntalarǵa baılanysty bul meıram planetarlyq maǵynasynan aıyrylyp, bizge jetti. Endigi aqparattyq qoǵamda, jańasha oılaý zamanynda adamdardyń tabıǵatqa, ǵaryshqa táýeldiligin ǵylymı negizde moıyndaǵan zamanda Naýryz meıramy qaıtadan, álemdik deńgeıge kóteriletini anyq. Sebebi, taǵy da qaıtalap aıtamyn, bul meıram adam men ǵaryshtyń tabıǵı tutastyǵy, úndestigi týraly.
Naýryz meıramyna jańasha kózqaras mynadaı birneshe máselelerge nazar salýdy qajet etedi.
Birinshiden, Naýryz – Jyl basy. Osy uǵym óz maǵynasynda qalyptasýy kerek. Naýryz Jańa jyl emes, ony Jyl basy dep qabyldaý – tabıǵatty moıyndaý. Naýryz aıy týǵanda Kúnniń nurymen Aıdyń sáýlesimen, Jerdiń qyzýymen tirshilik ǵumyry bastalady. Tabıǵat oıanady, ósip-óný óris alady. Sezimderdiń syr shertýine múmkindik týady. Ertede Naýryz aıynda bozbalalar kóńili qalaǵan boıjetkenderge aına, taraq, ıissý syılasa, olar kesteli oramal syılaǵan.
Bul – Jyl basy. Tabıǵattyń oıanýy jer kún orbıtasyn bir aınalyp ótkende aıaqtalyp, qaıtadan jyl basy bastalady. Naýryz jerdiń kúndi aınalý sıkliniń ólshemi. Sol kezde jyl basynda kún men tún teńesedi. Demek, Jyl basynyń sımvoly bolýy kerek. Ol sımvol tabıǵatta anyqtalǵan.
Jyl basynyń sımvolyn atamyz qazaq qyzǵaldaqtar dep anyqtaǵan. Qyzǵaldaq nemese jaýqazyn bul Jańa jyldyń sımvoly. Solaı kóne zamannan kele jatyr. Qazir jaýqazyndy «Tıýlpan» deımiz. Ony Gollandııa memleketi álemge qarqyndy túrde taratýda. Biraq jaýqazynnyń otany – qazaq dalasy. Jaýqazyn – dala gúli. Ol tirshiliktiń oıanýynyń alǵashqy kórinisi. Qar kete, dalamyzda qyzǵaldaqtar, sarǵaldaqtar qaptap ketedi. Mine, osy jaýqazyn Naýryz jyl basynyń sımvoly bolyp, ony qabyldaýymyz tabıǵı jaǵdaı. Osy jerde eki uǵymǵa nazar salǵanymyz jón:
Biri, joǵaryda aıtylǵandaı, Naýryz Jańa jyl emes, Jyl basy.
Birinshiden, Jyl basynyń sımvoly shyrsha emes, onyń sımvoly Jaýqazyn, ıaǵnı Naýryz aıynda mekemeler, kósheler, t.b. kópshilik bolatyn oryndarda molynan jaýqazynmen kómkerilgen abattandyrý isi qolǵa alynsa. Kásipkerlerimiz, mamandarymyz Jaýqazyn gúlin ósirý isin myqtap qolǵa alǵandary jón. Biz jyl basyn Jaýqazyn gúlimen qarsy alyp, toılaýdy dástúrge aınaldyrǵanymyz túsinikti ári qalypty jaǵdaı bolmaq.
Ekinshiden, Naýryz Jyl basynyń jańa atrıbýttaryn qalyptastyrýymyz kerek. Mysaly, Aıaz Ata, Aqshaqar degender kezinde qoldan jasalǵan jaǵdaılar. Naýryz – qut merekesi. Qut degenimiz adam men tabıǵattyń birligin bildiretin uǵym. Quttyń halqymyzda qalyptasqan sımvoly bar. Ol – Qydyr Ata. Demek, Naýryzda Aıaz Ata emes (naýryzda aıaz degen bolmaıdy), Jyl basynda jurtshylyqqa shapaǵat tileıtin Qydyr Ata, qasyna Naýryz aıyn beıneleıtin bozbala Naýryzdy ertip, búldirshinderge molynan syılyq taratyp, án-kúımen qaýyshqan balabaqshalardan bastap merekeler júrgizýin dástúrge aınaldyrý qajet. Bul iste halyq ertegileriniń, ańyzdarynyń keıipkerlerin tegis jańasha túrde sahnalandyrylǵan kórinisterge aınaldyratyn «Ertegi álemi» degen shoý uıymdastyrý mindeti bar.
Úshinshiden, Naýryz meıramyn naýryzdyń on tórtinshi juldyzynan bastap, kórisýden bastaǵan abzal. Elbasy aıtqandaı: «Jyl basy Naýryzben birge yzǵarly qystyń ornyn shýaqty kóktem basyp, tirshilik qaıta túleıdi. Bul kúni adamdar bulaq kózin ashyp, tal ekken, joq jitikke járdemdesken, alys ketken aǵaıyn qaýyshqan, araz jandar tatýlasyp, qaıta tabysqan. Mine, kórisýdiń maqsaty osy». «Kórisý» dástúri Batys óńirimizde áýel bastan qalyptasqan, sony jalpy eldik dástúrge aınaldyrý mańyzdy is.
Osy kezde jastar uıymdary ákimshiliktermen jáne bıznespen birge joq-jitikterge áleýmettik paketter úlestirýdi Naýryz volonterlary arqyly júzege asyrýy kerek. 21, 22, 23 kúnderinde ótetin Naýryz meıramyna jurttyń tegis qatysýy qajet. Meıramda adamdardyń teńdigin qamtamasyz etý. Naýryz kúni adamdardyń bári teń. Bul meıramnyń basty leıdmotıvi.
Tórtinshiden, Naýryz meıramyn toılaýda biz órkenıetti elderdiń is-tájirıbelerinen úlgi alǵanymyz jón. Damyǵan elder ózderiniń Jańa jyldaryn «Rojdestvo Hrıstovo» degen leıdmotıvpen ótkizedi de, jurtqa Rojdestvolyq kanıkýl jarııalaıdy. Bul kúnderdi halyq tegis merekeleıdi. Sondyqtan on tórtinshi Naýryzdan birinshi sáýirge deıin mektep, orta jáne arnaýly jáne joǵary oqý orny oqýshylar jáne stýdentterine Naýryz kanıkýlyn jarııalaý kerek. Qazirgi kezdegi kanıkýlda jastardyń fızıologııalyq jaǵdaıy, psıhıkalyq qalpy eskerilmegen. Kanıkýl jastarǵa demalys ári Jańa jylǵa psıhıkalyq, fızıologııalyq turǵydan beıimdelý. Adamdar ádette qystan sharshap shyǵatyny tabıǵı jaǵdaı. Halqymyz kóktem kelgende «Uzyn sary» keldi deıtin. Bul adamdardyń Jańa jylǵa beıimdelýine túsýine qatysty aıtylǵan sóz. Sondyqtan osy kezde oqýshylardyń, stýdentterdiń sapalyq úlgerimin jetildirý maqsatynda olarǵa kanıkýl berý qajettilik. Kanıkýl kezinde oqýshylar men stýdent jastar otbasyn, turǵan mekenderin, kóshelerin tazartyp, abattandyryp, gúl men aǵash egip, qyzmet etýine múmkindik bolady. Bul tárbıelik jáne fızıologııalyq negizderi bar shara. Sosıalızm zamanynan qalǵan «Lenındik senbiliktiń» ornyna Naýryz kanıkýly kezinde júıeli túrde osyndaı is-sharany uıymdastyrsaq, bul Naýryz Jyl basynyń dástúrimizge, ádetimizge, sanamyzǵa sińetin jaǵdaı bolar edi.
Besinshiden, árıne, Naýryz jyl basy bul shyǵarmashylyq meıram. Árbir shyǵarmashylyq ujym, árbir qoǵamdyq uıym Naýryz Jyl basyn mazmunyn, onyń tárbıelik mánin, onyń órkenıettik sıpatyn, onyń shyn mánindegi adam teńdiginiń ǵaryshtyq negizi barlyǵyn múmkindiginshe ári qaraı jetildirip áketýi kerek.
Altynshydan, ásirese, Naýryz meıramy kúnderinde árbir adam óziniń qolynan keletin qaıyrymdylyq is-sharalaryn jasaýy kerek. Bul – jan jomarttyǵy, bul – tárbıe, Jańa jylǵa degen qurmet, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastardyń izgilik jolyndaǵy kórinisteri bolmaq.
Jetinshiden, Naýryz meıramyn Qazaq eliniń ımıdji retinde, órkenıetti eldiń meıramy retinde ótkizý maqsatynda jyl saıyn «Naýryz – Jyl basy» degen meıramdy ótkizýdiń jańasha, maǵynalyq, mazmundyq jaǵyn kemeldendirý, patrıottyq tárbıe berý maqsatynda báıge jarııalap, únemi jetildirip otyrýdyń qajettiligi bar.
Naýryz meıramy Jyl basy eń aldymen búldirshinderge, jasóspirimderge arnalǵan jarqyn, órkenıetti meıram bolýy kerek. «Naýryzǵa jańa kózqaras» degen maqalasynda Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly Naýryz meıramynda ótiletin kóptegen is-sharalardy naqtyly atap kórsetken. Bul máselege elimizdiń kórnekti qoǵam qaıtarkerleri qatysyp, pikirlerin ortaǵa salyp, Naýryzǵa jańasha kózqaras bir júıege túsedi degen senim bildiremin.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık.