HH ǵasyrdyń bas shıreginde ult tulǵalary halqymyzdyń damýyna septigi tıetin eńbekterdi qazaq tiline aýdaryp, paıdaly aǵartýshylyq-shyǵarmashylyq jumys ta atqardy. Sonyń bir parasy – qazaq aýyl sharýasyna qajetti zertteýler, tájirıbeler.
Osyndaı muranyń qatarynda agronom I.V.Arıstovtyń «Qurǵaqshylyq pen jutqa qarsy» dep atalatyn 1927 jyly qazaq tilinde jaryq kórgen kitaby bar (Arıstov Ivan Vasılevıch. «Na borbý s zasýhoı ı djýtom». Petropavlovsk: Akmolınsk. gýb. zem. ýpr-nıe, 1927). Muny ana tilimizde sóıletken – birtýar Alash qaıratkeri Haıretdın Bolǵanbaıuly. Kitapty Almaty qalasyndaǵy Ortalyq ǵylymı kitaphananyń Sırek kitaptar qorynda júrgizgen ǵylymı zertteý jumysymyzdyń barysynda ushyrastyrdyq.
Bir qyzyǵy, 1887 jyly týǵan I.V.Arıstov Qazaqstannyń Jer-sý komıssarıaty júıesinde qyzmet etken. Joǵary bilimdi maman. 1931 jyly 20 sáýirde «Trýdovaıa krestıanskaıa partııa» qatarynda keńes ókimetine zııanyn tıgizdi» degen aıyppen 10 jyl merzimge sottalǵan. 1963 jyly 16 naýryzda resmı aqtalǵan.
Erekshe nazar aýdaratyn jaıt: bul – qalamger Haıretdınniń aýdarma isindegi eleýli izdenisi. Buǵan deıingi H.Á.Bolǵanbaıdyń eki jınaǵyna da osy tárjimesi enbegen. Qaıratkerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttegen alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly: «Haıretdın Ábdirahmanuly Bolǵanbaı – san qyrly qaıratker tulǵa» dep sıpattaı kele, onyń halyqaralyq deńgeıdegi qaıratkerligin, kósemsózdegi sheberligin, aǵartýshylyq qyzmetin, týǵan jerdi jańǵyrtý bastamalaryn atap ótken edi. Bizdińshe, endi Haıretdın shyǵarmashylyǵynyń aýdarma baǵytyn da arnaıy qarastyrý qajettegi týynaıdy.
Haıretdın Bolǵanbaı atalǵan kitapty 1927 jyly Qyzyljar qalasynda oqytýshylyq qyzmette júrgende aýdaryp, sol kezdegi tóte jazýmen (A.Baıtursynuly álipbıi) jarııalaǵan. Adresaty – aýylsharýashylyq mamandary men osy salaǵa baýlynyp júrgen shákirtter ekeni túsinikti.
Haıretdınniń osy kitapty qazaq tiline aýdarýynyń basty sebebi onyń qoǵamdyq-saıası qyzmetinen týyndasa kerek. Astana qalasynyń memlekettik arhıvindegi №112-qorda biz kezdestirgen arhıvtik qujattarǵa qaraǵanda, Haıretdın Bolǵanbaı 1922–1924 jyldary Aqmola óńirinde ashtyqqa ushyraǵandarǵa kómek kórsetý úshin arnaıy qurylǵan ýezdik komıssııanyń quramynda jumys istegen. Sonymen qatar Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıviniń №2-qorynan 1924–1928 jyldar aralyǵynda Haıretdınniń oqytýshylyq qyzmetinen derek beretin qujattardy taptyq.
Haıretdınniń aǵartýshylyq qyzmetpen qatar shyǵarmashyl Alash qaıratkerlerine tán aýdarma isimen aınalysqany – eleýli fakt. О́zi týǵan óńirde qyzmet atqaryp, sol aımaqtyń jeri men tabıǵatyna beıjaı qaramaǵan qaıratkerdiń agronom I.V.Arıstov eńbegin aýdarýy – týǵan eli men jerine, onyń sharýasy men tirshiligine degen janashyrlyǵynyń belgisi.
Kitapsha muqabasyna «Qazan tóńkerisiniń 10 jyldyq toıyna qarsy Aqmola gýbernııalyq jer bóliminiń eldegi qara sharýa qazaq halqyna tartqan syıy» dep arnaıy jazylypty.
Tájirıbelik baǵyt ustanǵan eńbek «Qurǵaqshylyq degen ne?», «Qurǵaqshylyqpen kúresý týraly ortalyqtyń tapsyrǵan jumystary», «Qaıta jasalatyn sharýashylyqtardy iriktep alý», «Qaıta jasalatyn sharýashylyqtardyń osy kúngi kúıi», «Sharýashylyqtar qandaı baǵytpen qaıta jasalýǵa tıisti?», «Mal ósirý men egin kásibin birdeı qoldanatyn sharýashylyqtardy qaıta jasaý», «Kóshpeli sharýashylyqtardy qaıta jasaý», «Sharýashylyqtardy qaıta jasaıtyn poselka aýyldardy irikteý», «Sharýashylyqty qaıta jasaý aldynda ne isteýge tıisti», «Sharýashylyqtary qaıta jasalatyn halyqqa qaryz berý», «Qaıta jasalatyn sharýashylyqtardy qonystandyrý, jer óńdeý jumystary», «Qaıta jasalatyn sharýashylyqtardy kóliktendirý, jáne saımandandyrý», «Qaıta jasalatyn sharýashylyqtarǵa mal tuqymy men astyq tuqymyn alyp berý», «Qaıta jasalatyn sharýashylyqtarǵa qaryz berý reti», «Sharýashylyqtardy qaıta jasaǵanda kooperasııanyń mańyzy» atty taqyryptardy qamtıdy.
Kirispesinde «kórsetilgen jumystar durys júzege assa, «jaqyn ýaqytta qazaq halqyn ejelgi jaýy bolǵan jut pen qurǵaqshylyqqa baǵynýdan qutqaryp, onyń sharýashylyǵyn tóńkeristen burynǵy mólsherden áldeneshe ese artyq shamaǵa kóterip tastar...» degen oı aıtylady.
«Kitapshanyń maqsaty – eldegi qalyń qara sharýaǵa osy jumystardyń mańyzyn bajaılap uǵyndyrý. Sonyń úshin Aqmolanyń gýbernııalyq jer bólimi osy kitapshany orys jáne qazaq tilderinde bastyryp taratyp otyr» degen jazba da biraz nárseni ańǵartady.
Alǵy sózde: «...Sany edáýir bolsa da, bizdiń qazaq halqy da burynǵy ýaqytta osyndaı usaq ulttardyń qatarynda júretin edi. Ol ýaqytta qazaq halqynyń barlyq saıasattyq quqyǵy, shynyn aıtqanda, mindeti – patsha ókimetiniń atarman-shabarmany bolǵan azýly baılarǵa bas ıip, baǵynýmen birge sol patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasatyna barlyq ońdy jerlerin berip qarap otyrý edi.
Bul halyqtyń sharýashylyq, mádenıet turmysyn ol ýaqytta eshkim oılamaıtyn edi. Qaıta, qazaq halqynyń qalyń ortasynan bul týraly shyqqan ártúrli talpynýlardy patsha ókimeti bas salyp, tamyryn qıyp, ósirmeı tastaıtyn edi», degen I.V. Arıstov pikiriniń tarıhı shyndyǵyn aýdarmashy sátti jetkizgen.
Sondaı-aq kitapshada qurǵaqshylyq pen jutqa qarsy atqarylatyn jumystardyń mańyzy, osy baǵyttaǵy Aqmola gýbernelik jer bóliminiń birsypyra aýdandarda bastaǵan isteri, sala mamandarynyń izdenisteri, jańashyl aýyl halqynyń arman-tilegi, ózekti máselelerdi sheshý joldary baıandalady.
I.V.Arıstov keńes ókimetindegi júıesizdikti de sypaıy synap ótedi. Onyń paıymdaýynsha, qurǵaqshylyq pen jutqa qarsy jumystar týraly gazetter biren-saran maǵlumat bergen, agronomdar men aýyl halqynyń ýáji, osy baǵyttaǵy jumystardyń mańyzy jurtshylyq arasynda keńinen talqylanbaǵan. Mamandardyń tapshylyǵy, jaýapty oryndardyń álsizdigi, bastamashyldyqtyń joqtyǵy ortaq isti shiderlegen.
Biraq qajetti jumys bul kúıinde qalmaıtyny, jergilikti jerlerde júzege asatyn joba-josparlar, onyń úlgisi táptishtelip túsindiriledi.
Haıretdın Bolǵanbaıdyń aýdarma tili jatyq, uǵynyqty. Keı tustarda qazaq turmysyna saı derektermen tolyqtyrǵany ańǵarylady. Tárjime stılinde HH ǵasyrdyń 20-jyldary leksıkalyq, termınologııalyq tájirıbeleri kórinis tapqan. Buıyrsa, aýdarmanyń tildik jaǵyn da kásibı mamandar qarastyrady dep úmittenemiz.
Sonymen bul eńbek – Haıretdınniń jańa bir qyryn ashýǵa múmkindik beretin qundy dúnıe. Tarıhı tulǵamyzdy tanýda onyń júrip ótken jolymen birge shyǵarmashylyq murasynyń orny erekshe. Biz qaıratkerge qatysty bıblıografııalyq anyqtamalyqqa enetin derektiń tabylǵanyna qýanyshtymyz. Haıretdıntaný aldaǵy ýaqytta tolysyp, tereńdeı túsetinine senemiz.
Nurlybek ELKEI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ PhD doktoranty