Bul – Sherhan Murtazanyń sózi.
Ne boldy? Qalaı sóndi otyń ishki? Qaladyń qalaı ánsiz otyrysty? Gaýharyn tabıǵattyń janyńdaǵy, Teńizge tastaǵanyń ókinishti... Bul – Kúlásh Ahmetovanyń arnaý óleńinen alynǵan bir shýmaq.Naǵyz Tólegen osy edi
Jýyrda ǵana qorapta jatqan qaǵazdardy aqtaryp otyryp, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2005 jylǵy 31 mamyrda shyqqan nómiri kózime tústi. Taqyryby — «Sembın», avtory Qalı Sársenbaı eken. Tor kóz saýyt sııaqty toqyma jempir kıgen sulý jigit — sol Sembınniń ózi, qyryn qaraǵan sulý sýret. Qalı Sársenbaı meniń Amangeldi Sembın týraly kezinde jazǵan bir aýyz sózimdi keltire ketipti. Men: «Kezinde sondaı bir ánshi bolǵan, sondaı bir juldyz jarqyrap týǵan. Sol juldyzdy jabylyp júrip óshirgenbiz», – dep jazyppyn. Endi arada jyldar ótip ketken soń oılap qarasam, durys aıtqan ekenmin. Muny Qalı Sársenbaı myna «Egemen Qazaqstandaǵy» kólemdi maqalasynda, maqala emes-aý, asa iri daryndy joqtaý-essesinde eske sala ketipti. Rahmet. Iá, meniń Amangeldi Sembındi Almatydaǵy Opera jáne balet teatrynda «Qyz Jibek» spektaklinde kórgenim ras. Sol spektaklde Sembın Tólegen rólin oınady. «Qyz Jibek» operasyn san ret kórip júrip, osy jolǵydaı tebirengen emespin. Tólegen bolyp oınaǵan basqa myqtylardy mansuqtaǵym kelmeıdi. Qanabek Baıseıitov, árıne, klassık! Eshqandaı talas joq. Biraq, ol keıin-keıin jýan tartyp, egde bolǵan kisi edi. Al myna Tólegen ǵasyrlardyń ar jaǵynan tirilip kelgen, áli ólmegen, Bekejan jaýyzdyń qandy qanjary da júregine darymaǵan, ómirdegi Tólegenniń dál ózi sııaqty edi-aq. Tula boıy tunyp turǵan talantpen qosa jaratylystan birge jaralǵan bekzattyq qasıet onyń bar bolmysyn asqaqtatyp turatyn. Qalı Sársenbaı jazady: «AQSh-ta talantty qorǵaıtyn etıkalyq bas basqarma bar eken», – dep. Ondaı mekeme bizde áli kúnge deıin joq. Ondaı mekeme bolsa nemese asa daryndy adamdardy ala kózden, bále kózden, suq kózden, teatrdaǵy, ómirdegi darynsyz Qotyrash, Batyrashtardan, ózge de jaqtyń ózeýregen ósekshi, báleqor, jalaqorlarynan qorǵaıtyn zań bolsa, kim biledi, Sembın báısheshekteı erte solmas edi. Báısheshek baıǵus qaharly qys shyǵar-shyqpastan, kóktem áli keler-kelmesten, kúnásiz pák perishtedeı kúlimsirep shyǵa keledi de, jer betinen lezde kóship ketedi. Qalı Sársenbaı Sembınniń anasynyń sózin keltiredi: «Dúnıege syımaı kettiń-aý, qulynym», – depti anasy. Dúnıege Sembın syımaı ketken joq, qotyrashtar syıdyrmady ǵoı. Biraq, aqpeıil ana eshkimdi kinálamaıdy. Kúnshil qotyrashtar taspaǵa jazylǵan daýsyna deıin qaldyrmaýǵa tyrysqan. Sembındeı asyl talant teńiz túbindegi injý-marjandaı ǵasyrlarda ǵana bir-aq kezdesetin óte sırek qazyna. Júz jylda bir-aq týatyny ókinishti. Shynynda da uly Ǵabeńniń (Músirepov) ózi rızashylyǵyn jasyra almaı, «Ýaı, bar ekenbiz ǵoı, bar ekenbiz» deıtini de sol kez. Sembındi saǵynǵan saıyn ol jónindegi əńgimeler de túrli jaǵdaıda óriledi. Bir ədemi jyly aǵystar aǵyny sizdi ıirimine tartyp bara jatady. Ərıne, keıbireýler tarapynan «óz qadirin ózi bilmegen adam úshin ózgelerdi nege kinəlaı beremiz?» degen oı aıtylýy da zańdy. Durys. Pikirdi qabyldaý kerek, pikirdi qurmetteý kerek. Biraq tarazynyń eki jaǵy, sebepsiz saldar bolmaıtyny jəne bar emes pe? Sondyqtan ekiushty aıtylǵan pikirge oraı tereń, parasatty jaýap ta qaıtarylýy kerek. Kisi óz qadirin ózi bilmeýshi me edi, bilgende qandaı? Onyń ústine ol jaı kisi emes, talantty bolsa she? Al, talantty kisige ərisin aıtpaǵanda, Abaılar, Aqańdar zamanynan beri qaraı qaı qoǵamda da ómir súrý ońaı bolmaǵan. Italııanyń Mılan qalasyndaǵy ataqty «La Skalada» Sembınniń tusynda 200-deı keńes ənshisi təjirıbeden ótti. Məselen M.Magomaev, T.Sınıavskaıa (Magomaevtyń əıeli), M.Bıeshý, B.Myńjylqıev jəne basqalar. Myńǵyrtyp jylqy aıdaǵan, dəýlesker kúıshi bolǵan jylqyshy Naqyptyń balasy ataqty aqyn Jaqsylyq Sətibekovtiń jeteleýimen Jambyldaǵy mədenı-aǵartý ýchılıshesine kelip túskennen bastap aýyldan alystap, Məskeý, odan soń ıt arqasy qııandaǵy Italııaǵa ketip, eýropalyq bekzat tərbıemen býyny qataıady. Qazaqtyń «Məskeý kórgen», «Táshken kórgen» deýi tegin deısiz be? О́zgelerden buryn ózgeshe bilim aldy, úlken astaýdan as iship, sýdyń tunyǵyn, tamaqtyń tazasyn jedi. Italıandyqtar ózgelerge banketterde ən saldyrǵanda buǵan kelgende tyıym salady eken. Sebebi, bunyń asa sırek kezdesetin daýysyn baǵalaǵandyq edi. «Ah, etot serebrıannyı tenor» dep orystardyń tamsanatyny da osy tus. Mine, Eýropanyń kindiginde ər kúni, ər saǵaty osylaısha kózden tasa bolmaı erekshe qamqorlyqta júrgen adamnyń qazaqı ishtar bəsekege ózimsinip qarap, boı úırete almaı qalýy da zańdylyq edi ǵoı. Dúnıeni sharlap, tamsandyryp kelgen Sembın otandyq sahnada nebəri segiz jyl ǵana ter tókti. Italıan operalaryn saǵattap aıtatyny óz aldyna, «Qyz Jibektegi» Tólegen, «Birjan – Saradaǵy» Birjandar qandaı biregeı edi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, osy kez ǵoı Ǵabeńderdiń «bar eken ǵoı, bar ekenbiz ǵoı» dep nurlanyp otyratyndary. О́kinishke oraı, osynaý tektiniń tektini tanyǵan jyldary kelte qaıyrylyp edi. Ərıne, oǵan qamqorlyq jasaýda sol kezdegi tulǵaly azamattardyń aıanyp qalǵany joq. Biraq sonyń bərine qaraǵanda belgili bir ortadaǵy bəsekelestik yzǵary əldeneshe ese «qudiretti» edi. Ortasha deńgeıdegi sheneýnikpen aýyz jalasqan orta daýysy bar, ortasha talanttyń bunyń patsha kóńilin tuqyrtýǵa kelgende əldeqaıda talantty bolǵanyn jasyryp jatýdyń keregi ne? Nadandyq degen dertti eshqandaı təýiptiń emdeı almaıtyny tərizdi, qoǵamda da ortasha talanttardyń ortany buzyp júretinin de əli eshkim retke keltirgen joq. Orystardyń «Talantam nado pomogat, bezdarnye probıýtsıa samı» deıtini sodan. Ortasha deńgeıdegi sheneýnik. О́kinishke oraı, osyndaılardyń qolyna bıliktiń maıly basy tıedi de, olar talantty adammen jumys isteıdi. Eń qaýipti jeri osy. Ol keshe de bolǵan, búgin de bar. Talanttyń taǵdyryn sheneýnikter sheshken. Demek tulpardyń taǵdyry məstektiń qolynda bolǵan. Sol ortasha deńgeıdegi sheneýnikterdiń kesirinen biz uzaq jyldar boıy talantty adam men eńbekqor adamdy qasaqana shatastyryp keldik. Talanttyń qor bolýy, talqandalýy eńbektiń qadirine jetkizbeýden, eńbektenýine erik bermeýden, jaǵdaı jasalmaýynan edi. Ər kezeńde daryndy adamdardy qamqorlyqqa alýdan, baǵalaýdan, tərbıeleýden góri tabalaýdyń basym bop kelgeni ras. Kópe-kórineý qııanatqa, qorlyqqa talantty adam eshqashan kónbeıdi. Onyń nəzik jaratylysy osynaý qııamet-qaıymǵa toly jolda qaýqarsyz qalady. «Talant – ədiletsizdikke qarsylyq» degen sózde ómirdiń bar pəlsapasy jatyr. Bizdiń bul tańdap alǵanymyz ushy-qıyryna boılatpaıtyn tylsym, túpsiz taqyryp bolsa kerek. Oqyrmanǵa aıtar oıymyzdy jetkize alý jolyndamyz ba bilmeımin, əıteýir osy taqyryptyń shaýjaıyna jabysyp, birdeńe degiń-aq keledi. Salehetdın (Qaljan) Aıtbaevtyń kartınalarynan ultshyldyq saryn izdegen Məskeý «Molodaıa gvardııa» jýrnalynda jap-jas sýretshini soıyp salǵanda əriptesteriniń únsizdigi, beıqamdyǵy da oǵan eki ese soqqy bolǵan edi. Keshegi shetjurtta júrip «Qobyzshy Qorqytty» jazǵan Məjıt Aıtbaevtyń baýyry da óz elinde óstip ógeıdiń kúıin keship júrip, ómirden ótip ketti. Sol Aıtbaevtardy qazir izdep jatqan jan bar ma? Nesin aıtasyz, shyn talanttar kóbine jalǵyz boldy. Jalǵyzdyq – tereń tuńǵıyq. Ol qaıǵy-qasirettiń bir butaǵy. Təýekelshil, təýbeshil talanttar sol tuńǵıyqqa batyp ketip jatty. Sembındi kezinde qatar júrgenderdiń kóbisi de ishteı moıyndady. Daýystap aıtsam asyryp jiberem be dedi, sybyrlap aıtsam jeter jerine jel úrlep jetkize me dep te kúdiktendi. Sodan da bolar, bəlkim, Sembın jóninde baspasóz betinde az jazyldy. Sodan da bolar, bəlkim, nasıhaty az dedi me, ol ózine tıesili ataqtan da kesh qaldy. Bir toıdy atqarýǵa ǵana daýysy jetetinderdiń, ómirinde bir kitapty taýysyp oqymaǵandardyń, toıdyń, saltanattyń ənshileriniń saltanaty asyp jatty. Osydan onshaqty jyl buryn «Egemen Qazaqstannyń» rýhanııat bóliminde istep júrgenimde «Sol jaısańdar qaıda eken?» degen aıdar ashyp, kórinbeı ketken belgili adamdar jóninde maqala bere bastadyq. Sol kúnderi Amangeldi Sembındi kóp izdep, T.Júrgenov atyndaǵy teatr-kórkemsýret ınstıtýtynan (qazirgi О́ner akademııasy) taptym. Əbekeń ən kafedrasynda eken. Baıaǵydaı shyrqap salar daýys joq. «Syrly aıaqtyń syny ketse de, syry ketpes» demekshi, esesine Əbekeń ən əlemi týrasynda əbden ashylǵan edi. «Egemen Qazaqstanda» «Qarǵash» atty esse jarııalandy. Redaksııaǵa kóp oqyrman habarlasyp, ənshiniń ómiri týraly maǵlumat alǵanyna rızashylyqtaryn bildirip jatty. Sol joly uqqanymyz, ənshini kóp jurt izdeıdi eken, saǵynady eken. Kóbisi «daýysy bar ma eken əli» dep suraıdy. Baıqadyńyz ba, daýysyn suraıdy. Endigi aıtpaǵym mynaý edi. Taıaýda bir telearnadan qazirgi estrada ánshileri men dástúrli ánshilerdiń basyn qosqan pikirtalas ótti. Sol pikirtalasta bári jabylyp dástúrli ánshini jep qoıa jazdady. Bul maǵan ákemiz ben sheshemizge tıisip jatqandaı kórindi. Dástúrli ánshi, óner zertteýshisi ulttyń uly rýhanı qundylyqtary týraly shyryldaıdy, onyń pikiri álgi «shýyldaqtardyń» qulaǵyna kirip te shyqpaıdy. Sol shýyldaqtar úshin aıtar bolsaq, biz bilgende án degen ne edi ózi?! Án degenimiz ulttyń asqaq armany men muratyn áldılegen, súıinishi men kúıinishin kestelegen, saf altynnan jaratylǵandaı ǵajaıyp álem emes pe? Árıne, jurttyń bárine sondaı án týdyrmadyń deýdiń qajeti joq, bul talanttyń isi. Asqar Súleımenov aıtqandaı, «Án – zar. Zar hám minajat!». Bizdiń deńgeıimiz qazir qaı tusta? Mıllıondar kóretin aýdıtorııaǵa óli habardy alyp shyǵyp, dáldúrishterdi qoldaıtyn, arzan ónerdi, toıdyń ánderin nasıhattaıtyndar qazir kóbeıip ketti. Teledıdar toıhana ispetti. Keıbir baspasóz kim bolsa sony dáriptep, bóspesózge aınalatyn túri bar. Áni de, sózi de óziniki, oryndaıtyn da ózi. Bul neǵylǵan qaptaǵan «Aqan seri men Birjan sal». Jýrnalıstiń jartykeshtigi, izdenisten jurdaılyǵy ǵoı. Bolmasa, álgi jalbyr shashqa ózinen basqa eshkim aıta almaıtyn ánin salǵyzyp, basqa ánshige Shámshiniń ne Ábilahattyń bir ánin aıtqyzsa, bálkim, qyzarar ma edi. Shyndyq salystyrý arqyly saralanady ǵoı. Sonda adamnyń asyl sezimin, patsha kóńilin kórsetýge tıisti tekti óner, saf óner án oıynshyqqa aınalmas edi. Qazaq «uıalmaǵan ánshi bolady» degende túbinde osyndaı teksizder kóbeıetinin meńzedi me? Buryn aqyrzaman taıaǵanda baqsy-balger, baqalshylar kóbeıedi deýshi edi babalarymyz. Qazir ánshi kóbeıetin bolǵany ma? Budan keıin sol bir nurly daýysty Sembınderdi qalaı saǵynbaısyń? Nege saǵynamyz? Ol kezde jaqsy án, jaqsy ánshi kóp edi. Sonyń ózinde ánshiler óziniń daýysyna laıyqtap tańdap aıtatyn edi ǵoı. Al qazirgiler nege shamasyn bilmeı álek?! Búgingi urpaq Sembınniń daýsyn estimek túgili, atyn da bilmeıdi. Budan bylaı bile me, bilmeı me ol da kúmándi nárse. Onyń sebebin aıtaıyn. Taıaýda ánshiniń 70 jyldyǵyna oraı Almatynyń shetindegi bir shaǵyn meıramhanada as berildi. Ánshiniń otbasy, aǵaıyn-týǵandary, jora-joldastary shamasy 60-70 kisi jınaldy. Saırash jeńgemizge, Bolat aǵa Sembınge rahmet, týysqandyq paryzyn ótedi. Osy eske alý sátinde osydan 10-15 jyl shamasy buryn KTK arnasy jazyp alǵan ánshi týraly habar kórsetildi. Osy habar bitkenshe men kirerge tesik tappaı otyrdym. Keıingi jyldardaǵy tiri beınesi men birli-jarym sózderi bolmasa, arhıvtegi án jazbalary (fılm-konsert), daýsy múldem aıanyshty halde, ábden eskirgen, tozǵan, tyńdaý múmkin emes. Qaıran ánshiniń darıǵa daýsynan tuqyl da qalmaǵan. Qasymda otyrǵan talantty akter Dýlyǵa Aqmolda tipti dyzyldap, namystan órtenip ketti. Sheraǵań «Qazaqstan» Ulttyq arnasyna basshy bolyp barǵanda Amangeldiniń daýsyn izdetip edi. Arnaıy ssenarıı jazyp, habar daıyndaıtyn bolǵanbyz. Sonda da osy jaǵdaıǵa kezdesip, ishimiz ýdaı ashyp edi. Árıne, kezinde opera teatrynda qyzmet istegendegi operalardaǵy daýysyn qaıdam, al endi, mynaý tabyldy degen birli-jarym ánderiniń taǵdyry óte qıyn. Qazirgi tehnologııanyń jetilgen zamanynda sony saqtap qalýǵa bolmaı ma? Eger betin ári qylsyn, osy daýystan aıyrylatyn bolsaq onda erteń Sembın degen asa daryndy ánshiniń tarıhta qalmaýy da ábden múmkin. Biz zamanda Sheraǵańdy shyryldatqan Sembın edi ǵoı bul. Oǵan da qulaq asqan pánde joq. Endi, mine, alty Alashqa ketken darıǵa daýys quryp ketýdiń aldynda tur. Endi ne isteý kerek? Buryn da jazǵanbyz, aıtqanbyz. Taǵy da qaıtalaımyz. Sembındi saǵynǵanda aıtar əńgime teńizdiń tartylýy tərizdi, bir kelip, bir ketip turady. Aıtatyn nərse kóp. Sonyń bərin júıelep aıtýǵa da kókirekti emin-erkin jaılap alyp, ər qııaǵa alyp ushatyn sezim de erik bermeıdi. Biz Sembındi jyldar boıy joǵaltyp alǵanbyz. Endi joǵaltpaýymyz kerek, endi baǵasyn berýimiz kerek, baǵalaýymyz kerek. Mamandar onyń ənshilik qýatynyń syryn, qasıetin saralap, arnaıy synyp ashyp, leksııa arqaýyna aınaldyrýy kerek. Teledıdar, radıo burynǵy ən taspalaryndaǵy daýysyn taýyp, arnaıy konsert, kórkem habar, fılm-konsert daıyndaýy qajet. Onyń daýysyndaǵy, shyǵarmashylyq bolmysyndaǵy erekshelikter kerek bolsa arnaıy ǵylymı-teorııalyq konferensııalardyń arqaýyna aınalýy qajet. О́zi, shyǵarmashylyǵy jónindegi jarııalanymdardyń basyn biriktirip, arnaıy kitap shyǵarǵan jón. Sóıtip rýhanı dúnıe bútindelýi qajet. Təńiriniń talantqa ǵana tən təkappar minez syılaýy da bar ǵoı. Ənshiniń týrashyldyǵy, eshkimniń aldynda ılikpeıtindigi sol taǵdyrdyń boıaýyn qalyńdata túsken sekildi. Qoǵamdy kemeldendiretin de, memleket mərtebesin kóteretin de – daryndy adamdar. Memleket sol adamdardyń bar aqyl-oıyn, qabiletin sanaly túrde rettep otyratyn apparat, məshıne. Memleket talantty, onyń əleýetin paıdalanýy kerek. Asqar Súleımenovtiń bir keıipkeri «men əıelge emes, adamǵa zərýmin» deıdi. Demek əıeldiń talanttysyna, adamnyń daryndysyna zərý ǵoı. Sol sııaqty qoǵam da, memleket te qashanda talantqa təýeldi, zərý. Sondyqtan talanttyń qadirine jete bilsek, ótkenimiz týraly ókinip jazatyn əńgimeniń órisi de taryla bermek. Biz nege Sembındi saǵynamyz, nege jıi-jıi eske alamyz? О́ıtkeni, biz ónerdegi qoldan jasalyp otyrǵan óresizdikten, daraqylyqtan, sharasyzdyqtan sharshadyq. Biz úlken mádenıetti, bıik ónerdi, bekzat ónerdi saǵyndyq. Shoý-bıznestiń shyrmaýynda qaldyq. Nedoroslder nópirdeı qaptady. Seniń bar qundylyǵyńdy jasap ketken adamnyń ómirden ótýin jaıbaraqat, qalypty jaǵdaı dep qabyldaıtyn boldyq. Olar ólgende kórge túsip kete jazdap júrýimiz kerek qoı, nege bulaı? Esesine toı-tomalaqtyń ánshisine «qubylys» dep baǵa berý túk qıyndyq týdyrmaıdy. «Habar» arnasynan «7 án» baǵdarlamasy júre bastady. Árıne, bul da ózgege elikteý, kóshirme bolǵanymen, durys qadam. Bul haltýramen kúreske jasalǵan qadam. Bizde bári durys bastalyp, arty suıylyp ketetin bir ádet bar edi. Solaı bolmasa eken. Osy «7 án» jyl sońyna deıin 777 ánge jetse, bizdiń shamamyz da belgili bolyp, jaǵalaýǵa shyǵyp qalatyndar da az bolmas edi. Bizge ultymyzdyń rýhanı keńistigin «Avgııdiń atqorasynan» (Ǵ.Músirepov) tazalaýymyz kerek. «Ándi erttep, kúıdi mingen» (Jarylǵapberdi) halqymyzdyń óz bolmysyn ózine qaıtarýymyz qajet. Rýhanı qajeti, suranysy ótelmegen eldiń rýhy báseńdeı beredi. Osynyń bárin Sembınderdi saǵynǵan soń aıtyp otyrmyz. Aspandaǵy aqqýdy jerge túsirgen, Kempirbaıdyń basyn tósekten julyp alǵan qaıran qazaq áni, qaıran dalanyń darqan daýsy-aı deısiń. Bul qazaq ánin oryssha maqammen aıtatyndardyń aýzyna qum quıǵan Sembın emes pe edi. Symdaı tartylǵan, syry men symbaty bólek, bekzat bitimge daladaı keń darqan daýsy qosylǵanda janyn qoıarǵa jer tappaı, bir ysyp, bir sýynyp, nurlanyp otyratyn sol kórermen qaıda qazir?! Ándi túsinip, «jer-jebirine» jetip aıtý degen sol edi. Jazaıyn dep jazbaısyń, aıtaıyn dep aıtpaısyń. Bizdiń qoǵam osyndaı beıqam. Sheraǵańnyń shyryldaıtyny sodan emes pe eken? Qalı SÁRSENBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri