Ata tarıhtyń tarlanboz shabysynda “Keshe”, “Búgin” jáne “Erteń” dep atalatyn úsh uly bólik bolady. Olar bir-birinen ajyraǵysyz, bir mezgilde bólek-bólek, taǵy bir mezette birtutas ǵumyr keship, taǵylym men tanymnyń, parasat pen paıymnyń tunyǵynan adamzat balasynyń shólin qandyryp otyrady. Elimizdiń Táýelsizdikke qol jetkizgen jyldaryna búgingi kúnniń bıiginen kóz salǵanda, osy uly qaǵıdat birden kózge shalynady.
О́tkenge oı júgirtip, osydan jıyrma jyl burynǵy Qazaqstandy kóz aldymyzǵa elestetsek, eń aldymen aýmaly-tókpeli ekonomıka, saıası belgisizdik, sansyratqan tapshylyq, jumyssyzdyq, baǵanyń qunsyzdanýy, kúıregen sharýashylyq t.t. esimizge túsedi. Burynǵy Keńester Odaǵynyń temir qursaýynan bosanyp, táýelsizdiktiń aq tańy atqan elimizde damýdyń jańa jolyn tańdaý qajettigi turdy. Osy bir júgi men jaýapkershiligi zil batpandaı aýyr mindet eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń moınyna júkteldi.
Aldymen eldegi jaǵdaıdy turaqtandyryp, tez arada naryqtyq qatynasqa kóshý kezek kúttirmes sharýa bolatyn. “Saıası belgisizdik pen ekonomıkalyq quldyraýdyń, qarjylyq bylyqtyń asa aýyr jyldarynda barlyǵyn jańadan bastaý kerek boldy, – dep jazady N.Nazarbaev “Ǵasyrǵa turarlyq on jyl” atty kitabynda, – Bizdiń strategııa ekonomıkalyq qalyptasýdy tıimdi júzege asyrǵan elderdiń klassıkalyq tájirıbesine negizdelgen. Biraq bul azdyq etti, sebebi elimizdiń ózindik ereksheligin eskerý qajet edi. Qazaqstanǵa ózindik jol izdeý kerek boldy. Qazaqstandyq jol”.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyly Qazaqstannyń jańa tarıhyndaǵy asa aýyr kezeń edi. О́ndiris ónimin shyǵarý jartylaı qysqardy. Ekonomıkadaǵy tólemdik qaryz respýblıkanyń ishki jalpy óniminiń kólemine teńeldi. Nesıelik mólsherleme 400, jyldyq ınflıasııa 2500 paıyzǵa jetti. Eldegi kásiporyndardyń jartysynan astamy óz shyǵynyn óteı almaı bankrotqa ushyrady, ortasha jalaqy eki esege, al eń tómengi jalaqy mólsheri tipten 90 paıyzǵa tústi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy óndiris otyz paıyzǵa quldyrasa, kólik tasymaldaý eki esege azaıdy.
О́ndiristiń quldyraýy, áleýmettik qajettilikke bólinetin qarjynyń tapshylyǵy halyqtyń turmysynyń tómendeýine ákep soqtyrdy. Zeınetaqy men ótemaqy tóleýge qarjy jetpedi, eldiń jalaqysy aılap keshiktirildi. Osyndaı ekonomıkalyq qıynshylyqtar demografııalyq jaǵdaıǵa da áser etti. Mıgrasııalyq úrdister kúsheıdi, Qazaqstannan qonys aýdarýshylar sany eselep ósti. Sol jyldardy: “Qazaqstan arty qaıda aparyp soǵary belgisiz ekonomıkalyq qysym (kollaps) jaǵdaıynda turǵan edi”, – dep sıpattaıdy Elbasy. Qazir biz sol kezdegi jas memlekettiń úlken qaýiptiń aldynda turǵandyǵyn bar bolmysymyzben tutas sezinip, ashyq túrde aıta alamyz.
Sol qysyltaıań shaqqa qaramastan ult kósemi N.Á.Nazarbaev azat eldiń Tuńǵysh Prezıdenti bolǵan alǵashqy kúnnen-aq Qazaqstanda bilikti mamandar daıarlaý men bilim salasyn álemdik standarttarǵa saı reformalaý máselesine basa nazar aýdardy. Táýelsizdikti baıandy etýde bilimniń mańyzdylyǵyn jete túsingen Elbasy ekonomıkalyq jáne qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan osy salaǵa barynsha qoldaý kórsetti.
Halqymyzdyń “Bilekti – birdi, bilimdi – myńdy jyǵady” degen ulaǵatty sózin, bilimniń shyndyǵynda da baǵa jetpes úlken rýhanı qarý ekendigin, tek rýhanı qarý ǵana emes, sonymen qatar asa zor óndirgish kúsh ekenin ol tereń túsindi. Rasynda da, bilimniń qýatyna teń keletin basqa ıdeıalyq-rýhanı kúsh, qýat kózi joq ekeni baıaǵydan belgili. Sondyqtan da, kúlli álemdik jańa ıdeologııa eń aldymen bilim kúshine arqa súıeıdi. Jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń bilimge negizgi basymdyq berip otyrǵandaǵy basty sebebi sodan. О́ıtkeni, bilim – tek ǵylymnyń irgetasy ǵana emes, sonymen birge tasy órge domalaǵan eńsesi bıik eldermen terezesi teń memleket bolýdyń kúretamyry, el damýynyń altyn arqaýy. Bilim bar jerde damý, jetilý, kemeldený úrdisi bir sátke tolastamaıdy. Tabystyń kózi, jaqsy ómir súrýdiń túp qazyǵy bilimde jatqanyn uly Abaı da jaqsy aıtqan: “Balań bilimdi, parasatty bolsyn deseń, malyńdy aıama”, – deıdi ol. О́z ultynyń baqytty bolashaǵyn, kemel keleshegin oılaǵan, tórt qubylasy túgel, qýatty memleket qurýdy maqsat etken Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev eń aldymen elge tereń bilim kerek ekenin jurttan buryn ańǵaryp, erte túsingen tuǵyrly tulǵa boldy.
Qaı jerde de, qashan da tuńǵysh bolýdyń júgi men jaýapkershiligi aýyr ekeni belgili. О́ıtkeni, birinshi bolyp jol salý, birinshi bolyp jeńiske jetý, birinshi bolyp báıgeden kelý, birinshi bolyp sharshy alańǵa shyǵý, birinshi bolyp tereńge úńilý, birinshi bolyp bıikke kóterilý t.t. sekildi birinshi bolýlardyń qaı-qaısysy da úlken táýekeldi qajet etetin erliktiń nyshany ispetti. Basqasyn aıtpaǵanda, birinshi bolyp tepkisi tastaı qatty, tegeýrini som temirdeı myqty ımperııalyq qurylym bıligine der kezinde erekshe minez tanytý, qyr kórsetý, olarmen teń dárejede sóılesý, sóıtip bodandyqtyń sor batpaǵynda batyp jatqan týǵan elińdi birinshi bolyp azattyqtyń aq jolyna bastaý, alańy kóp alasapyran zamanda aıbyndy da aıbarly áreketterge barý – eren erlik derlik. Oǵan qosa Qazaqstan sekildi kópetnosty, kópminezdi, kóppıǵyldy keńestik “qyzyl ıdeologııanyń” qasiretin molynan kórgen, onyń azabyn meılinshe kóp tartqan elde mundaı tarıhı mańyzdy táýekelge, saıası batyldyqqa barýdyń jaýapkershiligi de, júgi de aıryqsha salmaqty. Osy aıtqanymyzdy jańarǵan Qazaqstandaǵy búkil eldik deńgeıdegi bilim saıasaty máselesine baılanysty zerdelesek, N.Á.Nazarbaevtyń kemeńgerligi qaıratkerligimen úndeskendigin, kóregendigi danalyǵymen tutasqandyǵyn búginde ár tarap ta, shartarap ta tolyq sezingen.
Elbasynyń prezıdenttik qyzmetiniń alǵashqy kúninen-aq eldiń nazaryn aýdaryp, qoldaýyna ıe bolǵan mańyzdy máseleniń biri – Qazaqstandaǵy bilimdi bilikti etý saıasaty. Bile-bilgenge bul asqan boljampazdyqtyń kórinisi. El egemendigin baıandy etýde oqý-bilimniń mańyzdylyǵyn jete túsingen Elbasy ekonomıkalyq jáne qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan, osy salaǵa tııanaqty túrde qoldaý kórsetip keledi.
Ol búgingi tańdaǵy dúnıe júziniń barlyq elderinde beleń alǵan ekonomıkalyq daǵdarys áser etip otyrǵan jaǵdaıdyń ózinde bilim salasyna berilgen qarjyny azaıtpaý jóninde Úkimetke tikeleı tapsyrma berdi. Nege? Sebebi, keń baıtaq elimizdi órkenıet damýyna ilestirý úshin, qoınaýynda jatqan en baılyqty tıimdi ıgerý úshin qazaq jurty jańa zaman tehnologııalaryn meńgerýi qajet. Al, jańa zaman tehnologııalaryn meńgerý úshin bilimdi, bilikti mamandardy molynan ázirleý esh ýaqytta kóptik etpeıtini sózsiz. Búgingi jas óskin – elimizde qabyldanǵan strategııalyq mańyzy bar baǵdarlamalardy júzege asyratyn bolashaq maman. Ol – elimizdiń kemel keleshegi. Sondyqtan, búgingi jahandaný úrdisine ún qosyp, kezeńdik shekteýlikke barmaı, tomaǵa-tuıyqtalmaı, ıkemdilikpen, utqyrlyqpen alǵa jyljyp kele jatqan dúnıe júzi memleketteriniń bilim júıelerin úlgi etip, kerek bolsa ózimizdiń ulttyq mektebimizdiń uly muratyna saı budan ári damýdyń jańa strategııalary men baǵdarlamalaryn usyný kezek kúttirmeıtin mańyzdy máseleniń biri edi. Elbasy osy mańyzdy máseleni der kezinde ańǵara bildi. Mine, orta bilimdi aqparattandyrý, daryndy balalardy tabý, oqytý men ony damytý, sonyń alǵashqy bastamasy – Prezıdenttik “Daryn” baǵdarlamasy, odan keıingi táýelsiz elimizdiń jańa mamandaryn daıarlaýǵa arnalǵan 1993 jylǵy “Bolashaq” halyqaralyq baǵdarlamasy sekildi memlekettik mańyzy zor jobalar dúnıege keldi. Bul baǵdarlamanyń áli kúnge jemisti túrde júzege asyp kele jatqandyǵy kóńilge erekshe qýanysh uıalatady.
Búginde elimiz “Bolashaq” baǵdarlamasy boıynsha jylyna 3000-nan astam jas jetkinshekke álemniń eń bedeldi oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik jasap otyr. Bul – elimiz jastarynyń erteńine senimin arttyrady. Rasynda, bilimniń negizinde bolashaqqa degen shynaıy senim men úkili úmit, óz halqyna degen izet-qurmet pen qadir-qasıet jatqanyn Elbasy jaqsy túsindi. Ol tárbıe men oqý-bilimdi egiz dúnıe retinde qarastyryp, tárbıe arqyly beriletin bilimniń bolashaǵy árqashan baıandy bolatynyn nazarynan eshqashan tys qaldyrmady. Bul rette “Qazaqstan – 2030” Strategııasynda Elbasy: “El keleshegi jas urpaq tárbıesine tikeleı baılanysty”, – dep aıryqsha atap aıtsa, bıylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: “Eldi jańǵyrtý strategııasyn iske asyrýdyń tabystylyǵy, eń aldymen, qazaqstandyqtardyń bilimine, áleýmettik jáne dene bolmysy, kóńil-kúılerine baılanysty” – dep bilim berý salasyn damytýdyń qanshalyqty mańyzdy ekendigine jurtshylyqtyń nazaryn aýdardy.
Bul oraıda N.Á.Nazarbaev mektep jasyna deıingi balalardy oqytý men tárbıeleý, “Balapan” arnaıy baǵdarlamasy, 12 jyldyq oqytý modeli, kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berý, joǵary bilim berýdiń sapasy, ıntellektýaldy mektepter, jańa halyqaralyq ýnıversıtet syndy birqatar sony is-sharalardy saralap alǵa qoıdy.
Búgingi tańda HHI ǵasyrdyń bilim berý salasy negizgi úsh erekshelikten turatynyn baıqaýǵa bolady. Olar: birinshiden, adamdar ómir boıy alǵan bilimderin jańǵyrtyp, damytyp otyrady; ekinshiden, oqýshynyń jas, oı, múmkindik erekshelikterine qaraı bilim beriledi; úshinshiden, búkil bilim berý jumysy halyqaralyq deńgeıde basqalarmen qatar, qat-qabat iske asyrylady. Bylaısha aıtqanda, bilim básekege sáıkes, qazirgi kezeńniń talabyna saı jumys isteýge baǵyttalady. Bul erekshelikter qazirdiń ózinde bizge baıqalyp keledi.
Mysaly, aqparattyq tehnologııa salasyndaǵy jańalyq kún saıyn emes, saǵat saıyn jańarý ústinde. Bul salada bir sát kesh qalý degenińiz izbe-iz ókshelep kele jatqan básekelesińe oryn berip, joldan yǵysyp, shyǵyp qalý degen sóz. Al, sol jańarǵan tehnologııany óz ýaqytynda tilin taýyp, jumystyń múddesinen shyǵýdyń ózi tynym tappaı izdenýdi, bilmegenińdi kúni-túni úırenýdi talap etedi. Joǵarǵy tehnologııa salasyn aıtpaǵannyń ózinde, qarapaıym ómirde osydan onshaqty jyl buryn kompıýterdi ıgerý dál búgingideı jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe bolýy múmkin emesteı kórinýshi edi. О́zimiz kýá bolyp otyrǵandaı, jaǵdaı jyldam ózgerdi. Búgin kez kelgen jumysty kompıýtersiz elestete almaısyz. Buǵan ıtermelep otyrǵan da zaman talaby. Bul neni bildiredi? Bul – budan bylaı bilim berýdiń óziniń jańa tehnologııasyn ıgerý kerektigin ańǵartady. Iаǵnı, bilim berýdi de jańa álemdik standarttar men jańa normalarǵa, tyń qalypqa negizdeý kerek. Búgingi dúnıejúzilik bilim básekesi bizden osyny talap etip otyr. Bilim básekesi demekshi, alǵan bilimiń basqalardyń bilimimen básekege túse almasa, onda ýaqyttyń bosqa shyǵyn bolǵany. Sondyqtan alǵan bilimniń básekelestikke qabiletti bolýy bilim alýshynyń beıimine tikeleı baılanysty. Onyń mańyzdylyǵy da osynda jatyr. О́ıtkeni, bilimdi ıgerý – aıtýǵa ońaı bolǵanmen, jaı sharýa emes, asa kúrdeli qubylys. Bilimdi ıgerý úshin tynbaı izdený, úırený jetkiliksiz, sonymen birge bilim alýshynyń beıim-qabiletin bilý kerek, sonda ǵana belgili bir nátıje shyǵatynyna senýge bolady. Áıtpese, tógilgen ter de, ketken shyǵyn da, bári beker. Beıim demekshi, onyń tasasynda tabandylyq pen qushtarlyq, batyldyq pen óz qunyn biletin alǵyrlyqtyń jasyrynyp turatyny belgili. Oıymyz jurtshylyqqa túsinikti bolý úshin, ony úlken keńistikke alyp shyǵyp damytýymyz qajet.
Halyqaralyq deńgeıdegi bilimniń basty bir ereksheligi – kúshti naryqtyq básekege qajet kadr daıarlaý isi bolsa kerek. Al, básekege qabiletti bolýdyń alǵysharty onyń ishki mehanızmin qalyptastyratyn júıe qurý degen sóz. Bul taqyryptaǵy máseleniń mán-jaıy osyǵan baılanysty kúrdelene túsedi.
Búgingi kezeńde otandyq bilim berýdiń ulttyq modelin qurýǵa baılanysty qyrýar sharýalar atqarylý ústinde. Al, bul másele tóńireginde irgeli ǵylymı-zertteý jumystarynyń júrgizilip jatqanyna onshaqty jyl boldy. Qazir osyǵan oraı respýblıkamyzda zańnamalyq jáne normatıvtik-quqyqtyq baza qaıtadan qurylý jolynda. Naqtylaı tússek, Elbasynyń tapsyrmasyna oraı halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirilgen qazaqstandyq bilim berý júıesindegi reformalar júzege asa bastady.
Aıtalyq, bilim berý mazmuny men qurylymyn jańartýdan basqa, joǵary bilimdi mamandardy daıyndaýdyń úsh satyly modelin – bakalavrıat – magıstratýra – doktorantýra PhD – qabyldaý men bilim berý júıesin jańasha basqarý úrdisi qalyptasty. Alaıda, bul jerde aıta ketetin bir másele, bilim berýdiń ulttyq modeli men ulttyq júıesi uǵymdarynyń ara salmaǵy men aıyrmashylyǵyn, uqsastyǵyn salystyra zerttegen ǵalymdar “ulttyq júıe” uǵymynyń aıasy “ulttyq model” uǵymyna qaraǵanda áldeqaıda keń ári kúrdeli ekendigin aıtady. Ádette, ulttyq model uǵymynda negizinen bilim berýdiń formasy men qurylymy, sondaı-aq onyń mazmunynyń birligi tóńireginde áńgime qozǵalady. Al, bilim berýdiń ulttyq júıesi degende, joǵaryda sóz bolǵan uǵymdarmen shektelip qalmaı, olarǵa qosa bilim salasynyń barlyq deńgeıdegi býyndarynyń ınfraqurylymdary, atap aıtqanda, quqyqtyq-normatıvtik jáne materıaldyq bazalary, oqý-jattyǵý alańdary, kadr máselesi, oqý-ádistemelik quraldary, taǵy basqa tolyp jatqan problemalary keńinen qamtylady. Mine, osydan-aq bilim berýdiń ulttyq júıesiniń ınfraqurylymdaryn tez arada sheshý týraly Elbasynyń bergen tapsyrmalarynyń qanshalyqty zor aýqymy men qatań jaýapkershiligin sezinýge bolady dep oılaımyn.
Osy tusta “12 jyldyq mektep” modelin engizý máselesine baılanysty birer sóz aıtqan jón sekildi. О́kinishke oraı, biz osy kezge deıin 12 jyldyq bilim berýge ótýdiń túpkilikti mánin, áleýmettik maǵynasyn, Qazaqstan qoǵamy úshin tarıhı taǵdyrlyq sıpatyn jalpyulttyq deńgeıde túsinip bitken joqpyz. Sol sebepten bul oraıdaǵy qoǵamdyq sanada oǵan degen kózqarastyń eki jarylǵandyǵyn bylaı qoıǵanda, salǵyrttyqtyń, jaıbaraqattylyqtyń oryn alǵanyn da ashyq moıyndaýymyz qajet. Eń aldymen, bul jumystyń tolyqqandy atqarylýy úshin onyń zańnamalyq-normatıvtik negizin jańartý, ony jetkilikti túrde qarjylandyrý, bul mekteptiń júıeli jumys isteýine múmkindik beretin materıaldyq-tehnıkalyq baza qalyptastyrý, 12 jyldyq mekteptiń suranysyna saı keletin qajetti oqýlyqtar, oqý-ádistemelik keshender jazyp daıyndaý jaıy alǵa jyljymaı turǵany anyq. Osy jáıt Elbasynyń bıylǵy jyldaǵy halyqqa Joldaýynda taǵy da sóz etildi. Joldaýǵa sáıkes 12 jyldyq mektep 2020 jyly tolyqqandy jumys isteı bastaýǵa tıis. Al, Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq josparynda naqty kórsetilgendeı, 12 jyldyq bilim berýge kóshýdiń merzimi 2015 jyldan bastalýy belgilenip otyr. Osy merzim ishinde otandyq bilim berýdiń jańa júıesine kóshýge baılanysty barlyq ázirlik jumystary óz máresine jetýi tıis. Basqany qaıdam, óz basym Prezıdenttiń “12 jyldyq mektep” modelin engizýge baılanysty bastamasy jurtshylyq tarapynan qoldaý taýyp, mejelengen ýaqytynda iske asyrylatynyna senimdimin.
Naryq qatynastary ómirimizge tereń tamyr tartýmen birge, ekonomıkalyq ilgeri basýymyzdyń da negizine aınala bastady. Ol – ol ma, qoǵamdyq sanamyz ben ulttyq psıhologııamyzdyń ózi ózgerip, jańalyqqa tosyrqaı qaraýdan arylyp, áleýmettik batyldyq pen azamattyq bastamashylyqqa boı ura bastadyq. Qoǵamdaǵy osy jańa serpindi aıqyn ańǵarǵan Elbasy qaısybireýlerdiń qatań synyna ushyraǵan “Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” baǵdarlamasyn usyndy. Mundaǵy negizgi maqsat – úshinshi myńjyldyqta qarqyny jedeldeı túsken jahandaný, shekara talǵamaıtyn ekonomıka-qarjy jáne aqparat aǵymdary zamanynda eńbek resýrstarynyń básekelestigin arttyrý máselesi kózdelgen bolatyn. Basqasha aıtqanda, munda memlekettik til – qazaq tilin, ultaralyq qatynas tili – orys tilin jáne halyqaralyq til – aǵylshyn tilin halyqtyń neǵurlym kóp bóliginiń meńgerýine baǵyttalady. Osy jerde erekshe nazar aýdaratyn nárse, Memleket basshysynyń “tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” ıdeıasyn búkil ulttyq ıdeıa deńgeıine kóterý qajet. Nege deseńiz, birinshiden, bul ıdeıa halqymyzdyń bolmysynda ejelden-aq bar “jeti jurttyń tilin bil” degen baǵalaý ólshemine saı keledi; ekinshiden, qazirgi básekege negizdelgen ómirlik qaǵıdalardyń ózi bizden, bizdiń býynnan osyny talap etip otyr. Pikirimizdi mysalmen dáıekteıik. Jer júziniń órkenıetti elderinde bilim – eń aldymen ekonomıkanyń negizgi óndirýshi salasy bolyp esepteledi. Iаǵnı, bilim men ǵylym ózin-ózi asyraı alatyn bolýy kerek, ózin-ózi asyraı alǵany eldi de asyraı alǵany, qalyń halyqqa jaǵdaı jasalǵany. Endeshe, bilim men ǵylymdy damytpaı, memleketti alǵa súıreý múmkin emes. Al, naryqtyq ekonomıkada eńbek resýrstarynyń básekelestigi ózinen ózi aldyńǵy kezekke shyǵady. Eńbek resýrstarynyń básekelestigi tikeleı bilimge qatysty. Ásirese, qazirgi álemdik jahandaný kezeńinde jastarǵa beriler bilimniń mazmunynyń ulttyq qundylyqtarǵa, mádenıetaralyq túsinik-paıymǵa, aqparattyq jetistikterge, sonymen birge, árıne, halyqaralyq tilderdi meńgerý úrdisine de qatysy orasan. Jańa tehnologııa men qarjy-ekonomıkanyń tili bolyp esepteletin halyqaralyq tilderdi meńgergen adamnyń jumysty da qınalmaı, tez tabýǵa múmkindigi bolady. Básekege qabilettilik degenimizdiń ózi osydan shyǵady. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta bul jáıt búgingi kúnniń shynaıy shyndyǵy, odan eshqaıda qashyp qutyla almaımyz. Elbasy kótergen “tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” degende biz, eń aldymen, osy máseleni túsinip alǵanymyz jón. Sosyn osyǵan aıryqsha mán bergenimiz abzal.
Alaıda, bizdiń bul baǵdarlamany ǵylymı negizde uıymdastyryp, jemisti júzege asyrýda azdap kesheýildep kele jatqanymyz ras. Qalaı degende de, áýeli uǵynyp alatyn nárse, bul jerde memlekettik til – qazaq tiliniń tarıhı ornyn, atqaratyn qyzmeti men mıssııasyn, áleýetin eshkim tómendete almaıdy. Másele – pedagogıkalyq-psıhologııalyq turǵydan búkil álem zııalylary moıyndap, basshylyqqa alyp otyrǵan “tulǵanyń oı-órisin baspaldaqtap damytý teorııasyna” sáıkes bilim berý men tálim-tárbıe úrdisterin júıeli túrde uıymdastyrýda bolyp otyr. Bul teorııa boıynsha áýeli bir tildi – ana tilin tolyq ári tııanaqty meńgerýdi, al, sodan keıin oǵan súıene otyryp ekinshi tildi, olarǵa súıenip úshinshi tildi, taǵy basqa da tilderdi erkin ıgerýdi talap etedi. Túıindep aıtqanda, bilim berý salasynda álemdik ozyq úlgilermen qatar, tarıh qoınaýynan ábden ekshelip, súzgiden ótip shyqqan ulttyq oılaý tásiline de barynsha kóńil bólinýi tıis. Sonda ǵana biz qazirgideı kúrdeli kezeńde básekelestikke qabiletti jas urpaq tárbıeleýge qol jetkize alatyn bolamyz. Elbasy “tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” baǵdarlamasyn usynǵanda, mine, eń áýeli osy máselelerdi sheship, ómirge engizýdi mindettep otyr.
“Erteńin oılamaǵan el azady” deıdi halyq danalyǵy. Baryn baǵalap otyratyn, urpaǵyna úmitke saı bilim berip, tárbıeleıtin el ozady. Osy oraıda, memleketimizdiń ıntellektýaldy qoryn qurý jolyndaǵy ıgilikti bastamaǵa Memleket basshysynyń ózi tikeleı uıytqy bolyp otyrǵanyn aıryqsha aıtqan oryndy. Áńgime – 2009 jyldan bastap irgesi qalana bastaǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellektýaldyq mektepteri týraly bolyp otyr. Mundaı mektepterdiń alǵashqysy byltyr Astanada ashylsa, odan keıin ile-shala Semeı, Kókshetaý qalalarynda kósh túzedi. Bularda barlyǵy 1854 oqýshy bilim alyp jatyr. Bilim berýdiń osy ınnovasııalyq modeli birtindep elimizdiń barlyq aımaqtarynda júzege asatyn bolady. Qazir bul mektepterdiń alǵashqy jemisin de kóre bastadyq. Elbasynyń ózi “ulttyń úmiti” dep baǵa bergen ondaǵy oqýshylar halyqaralyq jáne respýblıkalyq pándik olımpıadalarǵa, saraptamalyq oılaý men úlken izdenisti qajet etetin ǵylymı jobalar saıysyna qatysyp, tolaǵaı tabystarǵa jetip júr. Osyndaı jetistikterdiń nátıjesinde Qazaqstan osy jyly shilde aıynda Astanada TMD keńistigi elderiniń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp 51-shi halyqaralyq matematıkalyq olımpıadany ótkizý mártebesin ıelendi. Sarapqa salǵanda, bul qazaqstandyq bilim berý júıesiniń úlken tabysy. Endi Astana men О́skemen qalalarynda hımııa-bıologııalyq baǵyttaǵy jáne Taldyqorǵan qalasynda fızıka-matematıkalyq baǵyttaǵy ıntellektýaldyq mektepter óz esigin aıqara ashatyn bolady. Al, 2020 jyly atalǵan joba aıasynda jalpy Qazaqstanda osyndaı úlgidegi 20 mektep jumys isteýge tıis.
Atalǵan bilim ordalarynyń jumysyna Prezıdent óziniń bıylǵy halyqqa Joldaýynda aıryqsha toqtalǵanyn joǵaryda atap óttik. Intellektýaldy mektepter ekonomıkanyń mańyzdy salalarynda jáne el ǵylymynda básekege qabiletti menedjerler daıyndaýǵa qolǵabys etedi. Al onyń damý baǵyttaryna kelsek, munda 1) dúnıejúzilik sapa men eńbek resýrstaryndaǵy bilimniń ótimdiligi; 2) jeke-dara bilim men derbes qabiletterdi baýlý; 3) jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttardaǵy pánderdi tereńdetip oqytý arqyly beıindi bilim berýdi qalyptastyrý; 4) úshtuǵyrly til úlgisin iske asyrý; 5) jańa aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy engizý sııaqty baǵyttarǵa basymdyq beriledi. Bul mektepterdiń barlyǵy da fızıka-matematıkalyq jáne hımııa-bıologııalyq baǵyttarda tereń bilim beretin bolady.
Osy kúnderi Elbasy júktegen mindet údesinen shyǵý jolynda ıntellektýaldy mektepterdiń strategııalyq maqsattary, bilim baǵdarlamalary, ishki qurylymdary, syrtqy baılanystary jan-jaqty úılestirilý ústinde. Álemdik bilim deńgeıine kirigý úshin ózimizde bar nársemen shektelip qalmaı, ony qazirgi jáne bolashaqtaǵy zamanaýı jetistiktermen ushtastyrýdyń paıdasy ushan-teńiz. Árıne, álemdik bilim jetistikteriniń jaqsy nátıjelerin úlgi etkende, ózimizdiń de tarıh qoınaýynda qaınap, suryptalyp shyqqan súbeli tabystarymyz shetin qalmaýy tıis.
Halyqaralyq jáne qazaqstandyq bilim berý baǵdarlamalaryna kiriktirilgen osy kúngi oqý úsh deńgeıde júrgiziledi: bastaýysh mektep – negizgi orta mektep – joǵary mektep. Bul úshtuǵyrly bilim júıesi birin-biri tolyqtyryp otyrýǵa tıis. Onsyz bilim de, tárbıe de tereńdeı túsedi degenge sený qıyn. Bir biz ǵana emes, basqa jurt ta baıqaǵan bolý kerek, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen ótken jyly dúnıege kelgen “Intellektýaldy ult – 2020” ulttyq baǵdarlamasynyń basty maqsaty da osy – qazaqstandyqtardyń jańa býynyn tárbıeleý, sóıtip búgingi ǵalamdyq damýdyń arqa súıeıtin negizgi baılyǵy – básekelestikke qabiletti adam kapıtalyn qalyptastyrýǵa negizdelgen. О́ıtkeni, qazirgi kezde kez kelgen memlekettiń tabysy – onyń jer kólemi men tabıǵı qorlarynyń kóptiginde emes, bárinen buryn adam múmkindikteriniń sapasyna súıenedi. Bilimi qanshalyqty joǵary memlekettiń búgingi álemdik qaýymdastyqta básekelestikke qabilettiligi sonshalyqty bıik bolmaq. Osy jaǵdaıda erte bastan órkenıetti memleketterde ıntellektýaldyq básekelestik júrip jatqany daýsyz. Bul – birinshi túıin.
Ekinshiden, qazirgi kezdegi bilim berý júıesiniń mindeti – jastardyń bilim alyp qana qoımaı, alǵan bilimin úzdiksiz damytyp, ony boıyna sińirip, tárbıeli, ádepti, bir sózben aıtqanda, ıntellektýaldy-úılesimdi bolýyn qamtamasyz etý. Jańa kózqaras ultty oılanýǵa, oılaýǵa úıretý arqyly qalyptan tys kókjıekke kóz jiberýge tárbıeleý, bilimdi óz betinshe zerdeleý, tehnologııalar men ınnovasııalardaǵy jańalyqtardy júzege asyra bilý beıimdiligimen baǵalanady. Jastarymyzdy osyndaı maqsatta tárbıeleýge bizdiń zor múmkindigimiz bar ekendigine daý joq. Mine, Tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellektýaldyq mektepterine qoıylatyn talaptar osylarǵa negizdelgen.
Eldiń adamı kapıtaly tek bilim arqyly ǵana kórinetini sózsiz. Al, bilimde serpilis bolmasa – ınnovasııalyq damýda serpilis bolmaıtyny beseneden belgili. Sondyqtan, qazaqstandyq ýnıversıtetter “bilim ekonomıkasy men áleýetiniń” uıytqysy, eldiń ınnovasııalyq damýynyń tegershigi bolýǵa tıis. Mundaǵy aıtpaǵymyz, álemdegi bilim men ǵylymnyń, mádenıettiń eń sońǵy toǵysatyn jeri – joǵary bilim. Bizdi qorshaǵan álem únemi ózgeris ústinde damyp otyratyndyǵy barshaǵa málim. Ol qanshalyqty kúrdelengen saıyn, ony sheshetin jańa múmkindikterge de keń óris ashylyp otyrady. Bul jaǵdaı, sóz joq, stýdentterden dúnıejúzilik deńgeıde moıyndalatyn sapa belgisiniń bolýyn talap etedi. Bizdiń “halyqaralyq standart” dep júrgen ólshemder – osy sapanyń túrli jaǵdaıdaǵy kórsetkishi men belgisi ispetti.
Osyǵan baılanysty otandyq ýnıversıtetter reıtıngi jóninde qatań talaptar qoıyldy. Joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq deńgeıdegi qyzmetin jandandyrý týraly tapsyrmalar berildi. Qazirgi kún tártibinde turǵan másele – oqý orny men mamandyqtardy halyqaralyq akkredıtasııadan ótkizý jaıy – Prezıdenttiń jeke baqylaýynda. Munda bizge sannan góri sapanyń mańyzdy ekenin ómir talaby kórsetip otyr. Endigi jerde ýnıversıtetterimiz bilim ekonomıkasynyń ózegi retinde elimizdiń ınnovasııalyq damýynyń qozǵaýshy kúshine aınalýy tıis. Bul – bizdiń basty maqsatymyzdyń biri ári biregeıi.
Aǵymdaǵy ǵasyr adamzat balasynyń aldyna sheshimi kúrdeli ári irgeli máselelerdi qoıyp otyr. Álem jahandaný dáýirine qadam basýmen birge tutastaný, birigý, kirigý úderisine batyl bet burýda. Sony erte túsingen dúnıe júzi memleketteri men olardyń bilim júıeleri jahandaný úderisine ún qosyp, budan ári damýdyń jańa strategııalary men jobalaryn usynýda. Muny Memleket basshysy bilip, kórip, sol kúrdeli qıyn kezeńnen elimizdi qaıtkende aman alyp shyǵýdyń qamyn oılastyryp júrgeni jahan jurtynyń nazarynda. Osyǵan oraı Joldaýda atalǵan Astanadaǵy álemdik deńgeıdegi “Jańa halyqaralyq ýnıversıtet” jobasy iske asyryldy.
Bul ýnıversıtet Elbasy esimimen atalyp, jýyrda esigin aıqara ashty. Halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtettiń aldyna qoıyp otyrǵan mindetteri orasan zor. Aıtalyq, onyń bilim berý baǵdarlamasyna: 1) aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa; 2) óner jáne áleýmettik ǵylymdar; 3) ınjenerlik jáne tehnologııa; 4) jaratylystaný ǵylymdary ınstıtýttary enedi dep josparlanyp otyr. Joba áriptesteriniń qatarynda: Koreıa polıtehnıkalyq ýnıversıteti; Nıý-Djersı tehnologııalyq ýnıversıteti, Kent memlekettik ýnıversıteti, Pıtsbýrg ýnıversıteti, “Aıdyn” Ystambul ýnıversıteti t.t. bar. Bul atalǵan joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq bedeli álemge áıgili.
Ras, kez kelgen bilimniń maqsat-múddesi bolatyny shyndyq. Bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzdaǵy onyń negizgi maqsaty – eldik sana men memleketshildik rýhty qalyptastyrý, ultsyzdyqpen kúresý, táýelsizdikti baıandy etý bolýy kerek.
Osy oraıdan kelgende, Elbasynyń el ishinde, jastar arasynda júrgizip otyrǵan saıasatynyń syndarly úlgisi – ulttyq tárbıe máselesine qatysty. Árıne, ár urpaq óz zamanynyń problemasyn ózi sheshýi kerek ekeni ózinen-ózi túsinikti. Alaıda, sol máseleni ulttyq ulaǵat negizinde sheshse, mundaı urpaqtyń júzi jarqyn, rýhy bıik, joly dańǵyl bolmaq. Búgingi jastardyń psıhologııasy, tanym túısigi, aldyna qoıǵan maqsat-baǵdary múldem basqasha ekendigi ózderiniń aldyndaǵy aǵa urpaqqa eshqandaı uqsamaıtyny anyq. Qazirgi qoǵamda bolyp jatqan jaǵdaılar ókshebasar urpaqty báribir óz ıirimine tartyp áketip, degenine kóndirip baǵýda. Tipti, ulttyń quramy da ala-qula. Ulttyń quramy ala-qula bolǵan soń, tili de, ustanatyn dástúri de, mádenıeti de, tipti dinine deıin birkelki bolmaýy múmkin. Osyǵan baılanysty Qazaqstandaǵy búgingi qoǵamdyq qatynastar kúrdeli ózgeristerdi bastan keshirýde. Elimizde osyndaı jaǵdaıdy jiti ári der kezinde paıymdaǵan Memleket basshysy ulttyq tárbıe týraly qaǵıdatyn usyndy. Bul, álemdik keńistikte óz jolyn tańdaǵan Qazaq eliniń búgingi talaby men ómirlik qajettiliginen týyndap otyrǵan jaǵdaı.
Al endi Elbasy usynǵan ulttyq tárbıe týraly qısyndy qalaı qalyptastyramyz, ony júzege asyrýdyń joldary men amaldary qandaı degen máselege kelsek, munda birden eskeretin nárse, bul asa kúrdeli, ári sonymen birge óte-móte názik, erekshe mańyzdy sharýa. Sondyqtan, bul máselege asqan jaýapkershilikpen, yjdahattylyqpen, ózara túsinistik pen kelisim, yntymaqtastyq pen senim arqyly kelgenimiz jón, ıaǵnı ár túrli jaqtar birin-biri estı, túsinise alatyndaı, janashyrlyqpen qaraıtyndaı bolýy kerek. Túsinisý – basqa etnostyń, ózge mádenıettiń materıaldaryn tek teorııalyq turǵydan utymdy túrde uǵyný emes, sonymen qatar ony shyn júrekpen qabyldaý. О́zara kelisim – birin-biri “shekesi shytynap otyrsa da amaldyń joqtyǵynan shydap qana” qabyldaıtyn jasandy shart bolmaýǵa tıis, ol eldik maqsattar men memlekettik mindetterdiń shynaıy ortaqtyǵyn kórsetetin qubylys bolýy kerek. Máseleni bulaı qoıyp otyrǵanymyz munda qalaıyq, qalamaıyq, eń aldymen, memleket qurýǵa uıytqy bolyp otyrǵan etnostyń múddesi birinshi kezekte kóteriledi. Sondaı-aq, memlekettik múdde onymen qatar qoıylady. Sebebi, biz budan bylaı búkil adamzat balasy jasaǵan órkenıettermen qanattasa, yqpaldasa damý jolyn tańdap otyrǵan elmiz. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy – onyń (adamzat balasynyń) osy ýaqytqa deıin jasaǵan ozyq tájirıbeleri men jetistikterin qoldan kelgenshe túgel ıgerip, qajetimizge paıdalaný mindeti bolmaq. Sonymen birge búgingi ýaqyttyń talaby men suranysyn ótep otyrý da kezek kúttirmeıtin negizgi máselelerdiń biri bolyp esepteledi. Bul úshin, sóz joq, Qazaqstannyń negizgi etnosy bolyp sanalatyn ultty qaı turǵydan da jańa sapaǵa, jańa ıntellektýaldy dárejege kóterý kózdeledi. Bylaısha aıtqanda, ulttyq tárbıe degen sózdi – biryńǵaılaný nemese bir mádenıetti ekinshi mádenıetke sińirip jiberýi, olardyń bir-birin ózara jutyp qoıýy, ıakı kóptúrlilikti jasandy túrde saqtaý dep túsinbeý kerek. Ulttyq tárbıe uǵymyn ádettegi qalypqa salǵan dáreje túrinde emes, mazmundy-dıalektıkalyq maǵynasynda qarastyrsaq, ol – barlyq ózara yqpal men áreketke túsýshi jaqtardyń jalpy memlekettik múdde úshin iske asyratyn jasampazdyq baılanysy bolyp tabylady. Iаǵnı, birtektilik – kóptektiliktiń ishki ózara úılesimdi baılanysy, ózara birliktegi kóptúrlilik bolyp shyǵady. Sondyqtan, Elbasy N.Á. Nazarbaev usynyp otyrǵan ulttyq tárbıe ustanymyn kóptúrliliktiń birtúrlilikte damýy retinde qarastyrýǵa ábden bolar edi. Shyndyǵynda, kez kelgen qoǵamdyq damýdyń ózi bir-birimen shyǵarmashylyq yqpaldasýdyń, ózara baıýdyń, birtutas dúnıeniń kóptúrli jaqtarynyń ózara kirigýi arqasynda júzege asady. Al, basqa jaǵdaıda qansha qalasańyz da kóptúrlilik damymaıdy, kerisinshe, ydyraýǵa beıim turady.
Rasynda, qandaı halyqtyń da tárbıe negizinde adamǵa degen senim men qurmet, meıirim men shapaǵat, syılastyq pen túsinistik jatady. Jastardyń tárbıesimen aınalysatyn ustazdar óz ustanymyn osy maqsatty iske asyrýǵa paıdalansa, onda elimizde beıbitshilik pen birlik, yntymaq qashanda qanatyn jaıyp turatyny sózsiz.
Janseıit TÚIMEBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.