Tehbaıqaýdyń túıtkili qashan sheshiledi?

Bir top depýtat Premer-mınıstrdiń orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan depýtattyq saýa­lynda mindetti tehbaıqaý kó­liktiń tehnıkalyq jaǵdaıyn naqty tekseretin emes, belgili bir múddeli qurylymdardyń qarjylyq paıdasyna jumys isteıtin júıege aınalǵanyn aıtyp, dabyl qaqqan edi. Olar bul máseleni saılaýshylarmen kezdesýde aıtylǵan shaǵym negizinde kóterip otyrǵanyn alǵa tartty.

«1 mamyrdaǵy jaǵdaı bo-ıyn­sha elimizde 6,2 mln kólik bar, onyń 4,9 mln-y jyl saıyn mindetti tehnıkalyq baıqaýdan ótýge tıis. 2024 jyly 3,5 mln baıqaýdan ótse, 2025 jyly alǵashqy toqsanda 1,5 mln kólik tekserilgen. Ortasha baǵasy 5 myń teńgeden dep eseptegende, saladaǵy operatorlardyń bir jyldyq tabysy 17 mlrd teńgeni quraıdy. Mindetti teh­nıkalyq baıqaý zańdylyq pen ádildikti buzatyn, azamattardyń qaltasyna zańsyz salmaq salatyn júıege aınalǵan», deıdi depýtattar.

Olardyń aıtýynsha, tehbaı­qaýdyń jol qaýipsizdigin art­tyrýǵa qosqan úlesi joqtyń qasy. Dese de memleket tarapynan jyl saıyn mıllıondaǵan azamatty bıýrokratııalyq prosedýralardan ótkizý talap etiledi.

«Halyq júıeniń shynaıy qaýipsizdik kepili emes, mór ba­sylǵan qaǵazǵa tólenetin aqyǵa aınalǵanyn ashyq aıtyp júr. Ásirese shalǵaı aýyl turǵyndary baıqaý ortalyqtarynyń azdy­ǵynan júzdegen shaqyrym júrip, bir kúnin tekserýge arnaıdy. Halyqaralyq tájirıbege kóz júgirtsek, kóptegen elde áldeqaıda tıimdi jáne halyq múddesine saı sheshimin tapqan. Máselen, Eýropa elderiniń kó­binde mundaı tekseris tek kom­mersııalyq kólikterge nemese uzaq aralyqpen júrgiziledi» deı kele, depýtattar jeke tulǵa­lardyń kásipkerlik maqsatta paıdalanbaıtyn jeńil avto­kólikterine 2–3 jylda bir ret ótkiziletin ashyq ári tıimdi mindetti tehnıkalyq tekseris júıesin engizýdi usynyp, sala­daǵy zań buzýshylyqty qu­qyqtyq qorǵaý organdarymen birlesip keshendi tekserýdi surady.

Rasynda, kólikti mindetti tehnıkalyq baıqaý salasyndaǵy zańsyzdyqtar men kemshilikter bizdiń basylym betinde buǵan deıin de kóterilgen edi. Atap aıtqanda, osydan eki jyl buryn Astanadaǵy jol qaýipsizdigi prob­lemalaryn saralaı kele, IIM usynǵan jaǵa ustatarlyq jaıttardy jazǵanymyz bar. Sol jyly elordadaǵy 26 tehnıkalyq baıqaý ortalyǵy 34 myńnan asa kólikti tekserip, bar bolǵany 67 aqaýly kólikti «anyqtaǵan». Qalǵanynyń bári – «talapqa saı». Qaladaǵy kólikterdiń jar­tysynan astamy keminde 10 jyl buryn shyǵarylǵanyn eskersek, 67 kólikte ǵana aqaý bolýy múmkin be? Al tártip saqshylarynyń aıtýynsha, olar Astana kóshelerinen 4 myńnan asa aqaýy bar kólikti anyqtapty. Tehbaıqaý ortalyqtary bergen «qaǵaz» ben kóshedegi shynaıy jaǵdaıdyń arasynda osynshalyq aıyrmashylyqtyń bolýy ol jerde syrt kózden ja­syrylǵan bir kiltıpan bar ekenin ańǵartqandaı...

Biz atalǵan ortalyqtar ju­my­­syndaǵy kemshilikter men depýtattar kótergen máselege túsinikteme alý úshin Kólik mınıstrligine suraý joldaǵan edik. Kólik vıse-mınıstri Maqsat Qalıaqparov bizge bergen jaýabynda Májilistegi «Amanat» partııasy depýtattarynyń tehbaıqaý ortalyqtary kólikti tekseretin emes, tek halyqtyń qaltasyn qaǵatyn jerge aınalyp ketti degen málimdemesin tolyqtaı joqqa shyǵardy. Degenmen ol atalǵan ortalyqtar qyzmetinde kemshilik bar ekenin, soǵan oraı 2022–2025 jyldar aralyǵynda olarǵa qatysty myńnan asa hattama toltyrylyp, 40 mln teńgeden asa aıyppul salynǵanyn rastady.

«Mindetti tehnıkalyq baı­qaýdan ótý salasyn reformalaý jáne baqylaýdy kúsheıtý arqyly bul baǵytta birqatar jumys atqarylyp jatyr. Apta saıyn «QazAvtoJol» UK» AQ janynan qurylǵan jumys toby «Tehnıkalyq baıqaýdyń bir­yń­­­ǵaı aqparattyq júıesin» saraptaý arqyly buzýshylyqtardy anyqtap otyrady. Bul óz keze­ginde oń nátıjesin berip, búginde «fotoshop» arqyly jasalatyn buzýshylyqty 100% joıýǵa yqpal etti», deıdi vıse-mınıstr.

Sonymen qatar ol «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine jekelegen kólik quraldary túrleriniń jú­r­ýin uıymdastyrý jáne jol qaýipsizdigin sıfrlandyrý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jańa zańda tehnıkalyq qarap-tekserý operatorlaryna qatysty birqatar zań buzýshylyq, atap aıtqanda, sonyń biri – mindetti tehnıkalyq baıqaý ótkizbeı tehnıkalyq qarap-tekserýdiń dıagnostıkalyq kartasyn berý úshin 100 AEK kóleminde aıyppul kózdelgenin jetkizdi.

Vıse-mınıstr aıtyp otyrǵan bul zań talaby kúndelikti ómir­­­de qanshalyqty oryndalyp jatqanyn boljaý qıyn. Kóp­tiń pikirinshe, tehbaıqaý orta­lyq­tary áli kúnge kólikterdi teksermeı-aq «bári durys» degen qorytyndy «qaǵaz» berip júr.

Al depýtattar saýalynda kó­terilgen aýyldyq jerdegi tur­ǵyndar úshin tehbaıqaý orta­lyqtaryn ashý men Eýropadaǵy sekildi kólikti eki-úsh jylda bir tekserý máselesine kelsek, Kó­lik vıse-mınıstri M.Qalıaq­­­pa­­­rovtyń aıtýynsha, aýyl­­­da avtokólik quralda­rynyń az bolýyna baılanysty tehnıkalyq baıqaý ortalyqtaryn ashý eko­nomı­kalyq jaǵynan tıimsiz. Bul sala jeke kásipkerlerge be­ril­gendikten, olar óz ortalyq­taryn qaladan jáne aýdan orta­lyqtarynan ashýdy jón kóredi.

«Tehnıkalyq baıqaý – tek formaldy rásim emes, jol qozǵalysy qaýipsizdigine áser etýi múmkin aqaýlardy ýaqtyly anyqtaýǵa baǵyttalǵan aldyn alý sharasy. Jol-kólik oqıǵalarynyń tehnıkalyq sebeptermen bolý úlesi az bolǵanymen, bir ǵana aqaýly tejeý júıesi nemese rýldik basqarý júıesi adam ólimine ákeletin aýyr zardaptarǵa dýshar etedi. Son­dyqtan tehnıkalyq baıqaýdy úsh jylda bir ótkizetin qylyp uzartý kólikterdiń tehnıkalyq jaramdylyq deńgeıin tómen­detýge ákep soqtyrýy múmkin. О́ıtkeni qazir elimizdegi kólik­terdiń ortasha jyly 10 jyldan asady. Turaqty baqylaýdyń bolmaýy saldarynan kólik ıeleri qajetti jóndeýdi keıinge qaldyryp, bul jol qozǵalysy-nyń barlyq qatysýshysyna qaýip tóndiredi. Jol jaǵdaılary men avtoparktiń qurylymy uqsas elderdiń basym bóliginde, ásirese belgili bir jyldan asqan avtokólikterge teh­­nı­­kalyq baıqaýdyń jyl sa­ıynǵy merzimdiligi saqtalady. Usynylyp otyrǵan úsh jyldyq aralyq kólik qaýipsizdigi sala­syndaǵy halyqaralyq stan­darttarǵa sáıkes kelmeıdi», degen vıse-mınıstr qazirde Kólik mınıstrligi mindetti tehnıkalyq baıqaýdy ótkizý tártibine ózge­ris­ter engizýdi erte dep sanaıtynyn jáne ony uzartýǵa daıyn emes ekenin jetkizdi.

Osy oraıda biz atalǵan má­selege baılanysty qarapaıym turǵyndardyń da pikirin bilgen edik. Júrgizýshi Rústem Kúzem­baevtyń aıtýynsha, qazir kóligi bar árbir turǵynǵa mindetti sanalatyn tehbaıqaýdyń sol kóliktiń shynaıy tehnıkalyq jaǵdaıyna da, joldyń qaýip­sizdigine de eshqandaı áseri joq. Shyn mánine kelsek, elimizdegi kólikterdiń jartysynan astamy júrýge jaramsyz, eskirgen.

«Tehnıkalyq jaǵdaıy bylaı tursyn, tipti temirdiń de jaram­­dy­lyq merzimi bar ǵoı. Bizdiń eldegi kólikterdiń temiriniń de merzimi ótip ketken. Buǵan qosa elde janarmaı sapasy da ta­lap­qa saı emes. Eger munyń bárin shyndap tekseretin bolsa, qazir kóshemizde júrgen kóliktiń kemi 70 paıyzy jaramsyz bolyp shyǵýy ǵajap emes», deıdi ol.

R.Kúzembaev bul kemshiliktiń bárin joıý úshin halyqtyń qaltasyn qaǵyp, súlikteı soryp otyrǵan ýtıl alym men alǵashqy tirkeý sekildi «alym-salyqty» joıyp, elge jibi túzý kólikterdiń kirýine múmkindik týǵyzyp, tehnıkamyzdy túgeldeı jańartý kerek ekenin aıtady.

«Negizi munyń bárin bılik bilip otyr. Biraq kólikterdi tekserý mindetti delingen halyq­ara­lyq kelisim bar. Sony oryn­daý úshin ázirge tehbaıqaý orta­­­lyq­ta­rynyń salǵyrt jumy­­syna beıtarap qarap keledi», deıdi ol.

Biz tehnıkalyq baıqaý ortalyqtarynyń ıelerine de habar­lasyp, pikirin bilgen edik. Sóıtsek, olardyń da aıtatyn nazy bar eken. Jambyl obly­syndaǵy «Qalysbaev» JK-ne qarasty tehbaıqaý orta­lyǵynyń meńgerýshisi Erǵalı Qalysbaevtyń aıtýynsha, qazir quzyrly organdar tarapynan saladaǵy operatorlarǵa talaptar kúsheıip ketken. Sonyń biri – buǵan deıin ortalyqtardyń 90 paıyzǵa jýyǵy jeńil kons­trýk­sııamen salynǵan angarlarda ornalassa, endi kirpishten turǵyzylǵan oryndarda jumys isteýi talap etilip jatyr.

«Bizde memlekettik standartqa sáıkestigin tekserý úshin jyl saıyn sertıfıkattaýdan ótýi mindetti negizgi 5 qural-jabdyq bar. Olar – tejegish stendi, rýlmen basqarýdy tekseretin lıýft ólshegish, gaz taldaýshy, tútin ólshegish jáne fara jaryǵyn tekseretin elektrondy prıbor. Odan basqa da kishigirim quraldar bar. Endi bıyldan bas­tap gazben júretin kólikterdiń gazyn tekseretin jáne shýdy tek­seretin quraldardy qosyp jatyr. Talaby – bul quraldar Reseıden shyqqan bolýy kerek, al Qytaıdiki jaramaıdy jáne arnaıy tizilimde bar quraldardy ǵana alý qajet. Árqaısy kemi 150 myń teńge turady. Al arzandaryn alýǵa tyıym salynǵan. Jyl saıyn olardy da sertıfıkattaýdan ótkizip turý kerek. Osynyń bári biz sekildi tehbaıqaý operatorlaryna salmaq salyp, qazir birqatary jabylyp jatyr. Basqasy qural-jabdyq izdep sabylyp júr. Budan keıin tehbaıqaý baǵasy da kóteriledi», deıdi ol.

E.Qalysbaevtyń aıtýynsha, joǵaryda atalǵan bes qural-jabdyqty jylyna bir ret sertıfıkattaýdan ótkizip turý talaby durys. О́ıtkeni olardyń buzylýy múmkin detaldary bar. Alaıda syzǵysh, tonık, shtangensırkýl, shý ólshegish sekildi prıborlardyń arnaıy túrlerin ǵana satyp alý jáne jyl saıyn tekserip turý – artyq talap.

«Qazir bári qymbattap ketken. Arzandary bar, biraq olardy alýǵa ruqsat joq. Arnaıy tapsyryspen aldyrý kerek eken. Al olardy jyl saıyn tekserýge qandaı qajettilik bar ekenin túsinbedik. Mysaly, kádimgi syzǵyshty ne úshin tekserip, sertıfıkattaýdan ótkizemiz? Mundaı shekten tys talap qoıý jurttyń narazylyǵyn týdyryp otyr», deıdi ol.

Bul aıtylǵandarǵa qarap biz osy saladaǵy úsh tarap – quzyrly organ, tehbaıqaý operatorlary jáne kólik ıeleri arasynda pikir qaıshylyǵy kóp ekenin baıqaımyz. Zańsyzdyq pen kemshilik jetip artylady. Joǵaryda aıtylǵan ýtıl alym, kólikti alǵashqy tirkeý, jol men janarmaı sapasy sekildi máselelerdi de tolyq sheshpeı, kóliktiń tehnıkalyq jaǵdaıy men jol qaýipsizdigi problemasynyń túbegeıli aldyn alý múmkin emes ekenin kórip otyrmyz. Sondyqtan salaǵa reforma aýadaı qajet.