Naýryz merekesi Ortalyq Azııa halyqtarynda bes myń jyldan beri toılanyp keledi. Bul – tarıhy kóne, dástúri máńgilik halyqtyq meıram. Qazaq halqynyń yntymaq pen yrys, birlik pen bereke meıramy.
(Tarıhtan tábárik)
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2009 jylǵy 24 sáýirdegi Jarlyǵymen naýryz aıynyń «21,22,23 kúnderi Naýryz meıramy» bolyp resmı túrde bekitildi.
...Naýryz, naýryz, kún ıgi!
Kúni ıgi jerdiń – túni ıgi.
Baýyry jylyp naýat-qar,
Babymen ǵana jibıdi.
Shashylyp yrys shanaqtan,
Shaqyryp bir úı bir úıdi,
Shattanýshy edi bir ıgi!..
MUQAǴALI MAQATAEV
Álqıssa
Ordam – Otanym – dara sańlaǵym,
Sende qaz bastym, sende samǵadym.
Batysym, Shyǵysym,
Ońtústik, Soltústik –
Tórt qubyla túgelim,
Qazaqstanym – Qarashańyraǵym!
Kıiz úı. Túndik túrý
Jyl jetti qaıtqan qustyń qanatymen,
Jarylqap saltanattyń sanatymen.
Jadyrap jaqsy shýaq tórge shyqty,
Jaqsylyq nuryn shashty abatymen.
Aspanda aqsha bulttar qarqaradaı,
Altyn kún – altyn kómgen shar tabadaı.
Adamǵa qýat bergen, jańa kúnim,
Aq marjan yqylasyń tarqamaǵaı.
Kel, kúnim, kempirqosaq órgen kúnim,
Kúı bolyp kóńilderge engen kúnim.
Kók tasyn Samarqannyń eritetin,
Kóńilin kók aıazdyń jeńgen kúnim.
Kel, kúnim, kókjıekke kirgen kúnim,
Kilemin kókoraıdan ilgen kúnim.
Kóktegi boztorǵaıdyń áýeninen,
Kóktemniń kirgendigin bilgen kúnim.
Naýryz, syrymdy aıtyp nazdanaıyn,
Náýirzek shýaǵyńnan saz baǵaıyn.
Naqtylap bir táýliktiń sybaǵasyn,
Naqyshtap, jolǵa túsip, qozǵalaıyn.
Jelbaýdaǵy jyr
Nóser jaýar, batys burqap, jel soǵar,
Kóz jasyndaı kórinedi ólse qar.
Kóktem kelip, kerilgende kókjıek,
Bula maýsym halyq úshin qansonar.
Basqurdaǵy jyr
Keregege baılanady yrys-qut,
Maýjyraıdy maqpal túnde tynyshtyq.
Aspan men jer qaýyshady qýanyp,
Kúnniń nuryn júrekterge týys qyp.
Syqyrlaýyqtaǵy jyr
Aı degen aspandaǵy – badana mór,
Juldyzdar – jaýhar shege, jańara ber.
Sybyrlap syqyrlaýyq til qatady,
Sulýdaı sylań qaqqan samala-jel.
Mańdaıshadaǵy jyr
Parqyn bilgen parasatty saltymnyń,
Baǵasy bar dástúrinde altynnyń.
Tańdaıynda uıasy bar bulbuldyń,
Mańdaıyna jel tımesin halqymnyń.
Tabaldyryqtaǵy jyr
Oń aıaqpen attap kirsin naýryz,
Jaqsylyqqa qol usynsyn janymyz.
Aq mol bolsyn,
Aman bolsyn Elimiz,
Tańǵy nurdaı taza bolsyn arymyz.
Tún. Astana
Alyp qala samalmen tynystaıdy,
Asqaq qoly bıikte tý ustaıdy.
Alańdardyń ottary sazben oınap,
Aspan jaqqa áýenin dybystaıdy.
Saǵynyshtyń sazdaryn qaıta óremin,
Saǵynǵanda kelmeseń qaıter edim?
Samal bolyp keldiń sen, naýryzym,
Samǵap kókke barady «Báıteregim».
Shattyq kúıin tartady alańdarym,
Shuǵylasyn shashady baǵandarym.
Shapaǵatyn taratyp Otanyma,
Shýaǵyna bóleıdi adamdaryn.
El damylda. Tamasha tún shyraıly,
Erkelegen baýlary – gúl-shyraıly.
El nazaryn qaratyp bir ózine,
Elordamyz túnimen tynshymaıdy.
Asqaq-asqaq arshyndy aq jaldarym,
Aq jaldarym, aıaýly baq joldarym.
Astanadan barady sálem alyp,
Aeroporttar, saparjaı, vokzaldarym.
Shattyq áni sharshamaı shyrqatqanym,
Shyndyǵymdy kórsin dep urpaqtarym.
Shuǵylasyn taratyp jan-jaǵyna,
Shalqyp jatyr bulaǵaı burqaqtarym.
Naǵyz dýman tań ata bastala ma,
Naqyshymdy tógeıin bas qalama.
Nyǵmetin Allanyń qarsy alaıyn,
Naýryzym kep kirdi Astanama.
Úrker aýǵan shaq. Almaty
Armysyń, alyp qanat Alataýym,
Alpamys minezi bar dara taýym.
Alystan ańsap, talyp naýryz jetti,
Aq tilek, bata bergin, dana taýym.
Almatym, asyl uıam, áz shańyraǵym,
Aıaýly abzal meken – boz shańdaǵym.
Araıyn naýryzdyń saltanattap,
Aqpa jyr, aǵyl-tegil sóz tańdadym.
Barqyt tún, úrker aýǵan, baldaı samal,
Boıaýy naýryzdyń qandaı jamal!
Búr jarǵan ıba taldyń ıbasyndaı,
Boıjetken bildiredi qandaı habar?
Almaty – naýryzda ǵashyq qala,
Armanǵa, alǵy kúnge asyq qala.
Aqysyn asyl tańnyń bilgiń kelse,
Aq sandyq – kóńilińdi ashyp qara.
Aqsha bult Alataýdy yqtamaıdy,
Aspan da kúńgirttikti quptamaıdy.
Allanyń rahymy jaýǵan kúni,
Almaty abyr-sabyr, uıyqtamaıdy.
Eleń-alań. Taldyqorǵan
Jumaq tań. Jumaq samal. Jumbaq álem,
Jetisý syr aıtady, tyńdap óleń.
Jamyraǵan bulaqtardyń damyly joq,
Jyr aıtyp, syldyraıdy shyńǵa kereń.
Jetisý – jeti ózenin órgizedi,
Jańanyń jaýharlyǵyn kórgizedi.
Jaǵasyn qar kómkergen bıik taýlar,
Jylǵaǵa jylǵa qosyp, ergizedi.
Ulardyń daýsy bıik – aspan-syndy,
Umtylyp, tómen qashyp, tastar syndy.
Uıasyn urpaǵy úshin tastap shyqqan,
Ulylap ustaý kerek jas barshyndy.
Jetisý tańǵa asylyp, aı qaraıdy,
Juldyzyn birtin-birtin maıdalaıdy.
Jaratqan jańa kúndi bere gór dep
Jaryqtyq tańǵy nurdy aımalaıdy.
Bozala tań. О́skemen
О́r Altaı, asqar Altaı, asqan Altaı,
О́rlikpen keler kúnge basqan Altaı.
О́zegin jaryp aqqan Qara Ertistiń,
О́leńin tasqa jazyp, shashqan Altaı.
Tań bozań izin kesken keshki óleńniń,
Táńir-aı, ebin taýyp, eskerer kim?
Tórine kendi Altaıdyń naýryz keldi,
Tórkindep tóskeıine О́skemenniń.
Tań keldi – sybaǵaly kesheden bek,
Tyń yrǵaq tynbaı jeter kósheden kóp.
Tirligin О́skemenniń jarııalap,
Tynbaǵan túni boıy eseli eńbek.
Janymdy usynamyn dos degende,
Jańa kún jarqyldap bir kóshti óleńge.
Jasaǵan jaqsylyǵy elden qaıtsyn,
Jadyrap naýryz keldi О́skemenge.
Tańsári. Semeı
Ekpini sekildenip kóp óleńniń,
Erekshe kózindeı bop kónelerdiń.
Ertisti boılap ushyp jetti samal,
Ejelgi tynysyndaı Degeleńniń.
Aqyldyń jeńil tartty kúıi taǵy,
Alys kún ótken saıyn suıytady.
Aǵy mol, áziz kúnim, ýyzyńdy,
Abaıdyń jyry kelip uıytady.
Qart qala, shejireli, dana qala,
Qadirińdi bildim ǵoı jańa ǵana.
Qazaqtyń naq ózindeı qarapaıym,
Qarapaıym bolǵanmen dara qala.
Semeıim, sende tattym jan ýyzyn,
Sóılettim shań-shań basqan dáýir izin.
Sybaǵań syıdan bolsyn tańsáride,
Sátimen kelsin saǵan naýryzym.
Tańerteń. Pavlodar
Ertisten erke samal jel esedi,
Elimniń sekildenip keleshegi.
Erliktiń myltyǵy joq maıdanynda,
Eńbegiń onymenen teńesedi.
Aq qurysh aǵady kep naýamenen,
Adamǵa jol kórsetip jańa beleń.
Aq kúmisteı qaqtaǵan, balqymadaı,
Aq bulaq bop tań ata aǵady óleń.
Kóńilderde bel alyp kúresker kún,
Kókjıegin ashady siresken muń.
Kóshelerin ýaqyttyń jarqyratyp,
Kókke sozdy boılaryn GRES-terim.
Jańa kúnde jarqyrap, baǵy janar,
Jaqsylyǵy bir emes, taǵy da bar.
Jarqyn naýryz ámanda jarylqasyn,
Jaryq qala, jasampaz Pavlodar.
Kishi sáske. Qyzyljar
Tal sáske, tamyljıdy Qyzyljarym,
Taratyp tal boıyna qyzyl jalyn.
Toǵaıyn aq qaıyńnyń aralap júr,
Toı bastap erke Esilde – Qyzyrlarym.
Qara orman – qalyń kitap oqylmaǵan,
Qaıyryp shyrqatady toqyldaq án.
Qadirli Maǵjan aqyn óleńderin,
Qasterlep ormandarym oqyr maǵan.
Kókjıek bulań-bulań qyr asady,
Kóktemgi baıtaq dalam syr ashady.
Kóktegi jerge qushtar, jaýǵysh bulttar,
Kóktegen yryzdyqqa ulasady.
Qyzyljar – qyzyl ottaı qaınap jatyr,
Qyrmyzy qyzyl gúli jaınap jatyr.
Qyrany qara ormanyn qaq aınalyp,
Qýanǵan bulbuldary saırap jatyr.
Uly sáske. Qaraǵandy
О́mirli, kómirli de Qaraǵandy,
О́ziniń tulǵasymen daralandy.
О́lkemniń omyrtqasy – Qaraǵandy,
О́leńim saǵan degen saralandy.
О́leńim saǵan degen saralandy,
О́zekke uıalattyń san adamdy.
О́mir degen kómir dep uran tastap,
О́limge bas ımegen Qaraǵandy.
Jańaarqa, Ulytaýym, Qarqaraly,
Jyr-kúıin jeńisterdiń tartar áli.
Jańǵyrtyp keler urpaq ánge salyp,
Jas kúndi qarsy alýda Arqadaǵy.
Shat kóńil. Shapaǵatty, shýaqty sát,
Shaıtankól shashyn órgen shyraqty sát.
Shoıynyn yntymaqtyń birge quıyp,
Shattanyp shyńǵa tartqan qýatty sát.
Taltús. Kókshetaý
Seksen kól Kókshetaýdyń saıasynda,
Samaldyń Sáken súıgen aıasynda.
«Seriniń sertke taqqan semserindeı»,
Sózim de baǵyshtaldy saı asylǵa.
Oqjetpes oqtan ozyp, áýelegen,
Oıynda or qaraǵaı máýelegen.
Ormannyń túsin kórseń taltústegi,
Oramal sekildengen áýe degen.
Erke kún. Elgezek jel jan terbegen,
Endigin Kókshetaýdyń kórkemdegen.
Elikteı úrkip qashqan tolqyndardan,
Ekpindep alǵa tartqan jelken kórem.
Kókshetaý. Kókshe teńiz. Kókshe bulaq,
Kóktem bop taý basynan kelem qulap.
Keýdesin jelge tosyp jatyr Kókshe,
Kerbez aqyn sekildi óleń qurap.
Shańqaı tús. Qostanaı
Tyń dala. Darqan dala, dıqan dala,
Tap búgin topyraǵyń – quıqań qara.
Terbetip tirshiliktiń tal-besigin,
Talaı kún bolar endi uıqyń shala.
Bul dala búgin saıyn, erteń altyn,
Bereke kútip jatyr týǵan halqyń.
Boıynda Qostanaıdyń dán ushady,
Baqyty bola bersin emen-jarqyn.
Kóktem kep kóp tirshiligi ońaılady,
Kók búrshik atyrapty oraıdy áli.
Keýdesin eljiregen samal súıip,
Kóktemdi qarsy alýda toǵaılary.
Tal búrlep, gúl tirilip, ósip-óngen,
Tirshilik til qatady osy jerden.
Tolqyny kóktemeniń tolyqsıdy,
Torǵaıǵa sálem joldap osy jelden.
Besin. Aqtóbe
Toqsan jol, toǵyz taraý, san salaly,
Tobylǵy búrlep, tolyp án salady.
Tórkindep qarlyǵashtar uıasyna,
Tóbesine úılerdiń tam salady.
Ekindi, Elek jaqtan jel esedi,
Eleńdep kóńil kókpen teńesedi.
Etegin Aqtóbeniń gúl kómkerip,
Eljirep, eske ap bárin keńesedi.
Jádigeri sekildi muraǵattyń,
Jaýharǵa jasymnan-aq qumar aqpyn.
Jańa kún, jarylqaǵyr, naýryzym,
Jaqsysyn kóbeıte gór bul alaptyń.
Oıyldan, Qıyldan da, qıyrdan da,
Ortaǵa naýryz jetti buıyrǵanda.
Otannyń bir otaýy – Aqtóbeniń,
Oljasy az bolmaıdy jıylǵanda.
Ekindi. Oral
Aq Jaıyq, aınalaıyn, amanbysyń,
Aq ta tók, «Saryarqadaı» saǵambysyń?
At jaldap kóńil-kólden ótip kelem,
Ashań júziń ashylyp, qararmysyń.
Janymnyń japyraq jaıdy armandary,
Jarq etti jabyǵyp bir qalǵandary.
Juparyn jan-jaǵymnan burqyratsyn,
Jaıyqtyń jamyraǵan ormandary.
Oralym, otty Oralym, Qasym súıgen,
Oljań bar kóriktengen asyl syımen.
Orystyń uly aqyny Pýshkın baýyr,
Oılanyp, oıǵa batyp, basyn da ıgen.
Uly ózen, jalǵaı bershi esilýdi,
Uldaryń kóp ańsaǵan osy nurdy.
Ulyqtap naýryzdy qarsy ala ber,
Umytpaı ótkenińdi, osy kúndi.
Aqsham. Atyraý
Kúı bolyp, daýyldatyp, teńiz bolyp,
Kóktemgi kók aspanmen egiz bolyp.
Kóterip munarasyn jatyr baıtaq,
Kóńildiń tasqynymen egiz bolyp.
Atyraý, ata kúldik, asyl aımaq,
Arýana minezi bar jasyl aılaq.
Arǵymaq arman minip keldi naýryz,
Aq kóńil yryzdyǵyn basybaılap.
Aıdynǵa shaǵylysyp shýaq syndy,
Alystan jetken shaýyp bulaq sińdi.
Araıy myń boıaýdyń astasatyn,
Aqshamda Atyraýym jumaq syndy.
Munaıdan myń baılyq bop tarady uǵym,
Molshylyq qazynasy – dala búgin.
Mań dala qarańǵyda qalmasyn dep,
Munaralar basynda janady kún.
Namazdyger. Mańǵystaý.
Mańǵystaý aspan asty – murajaıym,
Munan sen tarıhyńdy sura dáıim.
Myń ǵasyrlyq ótkenin tasqa jazǵan,
Mań dala ulandary bul adaıym.
Teńizi tentek minez, Abyl-syndy,
Tolqyny aqqý shaıqar qaýyrsyndy.
Tamshaly syr aıtady tamshydaı ǵyp,
Tilegi Beket-Ata qabyl-syndy.
Teń ustap án men kúıdi – el ónerin,
Tanytqan tereńdigin, órelerin.
Týlaryn tynyshtyqtyń jelbiretip,
Tartady bolashaqqa kemelerim.
Ǵajaıyp, qandaı mezgil namazdyger,
Ǵalamǵa Alla nuryn sebezgiler.
Ǵıbrat aıtar máńgi áýlıeler,
Ǵylymyn dúnıeniń qaǵaz biler.
Kesh. Qyzylorda
Syr boıy, aq samaly Darııanyń,
Sóıleıdi qobyz bolyp qarııa-kún.
Sýreti kók aspannyń sý betinde,
Saýmaly qanyp ishken san uıanyń.
Syr eli – uly darqan, qyzy batyl,
Súleıden sóz jetedi – úzik aqyl.
Sarnaǵan Qorqyt babam qyl qobyzy,
Seriniń talaı uly izi jatyr.
Syr eli toqshylyqty, aq kúrishti,
Syr eli yntymaqshyl, baqty, yrysty.
Sáýirde adamzattyń armanyn ap,
Saǵymdy Baıqońyrdan shattyq ushty.
Syr eli, súıdim men de bir qyzyńdy,
Syrǵa sap, kettim alyp juldyzymdy.
Sybaǵań moldan bolsyn naýryzda,
Súıe ber beıbit tańdy, kún qyzýdy.
Ińir. Taraz
Tarazym, tarıhyńdy taratamyn,
Tulǵańdy taý minezdi jaratamyn.
Taýarıh namazyndaı kúmbirlegen,
Tas kúmbez shejireńdi sanatamyn.
Armysyń, kóne qala – jańa qala,
Aıshyǵy tireý bolǵan baǵanaǵa.
Aıshasy úlgi bolǵan ǵashyqtarǵa,
Ajary aıdaı bolǵan samalada.
San boıaý árlep jatyr ińirińdi,
Sulýlyq sıpattaıdy búginińdi.
Saǵymǵa kómgen jyldar adastyrsa,
Saǵan men arnap kelem júginýdi.
Áriden kele jatqan maqalyń bar,
Áldılep, qasterlegen otanyń bar.
Áz naýryz aǵyn quıyp, yrymdasyn,
Áýlıe degen qala ataǵyń bar.
Ymyrt. Shymkent
Shyraıly, shyn kúmistiń órnegindeı,
Shyryndy, patsha-júzim dánderindeı.
Shymkentim – shymyldyǵy sulýlyqtyń,
Shyrqalǵan shandoz Shámshi ánderindeı.
Kúni ystyq – ózderiniń peıilindeı,
Kóńili analardyń meıirindeı.
Kóringen kók aspannyń juldyzdary,
Kádimgi Jaratqannyń kórigindeı.
Shejire jazýyndaı shubyrtpaly,
Shyraıy – shyn kóńildiń ǵuryptary.
Shatyryn naýryzdyń shalqı tikken,
Shymkentim qandaı sulý ymyrttaǵy.
Aspan da yqylastyń serigindeı,
Abyzdyń aıtary kóp ómirindeı.
Aq degen qaı kezde de qadirli ǵoı,
Aq maqta – ońtústiktiń kóńilindeı.
Túndik túsirý
Naǵyz – dýman aı, tolady dala qustarǵa,
Nyǵmet peıili jol ashyp jańa aǵystarǵa.
Nazary sekildi Jaratqan ıemniń –
Naýryz, qosh keldiń, keń baıtaq Qazaqstanǵa!
Dastarqan jaıý
Ottan shyqty altyn jamby – taba nan,
Peıilimen marhabatty anadan.
Aq mol bolsyn!
Orta tolsyn, qazaǵym,
Tileginen tek jaqsylyq taraǵan.
Qurt, irimshik, ýyz jáne balqaımaq,
Dámin tatyń naýryz dámin tańdaıǵa ap.
Qozyqulaq baýyrsaqty shashaıyq,
Yrys aldy – yntymaqqa barǵaı baq.
Besik terbetý
Teńiz keshtik, taý kóterip, qala sap,
Dala, qala egiz uǵym – dana shaq.
Besigińde terbeledi tynyshtyq,
Beıqam uıyqta, balalyq shaq – bolashaq.
Áz naýryz, ázız kúnim – esimiń,
Keń ashylsyn dúnıege esigiń.
Qoldaryma qýat bershi, Jasaǵan,
Terbetýge Qazaqstan besigin.
Qaıyrly tún, Qazaq eli!..
Tań atyp keledi
Jańa tań jarylqasyn!
Jańa kún jalyndasyn!
Jańa jyr aryndasyn,
Jaqsylyq jańylmasyn,
Jańa nur jaınaǵasyn,
Jarqyrap aı qarasyn,
Jalyndap kúnim kúlip,
Jurtymdy aımalasyn!
Qaıyrly tań, Qazaq Eli!
О́tegen Oralbaıuly,
aqyn, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty.