Qazaq týraly tájik qalamgerleri ne jazdy?

1956 jyldyń 10 maýsym kúni «Tochıkıstonı sovetı» (Tájikstan ke­ńesi) gazetinde «Abaı týraly roman» atty materıal jaryq kóripti. Atahon Saıfýllaev maqalasyn: «Belgili qazaq jazýshysy Muhtar Áýezov – «Abaı» atty ataqty romannyń avtory. Bul shyǵarma qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaevqa arnalǵan. Jazýshynyń atalǵan shyǵarmasy Tájikstanda da belgili, birneshe jyldan beri roman týraly aıtylyp ta, jazylyp ta keledi», dep bastap, «Abaı joly» romanyn qazaq ádebıetiniń eń uly shyǵarmasy retinde baǵalaıdy. Avtor Muhtar Áýezovtiń týyndyny jazý jolyndaǵy uzaq jylǵy eńbegin aıta kelip, bul roman-epopeıa qazaq halqynyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń ómir jolyna, rýhanı qalyptasýyna, aǵartýshylyq jáne azamattyq kúresine arnalǵan tarıhı-kórkem shyǵarma ekenine toqtalady. Saıfýllaev Áýezov bul týyndyny jazýǵa 1937 jyldan kiriskeni týraly oıdy da alǵa tartqan.

Bizdiń bilýimizde Muhtar Áýezov 1936 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde Abaı tý­raly eki tomdyq roman jazý jospary­ bar ekenin málimdep, onyń alǵashqy kita­by «Telǵara» dep atalatynyn aıtqan bolatyn. Qalamger eki ananyń ortasynda tel ósken Abaıdy «Telǵara» dep alyp, onyń Shyǵys pen Batystyń ádebıeti hám má­denıetinen teń dárejede sýsyndaǵa­nyn kór­setýdi maqsat tutty. Dese de, keıin roman­dardyń alǵashqy eki tomy «Abaı», úshin­shisi «Abaı aǵa» dep atalyp, eń so­ńyn­­­da tórt tomdyq epopeıa birtutas «Abaı jo­ly» degen ataýymen jaryq kóredi.

Saıfollaevtyń pikirinshe, Abaıdyń tulǵasyn tek ádebı obraz retinde ǵana qaraýǵa bolmaıdy. Abaı – tutas bir dáýirdiń ókili, qoǵamdyq sananyń oıanýyna yqpal etken qaıratker. Sondaı-aq avtor bul roman tájik jurtshylyǵyna keń tanylǵanyn tilge tıek ete kelip, Áýezovti Borıs Godýnovtyń ádebı beınesin ja­saǵan Pýshkınmen shendestirip, Abaıdyń beınesin jasaýda halyq ómirimen bite qaınasyp jatqan tulǵany jazǵanyn, osylaı tarıhı sahnaǵa ulttyń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty uly tulǵany alyp shyqqanyn jerine jetkize jazǵan.

Qalaı degenmen, bul maqala qazaq halqy úshin osydan 69 jyl buryn tájik basylymynda jaryq kórýimen qundy. Birinshiden, keńestik dáýirdegi kórshiles elderdiń ulttyq ádebıeti ózara nasıhattalyp, odaqtas respýblıkalar arasyndaǵy mádenı-rýhanı baılanystyń keń óris alǵanyn kórsetedi. Tájik oqyrmandary úshin Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romany týraly tanymdyq maqala jarııalanýy qazaq ádebıetiniń jetistikterin tájik ultyna tanystyrýmen qatar, halyqtar dostyǵy ıdeıasyn da bekemdeýge yqpal etkeni ras.

Al endi «Maorıf va madanııat» («Bilim jáne mádenıet») gazetiniń 1963 jyldyń 6 qazanyndaǵy sanynda jaryq kórgen «Qazoqıston dar adabıetı tochık» («Tájik ádebıeti Qazaqstan týra­ly») atty maqalaǵa qaraı oıyssaq.

Atahon Saıfýllaev «Qazoqıston dar adabıetı tochık» atty maqalasyn qazaq pen tájik halyqtarynyń dostyǵy men yntymaqtastyǵynyń tamyry kóne tarıhtan bastaý alatynynan bastapty. «Tájik pen qazaq halyqtarynyń dostyǵy men yntymaqtastyǵynyń tamyry tereńde jatyr. Bizdiń halyqtarymyz, Ortalyq Azııanyń ózge de ulttary sııaqty, ǵasyrlar boıy basqynshylarǵa qarsy erlikpen kúres júrgizip, ortaq taǵdyrdy bastan keshti. Osyndaı tarıhı oqıǵalar dostyq pen ulttyq dástúr­ler­diń tel damýyna negiz salyp, eki ha­lyqtyń mádenı baılanystary men ádebı qarym-qatynastary qalyptasty. Tájik pen qazaq halyqtarynyń mádenı baılanystarynyń alǵashqy kezeńi Qazan tóńkerisine deıin paıda bolsa, keńes ókimeti ornaǵannan keıin ekinshi kezeń­niń tynysy ashylyp, halyqtardyń ózara qarym-qatynasy jańa deńgeıge kóteril­di. Bul kezeń áldeqaıda rýhanı baı­lanystardy kúsheıtip, nátıjeli ári naq­ty qadamdar jasaýǵa múmkindik týǵyzdy», deıdi.

Atahon Saıfýllaev maqalasyn osylaı óre kelip qazaq halqyna jyr arnaǵan tájik aqyndary Sadrıddın Aını, Abdýsalom Dehotı, Muhıddın Amınzodalardyń esimderin ataıdy. Sosyn, aqyn Habıb Iýsýfıdiń óleńin tutastaı jarııalaıdy. Habıb Iýsýfı qazaq dalasyn shólden tilimdengen dala retinde sıpattaı kelip (erkin aýdarma):

Ún keldi,

Kóńildi áýezge kómilgen,

Jel emes,  án salǵan teginde.

Bul qazaq dalasy shyrqaǵan,

Ǵajap pen ǵaıyptan tógilgen.

Shopannyń marqasy tabaqta balbyrap,

Bákiler,  pyshaqtar suqtana emingen.

Jambyl da bir ándi bastady zor únmen.

«Syr sýyn qursaýlap temirmen,

Kezdesse jańa bir ómirmen.

Áı, Aral! Háliń ne bolady?

Sýyńdy buramyz ózińnen.

Ǵalamat baq jasap shólińnen,

Tiken men sekseýil shyqsa eger jerińnen,

Biz ony júzim men maqtanyń,

Baqshasy jasaımyz belińnen.

Áı, Aral! Al, seniń taǵdyryń,

Jegideı jeıdi ǵoı meni de!», deıdi.

Bul jerde aqynnyń «Syrdarııany temir qursaýǵa alyp, sýymen dalany gúldendiremiz» deı otyryp, Aral teńiziniń taǵdyryna alańdaǵany bizdi oıǵa qaldyrdy. Habıb Iýsýfıdiń 1945 jyly Varshava mańynda dúnıe salǵanyn eskerseńiz, bul óleń soǵys jyldaryna deıin jazylǵanyn baıqaısyz. Sol kezdiń ózinde aqyn Araldyń sýy aza­ıyp, tolqyndary jaǵany soqqan alyp teńiz jansyz shólge aınalatynyn dál boljaıdy. Bizde buǵan deıin Araldyń adamzattyq problemaǵa aınalǵanyn sekseninshi jyldardyń aıaǵynda ǵana aıtyla bastady dep oılap keldik. Sóıtsek, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin Habıb Iýsýfı Ortalyq Azııa elderindegi eginshilik Aral teńiziniń tartylýyna áser etetinin, shóldi gúldetemiz dep, kóldiń túbine jeterimizdi dál boljap jyrlap ketipti. 

Habıb Iýsýfı lırıkalyq janrdaǵy aqyn boldy. Ol óleńderin kóbine ǵazal jáne rýbaıat formasynda jazdy. 1936 jyldan bastap alǵashqy shyǵarmalary jarııalanyp, 1939 jyly «Otan ánderi» atty óleńder jınaǵy jaryq kórdi. Shyǵarmalarynda negizinen Otan, halyqtar dostyǵy, mahabbat pen adaldyq taqyryptaryn ózek etken. Aqyn­nyń óleńderi tájik tilinde shyǵatyn res­pýblıkalyq «Haqıqatı Ӯzbekıston», «Tochıkıstonı sýrh» gazetterinde jáne «Baroı adabıetı sosıalıstı» jýrnalynda jarııalanǵan. Habıb Iýsýfı óz shyǵarmashylyǵynda Shyǵystyń kóne poetıkalyq formalaryn jańa mazmunda jetkizý úshin sheber qoldana bildi. Ol únemi jańa óleń formalary men kórkemdik tásilderdi izdestirýmen aınalysty. Tájik óleńiniń metrıkasyn jańartyp, tájik keńes poezııasynyń damýyna eleýli yqpal etti. Amal ne, talantty aqyn soǵys dalasynda erlikpen qaza tapty.

Sondaı-aq Atahon Saıfýllaev «Qazoqıston dar adabıetı tochık» atty maqa­lasynda Boqy Rahımzoda, Myrza Tur­synzada, Ábilqasym Lahýtı­lar­dyń qazaqtar týraly jazǵan týyndylaryna toqtalyp: «Qazaq jeriniń kórinisteri men onyń ókilderi tájik aqyndarynyń shyǵarmalarynda da beınelengen. Máselen, M.Tursynzada men A.Dehotıdyń «Otan úshin» poemasynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda qazaq halqynyń fashızmge qarsy kúreske kóterilgen sáti sıpattalsa, M.Mırshakardyń «Biz Pamırden keldik» jáne M.Rahımıdiń «Máskeý saparynyń dastany» shyǵarmalarynda Qazaqstannyń keıbir qala men ańǵarlarynyń sulý tabıǵaty beınelengen. Al A.Lahýtıdyń «Baqyt perisi» dastanynda oqıǵa keńirek órilip, tarıhı sıpat alady. Ustaz Lahýtı qazaq eńbekshileriniń bostandyq pen táýelsizdik jolyndaǵy kúresin sýrettep, jas qazaq jigiti Sábıt pen onyń súıiktisiniń beınesin jasaıdy. Aqyn Sábıt pen Shoǵadonyń dostyǵyn mysalǵa ala otyryp, qazaq pen tájik halyqtarynyń revolıýsııa otynda shyńdalǵan dostyǵy men yntymaǵyn beıneleıdi» deı kelip, prozaǵa oıysady. Tájiktiń klassık jazýshysy S.Aınıdyń «Dohýnda» jáne «Quldar» romandaryndaǵy qazaq keıip­kerleri týraly aıta kelip, Foteh Nııazıdiń «Inisiniń kegi» atty áńgimede tájik balasy Abdýrahmon men qazaq balasy Muqsan atty keıipkerlerdiń dostyǵy týraly taldaý jasaıdy. Abdýrahmon men Muqsan arasyndaǵy dostyq ot pen oqtyń, qan men terdiń ishinde júrip nyǵaıyp, synnan ótedi. Eki jas jaýynger de óz halqynyń batyrlyq rýhynyń rámizi bolyp sýrettelgenin aıtady.

Atahon Saıfýllaev maqalasyn: «Desek te tájik ádebıetinde ázirge eki respýblıkanyń baýyrmal dostyǵy men yntymaqtastyǵyn tolyq qamtyp kórsetetin asa iri shyǵarmalar az. Osyndaı týyndylardyń dúnıege kelýi úshin Tájikstan Jazýshylar odaǵy ıgi bastama kóterip, jas qalamgerlerdi Qazaqstannyń tyń jerlerine jiberip keledi. Solardyń biri Qutbı Qıram qazaqtyń tyń ıgerý aımaqtaryna sapar shegip qaıtty. Tájik jazýshylarynyń Qazaqstanǵa saparlary jáne qazaq qalam­gerleriniń Tájikstanǵa jıi kelýi hal­qymyzdyń ómiri men kúresin tereń qam­tıtyn jańa, mazmundy shyǵarmalardyń týýyna sebep bolmaq. Sondyqtan da, osyndaı baılanystardyń kóbeıerine úmit etemiz», dep túıindeıdi.

Qosh. О́zderińiz baıqaǵandaı «Tochı­kıstonı sovetı» gazetinde jarııalanǵan Muhtar Áýezovtiń shyǵarmasy týraly «Abaı týraly roman» jáne «Maorıf va madanııat» gazetinde jaryq kórgen «Tájik ádebıeti Qazaqstan týraly» atty maqalalardan mol derekke qanyq­tyq. Osydan 60–70 jyl burynǵy qazaq pen tájik ádebıetiniń ózara baılanysyn baıandaǵan, ári bizdi týyndylaryna keıipker etip, biz týraly ıgi sóz aıtqan tájik halqynyń qalamgerleriniń dostyq kóńiline rıza bolmasqa shara joq.