Depozıtke aqsha salý kerek pe, álde ómirdi saqtandyrýǵa qarjy quıǵan tıimdi me?

Halyq salymdarynyń sany men olarǵa ornalastyrylǵan qarajat kólemi ósip keledi. Ulttyq banktiń derekterine sáıkes, 2025 jyldyń qyrkúıeginde otandastarymyzdyń bankterdegi salymdary 339 mlrd teńgege ósip, 26,4 trln teńgege jetken. Halyqtyń teńgedegi merzimdi salymdary 202 mlrd teńgege ósip, 14,3 trln teńgege jetse, shetel valıýtasyndaǵy salymdar 14 mlrd teńgege azaıyp, 4,73 trln teńge bolǵan. Teńgedegi jınaq salymdary 113 mlrd teńgege ósip, 3,8 trln teńgege jetti, al valıýtalyq salymdar 3 mlrd teńgege ósip, 28,3 mlrd teńge bolǵan. Mundaı ósim jeke tulǵalardyń depozıtteri boıynsha bankter usynatyn paıyzdyq mólsherlemeniń artýymen baılanysty.

Salymshylar bankterge qarajatyn qaýipsiz saqtaý jáne passıvti tabys alý úshin jıi júginedi. Biraq banktegi salymdar rasynda da sonshalyqty qaýipsiz be, ásirese ekonomıkalyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda qandaı táýekelder bar?

Táýekelderdiń biri – banktiń bankrot bolýy nemese lısenzııasynyń keri qaıtarylýy. El turǵyndary mundaı jaǵdaılardy buryn da bastan ótkergen, biraq olardy salystyrmaly túrde jeńil eńsergen, onyń sebebi – Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory (QDKQ). Ol jınaq salymdarynyń 20 mln teńgege deıingi somasyn saqtandyrady, biraq salym boıynsha eseptelgen paıyzdardyń saqtalýyna kepildik bermeıdi.

Inflıasııa – salymdardyń basty máselesi. Ol naqty tabystylyqty teris etýi múmkin. Iаǵnı depozıttegi aqsha paıyz qosylǵanyna qaramastan satyp alý qabiletin joǵaltady. Mysaly, depozıt boıynsha mólsherleme jylyna 18%, al naqty ınflıasııa deńgeıi – 20%. Bul jaǵdaıda salymnyń naqty tabystylyǵy 2% bolady. Iаǵnı paıyz joǵary bolǵanymen, salymshynyń aqshasy jyl saıyn 2%-ǵa qunsyzdanady.

Valıýtalyq salymdar boıynsha tómen paıyz valıýtamen (dollar, eýro) ashylatyn salymdar dástúrli túrde teńgedegiden senimdirek dep esepteledi, biraq olar boıynsha paıyz mólsherlemesi tómen – shamamen 1%. Teńge baǵamynyń qubylmalylyǵyn eskersek, mundaı salymdar keıde qarjylyq shyǵyndarǵa ákelýi múmkin.

Aqshany bankte saqtaý kezinde nege nazar aýdarý kerek:

senimdi, lısenzııasy bar jáne mindetti saqtandyrý júıesine qatysatyn bankti tańdaý;

klıentterdiń pikirlerin, qyzmet kórsetý yńǵaılylyǵyn jáne mobıldi bankıng múmkindigin eskerý;

salymdardy ártúrli qarjy quraldaryna (depozıtter, oblıgasııalar, aksııalar, jyljymaıtyn múlikke ınvestısııalar) bólý arqyly táýekelderdi azaıtý jáne tabystylyqty arttyrý;

valıýtalyq táýekelderdi eskerý, salymdardy birneshe valıýtada saqtaý, baǵamnyń ózgerisin jáne ekonomıkalyq jańalyqtardy baqylaý;

qajet bolǵan jaǵdaıda qarajatty qaýipsiz qarjy quraldaryna der kezinde aýdarý;

depozıt shartynyń talaptaryn muqııat oqý, paıyzdyq mólsherlemeniń ózgerý múmkindigine mán berý;

saqtandyrylǵan somany baqylaý: eger depozıttegi qarajat 10 mln teńgeden nemese jınaq salymynda 20 mln teńgeden assa, aqshany birneshe bankke bólip saqtaý.

Teńge Teńge – qazaqstandyq salymshy men ınvestor úshin negizgi valıýta. Ol – ulttyq aqsha birligi, sondyqtan tabysy men shyǵyny teńgemen esepteletin adamdar úshin eń yńǵaıly nusqa.

Artyqshylyqtary:

ınflıasııadan joǵary tabystylyq usynatyn qarjy quraldarynyń keń tańdaýy bar;

júıelik táýekelder joq;

teńgeni bankter arasynda arzan nemese tegin aýdarýǵa bolady.

Kemshilikteri:

teńge tarıhı turǵydan rezervtik valıýtalarǵa (dollar, ıýan, eýro) qaraǵanda álsiz;

ınflıasııamen qatar devalvasııaǵa da beıim, mysaly, 1993 jyly engizilgen teńge 2023 jylǵa qaraı dollarǵa shaqqanda 99 esege arzandaǵan;

Qazaqstannan tys jerde teńge aıyrbastaý baǵamy el ishindegiden áldeqaıda qolaısyz.

Teńgede ınvestısııa salý — shetel valıýtasyn qajet etpeýdiń joly

Shyn máninde, teńgede ınvestısııalaýǵa bolatyn múmkindik kóp, sondyqtan shetel valıýtasyndaǵy jınaqtar múlde qajet bolmaı qalýy múmkin. Mysaly, eksporttaýshy kompanııalardyń aksııalaryna salýǵa bolady – olar, ádette, valıýtalyq baǵamdarmen birge qozǵalady. Sondaı-aq, baǵamǵa baılanǵan qalpyna keltirilgen (balamaly) oblıgasııalarǵa ınvestısııa jasaýǵa bolady.

Teńgedegi salymdar shetel valıýtasyndaǵy depozıttermen salystyrǵanda áldeqaıda tartymdy kórinedi. Kóptegen bankter jyldyq 18% shamasynda, al keıbiri 18%-dan da joǵary mólsherleme usynady.

Prodengi.kz qarjy portalynda mynadaı mysaldar keltirilgen:

Home Credit Bank – jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi (JTSM) 19% bolatyn depozıt;

Freedom Finance banktiń 6 aıǵa arnalǵan «Kapıtal» depozıti – 20%;

Bank SentrKredıttiń 3 aılyq «Rahmet» depozıti – 18%, 6 aılyq – 18,4%;

Bereke Bank – tolyqtyrý men alý múmkindigi joq 3 aılyq depozıt – 18%;

Salem Bank – aksııalyq depozıt «Sálem» – 18,5%;

Eýrazııalyq bank – Turbo Deposit Nakopıtelnyı jańa salymdar úshin:

tolyqtyrý quqyǵymen 6 aıǵa – 19%,

tolyqtyrý quqyǵymen 6 aıǵa – 18,6%,

tolyqtyrýsyz 6 aıǵa – 18,7%.

Depozıtterdiń joǵary jyldyq tıimdi mólsherlemeleri birneshe faktorǵa baılanysty: saqtaý merzimine (qazir, ádette, 3 nemese 6 aı), tolyqtyrý múmkindigine jáne bank túrine. Iri bankterdiń ótimdiligi joǵary ári klıenttik bazasy keń bolǵandyqtan, olardyń mólsherlemeleri ádette sál tómenirek bolady.

Evro ma, álde dollar ma — qaısysy tıimdi ári senimdi?

Sońǵy bes jylda dollar men eýronyń teńgege qatysty baǵamdary aıtarlyqtaı turaqtylyq kórsetip otyr. Qazaqstan teńgesi birtindep arzandap kele jatqanda, álemniń eki negizgi valıýtasy óz pozısııasyn nyǵaıtyp jatyr. Sondyqtan jıi qoıylatyn suraq: qaısysy tıimdi – eýro ma, álde dollar ma? Bul suraqqa Prodengi.kz portaly jaýap berýge tyrysady.

AQSh dollary

Álemdegi eń iri rezervtik valıýta, kóptegen elder arasyndaǵy halyqaralyq esep aıyrysýlardyń negizgi birligi. Frank pen fýnt sııaqty dollar da eń kóne ári turaqty valıýtalardyń biri.

Artyqshylyqtary:

Qazaqstanda qolma-qol jáne qolma-qolsyz túrde keńinen qoldanylady;

kóptegen bankter dollarmen shottar men salymdar ashady;

basqa valıýtalarǵa aıyrbastaý jáne shetelde tólem jasaý úshin ámbebap.

Kemshilikteri:

depozıtter boıynsha paıyzdyq mólsherlemeler tómen;

salymdardan basqa, dollarda tabys tabýǵa arnalǵan basqa banktik quraldar joq.

Eýro

Eýro – Qazaqstan naryǵyndaǵy jáne syrtqy saýdadaǵy salmaǵy jaǵynan ekinshi valıýta. Tarıhı turǵydan eýro otandastarymyz úshin nemis markasynyń ornyn basqan. Germanııa men Eýropalyq odaq elderine qonys aýdarǵan shamamen 800 myń etnıkalyq nemistiń baılanysyna jáne bul óńirdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna baılanysty eýroǵa suranys turaqty.

Artyqshylyqtary:

AQSh dollarymen qatar teńgege qatysty ósip keledi, keıde odan da joǵary kórsetkish baıqatady;

bankterde qolma-qol jáne qolma-qolsyz túrde keńinen qoljetimdi;

tarıhı turǵyda ınflıasııa deńgeıi AQSh-pen salystyrǵanda 0,2–0,5%-ǵa tómen.

Kemshilikteri:

depozıtterden basqa quraldar joq, al olardyń tabystylyǵy bar bolǵany jylyna 0,9–1%;

Eýropadan, Túrkııadan jáne arab elderinen tys jerlerde eýrony aıyrbastaý qıyn.

Tańdaý qandaı krıterıımen jasalady?

Bul suraqqa naqty jáne 100% durys jaýap berý tipti álemge tanymal analıtıkterge de qıyn. Kez kelgen strategııa eń jaqsy boljamdarǵa qaramastan tıimsiz bolyp shyǵýy múmkin.

Munda azamattardyń valıýta satyp alýǵa jumsamaq somasy úlken ról atqarady. Eger soma az bolsa, eki nusqa arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bolmaıdy. Al eger iri soma týraly sóz bolsa – onda ınvestısııanyń maqsaty mańyzdyraq.

Aqshany valıýtaǵa salýdyń sebepteri mynalar bolýy múmkin:

aıyrbas baǵamyndaǵy ózgeristen paıda tabý – tómen baǵamda satyp alyp, joǵary baǵamda satý;

bankke valıýtalyq depozıt retinde ornalastyrý.

Eki jaǵdaıda da dollar tıimdirek kórinedi. Sebebi ol turaqty. Sońǵy 10 jylda dollar teńgege qatysty únemi ósip keledi jáne bul úrdis jýyrda toqtaıdy degen belgi joq. Alaıda eýro da keı jaǵdaılarda paıdaly bolýy múmkin – mysaly, adam ózi nemese balasy úshin Eýropalyq Odaq elinde bilim alýdy josparlasa, ne jıi issaparmen nemese týystaryna barý úshin Eýropaǵa shyǵatyn bolsa.

Qaısysy senimdi – dollar ma, álde eýro ma?

Eýro – Eýropalyq Odaq elderiniń negizgi valıýtasy. Eýroaımaqqa kiretin memleketterdiń sany turaqty túrde artyp keledi, oǵan Balqan túbeginiń jáne Baltyq jaǵalaýynyń barlyq derlik elderi kiredi.

Alaıda eýronyń tarıhy uzaq emes – bar bolǵany 20 jyl. Bul valıýta alǵash ret 1999 jyly aınalymǵa engizilip, ózinen burynǵy ekıý valıýtasyn almastyrdy. 2024 jyldyń I toqsanynda eýrodaǵy jahandyq qarjy aınalymynyń kólemi 2,26 trln AQSh dollaryna, al dollardaǵy aınalym kólemi 6,77 trln dollarǵa jetken. Demek, eýro áli de bolsa dollarmen salystyrǵanda sıregirek qoldanylady.

AQSh dollarynyń kórsetkishteri múlde basqa. Bul – álemdegi birinshi ekonomıkanyń, ıaǵnı AQSh-tyń ulttyq valıýtasy. Sondaı-aq, dollar álemniń 17 elinde, sonyń ishinde Ekvador, Pýerto-Rıko, Salvador jáne birqatar afrıkalyq memleketterde resmı aqsha birligi. Keıbir elderde halyq ózderiniń ulttyq valıýtasynan góri AQSh dollaryn jıi paıdalanady.

Dollarlyq monetalar alǵash ret 1794 jyly soǵylǵan. Sodan beri AQSh valıýtasy kúsheıip, álemdegi negizgi konvertasııalanatyn valıýtaǵa aınaldy. Halyqaralyq esep aıyrysýlardyń «arystan úlesi» dál osy dollarmen júrgiziledi. 2000 jyldary álemdik valıýtalyq rezervterdiń 70%-dan astamy dollarmen jınaqtalǵan bolsa, eýronyń úlesi 19%-dan aspaǵan. Sondyqtan dollar búginde álemdegi eń turaqty jáne senimdi ulttyq valıýta bolyp sanalady.

Degenmen, ýaqyt óte kele eýro da óz pozısııasyn nyǵaıtyp keledi.

Kóptegen qazaqstandyq bankter mýltıvalıýtalyq depozıtter usynady – bir shotta bir ýaqytta teńge, dollar, eýro jáne rýbl ornalastyrýǵa bolady.

Valıýtalyq banktik salymdar – tabysy az ınvestısııa túri

Brokerlerdiń derekterine súıensek, Qazaqstandaǵy eń tanymal jınaq quraly – banktik depozıtter. 2024 jyldyń sońynda qazaqstandyqtar bankterde 24,5 trln teńge saqtaǵan. Onyń shamamen 25%-y shetel valıýtasyndaǵy salymdarǵa tıesili.

Dollardaǵy depozıt turaqtylyq beredi, biraq tabys az. Sebebi mundaı salymdardyń paıyzdyq mólsherlemeleri retteýshi tarapynan shektelgen jáne jylyna 1%-dan aspaıdy, al AQSh-taǵy ınflıasııa shamamen úsh ese joǵary.

Teńgedegi depozıttiń tabystylyǵy devalvasııa táýekelimen teńestiriledi. Dollarlyq depozıt myna jaǵdaılarda paıdaly bolýy múmkin:

shetelde oqý aqysyn tóleý;

shetelden jyljymaıtyn múlik satyp alý;

uzaq merzimdi jınaq quraly retinde paıdalaný;

ınvestısııalyq portfeldi ártaraptandyrý.

Biraq basqa jaǵdaılarda dollardaǵy salym – kapıtaldy kóbeıtý emes, tek saqtaý tásili bolyp sanalady.

AQSh dollaryndaǵy jınaqtyq ómirdi saqtandyrý

Qazaqstandaǵy keıbir saqtandyrý kompanııalary AQSh dollarynda jınaqtyq ómirdi saqtandyrý ónimderin usynady. Mysaly, Standard Life saqtandyrý kompanııasy bir rettik jarnamen osyndaı ónim usynady – ol ProLife Platinum dep atalady. Negizinde bul ónimde AQSh dollary jınaqtaý quraly retinde paıdalanylady.

Banktik depozıtten aıyrmashylyǵy, jınaqtyq ómirdi saqtandyrý eki komponentti biriktiredi:

Kapıtal jınaý,

Saqtandyrý qorǵaýy.

Klıent belgili bir merzimge kelisimshart jasap, valıýtamen saqtandyrý jarnasyn tóleıdi. Bul soma jaı ǵana salym emes, saqtandyrý qyzmetine tólem retinde qarastyrylady, sondyqtan ol zań júzinde tárkileýden, buǵattaýdan jáne múlikti bólý kezinde alynýdan qorǵalǵan.

Kompanııa, óz kezeginde, klıenttiń ómirin saqtandyryp, AQSh dollarymen bekitilgen tabysty kepildeıdi. Mólsherleme kelisimsharttyń merzimine baılanysty: merzim neǵurlym uzaq bolsa, tabystylyq soǵurlym joǵary. Uzaq merzimdi baǵdarlamalar boıynsha ortasha tabys shamamen jylyna 4% quraıdy.

Valıýtalyq qorǵanys qalaı jumys isteıdi

Baǵdarlamanyń basty ereksheligi — AQSh dollaryna baılanýy. Iаǵnı, tólemniń sońǵy somasy tek kepildendirilgen tabysqa ǵana emes, kelisim merzimindegi valıýtalyq baǵamnyń ózgerisine de táýeldi. Eger teńge álsirese, klıent ulttyq valıýtadaǵy tólem ekvıvalenti arqyly qosymsha paıda kóredi.

Mysaly, eger klıent 2019 jyldyń qyrkúıeginde 1000 dollar somasyna kelisimshart jasasa (sol kezde shamamen 387 000 teńge bolǵan), 2025 jyldyń qyrkúıeginde onyń tólem somasy 1 250 dollardy qurar edi – kepildendirilgen tabysty qosa eseptegende. Teńgedegi balamasy shamamen 676 000 teńge, ıaǵnı alty jylda shamamen 75% ósim.

«Standard Life» ómirdi saqtandyrý kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Ǵalym Amerhodjaevtyń aıtýynsha, valıýtalyq saqtandyrý baǵdarlamalaryna qyzyǵýshylyq zańdy nárse. Baı klıentter men uzaq merzimdi josparlaýy bar otbasylar úshin bastysy – tez tabys emes, kapıtaldy qorǵaý. ProLife Platinum – bul ámbebap qural: munda turaqty tabys, valıýtalyq qorǵanys jáne otbasyń úshin saqtandyrý qaýipsizdigi qatar júredi. Qazaqstanda mundaı ónimder ázirge az, biraq halyqtyń qarjylyq saýattylyǵy artqan saıyn olarǵa qyzyǵýshylyq ta artyp keledi.

Quqyqtyq turǵydan qalaı?

Jınaqtyq ómirdi saqtandyrýdyń arnaıy quqyqtyq mártebesi bar. Tólengen qarajat klıenttiń jeke jınaǵy emes, saqtandyrý syıaqysy bolyp sanalady. Sondyqtan ol:

nekeni buzý kezinde bólinbeıdi;

buǵattalmaıdy jáne tárkilenbeıdi;

saqtandyrý tólemderi salyqtan bosatylady.

Eger saqtandyrylǵan adam ómirden ótse, otbasy músheleri onyń salǵan qarajatyn ǵana emes, kelisim merzimi sońyna josparlanǵan tolyq somany, ıaǵnı garanttalǵan tabysty qosa alady. Bul – ınvestısııalyq nemese banktik quraldardan basty aıyrmashylyǵy, óıtkeni olarda muragerlerge tólenetin soma naqty salym kólemine ǵana baılanysty bolady.