Prezıdent dıplomatııasy: Beıbit saıasattyń berekeli nátıjesi

Jer júzinde beıbitshilik ornyq­sa, ekonomıkalyq ahýal jaqsa­ryp, halyqtyń turmysy túzeletini anyq. О́ıtkeni soǵys, janjal, qaqty­ǵys syndy qubylystar álemdik ekonomı­kalyq tetikterdi shaıqaltyp, naryq­tyń tutastyǵyn buzady. Búgingi bıznes ózara bir-birine táýeldi, al el ekonomıkasynyń negizgi tiregi de – osy bıznes. Sondyqtan geosaıası teketiresterdiń bolmaǵany bári­mizge tıimdi. Memleket basshysy beıbit­shilik pen ózara senimdi nyǵaıtý arqy­ly ekonomıkalyq baılanystardy keńeı­týdi kózdeıdi. Sol sebepti álem el­deriniń eshqaısysyn tańdap-talǵa­maı, barlyǵymen teń dárejede qaty­nas ornatyp, halyqaralyq tu­raq­­tylyqty saqtaýǵa shaqyryp keledi.

Qytaı – beınetkeshtigimen, taban­dy­lyǵymen ozyq shyqqan memleket. Tynymsyz eńbek arqyly bul el álemdik ekonomıkanyń iri qozǵaýshy kúshine aınaldy. Kólik qurastyrý isin kesh bas­tap, az ýaqyt ishinde kósh basyna shyǵýy da halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazaryn aýdartty. Tek avtokólik emes, elektronıka, turmystyq tehnıka, jeńil jáne aýyr ónerkásip, zamanaýı tehnologııalar salasynda da Qytaı búgingi tańda jahandyq naryqtan berik oryn alǵan. Iri derjavanyń negizgi eksport baǵyttary – AQSh, Gonkong, Japonııa. Al ózi munaı, temir, tabıǵı gaz, altyn syndy shıkizatqa táýeldi bolǵandyqtan, bul resýrs­tardy Ońtústik Koreıa, Japonııa, Aýstralııa, AQSh, Germanııa men Taıvannan ımporttaıdy. Munyń bári álemdik ekonomıkanyń ózara tyǵyz baılanys­ta ekenin kórsetedi. Sondyqtan geosaıa­sı teketiresterdiń órshýi eshbir elge paıda ákelmeıdi. Saıası turaqsyzdyq – ekonomıkalyq ósimge kepildik beretin ınvestısııaǵa da, bızneske de, jalpy halyqtyń tynys-tirshiligine de keri áserin tıgizetin faktor.

Qazir Qytaı Qazaqstanǵa biraz ınvestısııa quıyp, kóptegen jobany júzege asyra bastady. О́ıtkeni elimiz ishki turaq­tylyq saqtalǵan beıbit meken bolyp tur. Bızneske bereke beı­bit­shilikte darıdy. Sol sebepti elimizben jan-jaqty seriktestik qurýdy kózdeıtinder kóp. Joǵaryda aıtqandaı alpaýyt memleketter arasynda ımport jáne eksport jasaıtyn yqpaldastyq qurǵandar bar. Demek bizge de saýda keńistigine kirý úshin aldymen baılanys ornatý kerek. Prezıdenttiń shetke saparlary osy múdde úshin. Onyń ústine Qazaqstan kóp­tegen halyqaralyq uıymǵa múshe memleket retinde de jahandyq máselelerdi talqylaýǵa qatysa alady. Al endi olarmen shynaıy qarym-qatynas Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń aralasýy­men ilgerilep keledi. Buǵan dálel – shetelge saparlardyń jemisti ótýi.

Elimizde ishki ekonomıkany jaq­sartý maqsatynda syrtqy naryqqa shyǵý joldary jasalyp jatyr. «Bir beldeý, bir jol» megajobasyn, Transkaspıı kólik baǵytyn jáne «Soltústik-Ońtústik» dálizin ashý, strategııalyq porttar men logıs­tıkalyq ortalyqtardyń seriktes­tik jelisi qurylyp jatyr. Eýrazııa­lyq kólik baǵytynyń ajyramas bóligi sanalatyn Qazaqstan arqyly halyqaralyq taýar tasymaly rettelmek. Onyń bizge de paıdasy zor. Ol úshin ondaǵan mıllıard ınves­tısııa salyndy. Kólik-logıstıka, port qyzmeti jolǵa qoıylyp, memleket mol tabys ákelip jatqan elder barshylyq. Osynsha múmkindikter barda Qazaqstannyń qol qýsyryp qarap qalmaýy – zańdylyq.

ShYU-ǵa tóraǵalyq etkende «Kóp­jaqty dıalogti nyǵaıtý – ornyqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» qaǵıdatyn elimiz beker ustanbady. Elimiz Qytaıdyń ishki naryǵyna enýge, sondaı-aq uıymǵa múshe eldermen taýar aınalymyn 3 trln dol­larǵa deıin jetkizýge nıetti. Bul maqsatta ShYU ekonomıkasyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi strategııasyn júzege asyrý jóninde naqty is-qımyl jos­pary qabyldanǵan. Uıymnyń ekono­mı­­kalyq áleýeti joǵary. Sol múm­­­kindikterdi múlt jibermeı, to­lyq­­qandy paıdalaný Úlken Eýrazııa­lyq beldeýge aınalýǵa jol asha­dy ári álemdik saýda­nyń tu­raqty ósimin qamtamasyz etedi.

Shıkizatty óndirip qana qoı­maı, tereń óńdeý tabystyraq bolady. Qazir ǵylymǵa kóńil bólinip, ǵalymdarǵa óńdeý isin ret­teý min­dettelgen. Nátıjesinde, ǵy­lym da damyp, ǵalymdarǵa mol múm­kindik berilip jatyr. О́zimizden shyqqan shıkizat ózimizge naqty bir zat bolyp oralatyn. Endi qazba baı­lyqtarymyz tereń óńdeledi. Prezı­dent aýyl sharýashylyǵy ónimderin de tereń óńdeýge kóshirýdi Úkimetke tap­syrdy. Jalpy, shıkizattyń qaı túri bolsyn, tereń óńdelmeıinshe taýar túrleri kóbeımeıdi. Ishki suranys ımporttan arylmaıdy. Sondyqtan óńdelgenniń ózimizden artylǵanyn eksporttaý kerek. Eksport pen ımportty retteý úshin ınfraqurylymǵa kóńil bólý qajet. Al Qazaqstan shıkizaty men ónimderine qyzyǵýshylyq artyp keledi. Elimizdiń eksporttyq áleýeti joǵary. Mysaly, álemdegi tıtan naryǵynyń 11 paıyzy Qazaq­stanǵa tıesili bolsa, sol sııaqty aero­ǵa­ryshqa qajetti tıtannyń 20 paıyz­dan astamyn da biz qamtamasyz etemiz. О́skemen tıtan-magnıı kombınaty shıkizattan daıyn ónim alady. Keýekti tıtan, tıtan quımalary men qorytpalaryn shyǵaratyn birden-bir kásiporyn. Qazaq tıtany keme jasaý, energetıka, aeroǵarysh, munaı-gaz salasy men medısınada qoldanylady. Daıyn ónim AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Ońtústik Koreıa, Úndistan jáne Qytaıǵa eksport­talady. Bul kombınat on jyldyqta 25 ınvestısııalyq jobany júzege asyrýdy maqsat etken. Al sol ónimniń bárin ótkizetin syrtqy naryq kerek.

Q.Toqaev qaı elge barsa, sol memleket basshyla­rynyń bári Qazaqstanǵa da keledi. Elimizdiń damýy­na basymdyq berilgen ornyqty maqsattary – aıqyn. Dıplomatııany berik ustanatyn Prezıdentimizdiń parasattylyǵyn AQSh basshysynyń ózi oń baǵalady. Amerıkada ótken Birikken Ulttar Uıymynyń 80-sessııasynda Mem­leket basshysynyń sóılegen sózi kópshiliktiń qoldaýyna ıe boldy. Almatyda BUU-nyń Orta­lyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsattary jónin­degi óńirlik ortalyǵy ashyldy. «Ortalyq Azııa plıýs» formatynda dıalog júrgizilip jatyr. Pre­zıdent teketiresterdiń kesirinen byltyr álemdegi tikeleı shetel ınvestısııasy kóleminiń 1,5 trln dollarǵa deıin qysqaryp ket­kenine BUU-ǵa múshe elderdiń nazaryn aýdaryp, dıplomatııalyq qatynastardy retteýdiń mańyzyna toqtaldy. Ázerbaıjan men Arme­nııa qarym-qatynasynyń qalyp­qa túsýine aralasqan AQSh Prezı­dentiniń araaǵaıyndyǵyn atap ótti. Prezıdent alaýyzdyqty taǵdyrdyń jazýy emes, saıası tańdaý ekenin, odan arylý úshin gýmanızm ıdeıasy­na birigý kerektigin ashyq aıtty. О́ıt­keni elimiz halyqaralyq qatynas­tardy memlekettiń damýy men halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý úshin ońtaılandyryp jatyr.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyna bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy usyndy. Elimiz jahandyq senimge selkeý túsirmeýdi, halyqara­lyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi, ıadrolyq qarý qoldaný qaýpin kúrt azaıtýdy, ıadrolyq derjavalardy beıbit dıalogke shaqyrý, jan-jaqty áreketti jandandyrýdy durys kóredi. Prezıdent tipti BUU-ǵa Qaýipsizdik keńesin reformalaýdy usyndy.

Memleket basshysynyń AQSh-qa ekinshi sapary jemisti boldy. Elimizdiń tabıǵı jáne qazba baılyqtary tabysty paıdalanylýǵa tıis. Biz shıkizatty eksporttaýǵa beıim bolǵandyqtan, onyń jergi­likti jerde tereń óńdelgeni ıgi. Jalpy, álemde ınvestorlardyń ár mem­lekettiń ekonomıkasyna ınves­tısııa salýy – burynnan qalyp­tas­qan úderis. AQSh-pen arada quny 17 mlrd dollardan asatyn qomaq­ty qarjyǵa kelisimder jasaldy. Kópjosparly keńeıtilgen stra­te­­gııalyq seriktestik qurylyp, Mem­le­ket basshysy Q.Toqaev pen Ame­rıka Prezıdenti D.Tramptyń Aq úı­degi kezdesýiniń sátti ótkenine qýandyq.

Álemniń jetekshi memlekette­rimen beıbit baılanysta bolý geo­saıa­sı turaqtylyq úshin de óte qajet. Al Prezıdentimiz dúnıejúzin­de tynyshtyq ornap, memleket­ter arasynda rııasyz yntymaqtastyq bolǵanyn qalaıdy. Qazaqstan­nyń Ibrahım kelisimderine qosylýy beıbitsúıgish peıilimizdi aıǵaq­tady. Bul kelisim arqyly elimiz saıası qaq­ty­ǵystan syrt aınalyp, beıbit dıalogti jandandyrýǵa, sonymen qatar BUU Jarǵysy negi­zinde halyqaralyq quqyqty qoldaý múmkin­digine ıe bolady. Qazir Taıaý Shyǵysta turaqtylyq shatqaıaqtap tur. Shıelenis ymyraǵa kelmeýdiń kesirinen ýshyǵyp jatyr. Al Ibrahım kelisimi – beıbit ómir ornatýǵa arnalǵan alǵyshart. D.Tramp Qazaqstannyń Ibra­hım kelisimderine qosylý týraly sheshimin joǵary baǵalady. О́z kezeginde, Q.Toqaev AQSh basshy­synyń bitimgerlik bastamalaryna qoldaý bildirip, D.Tramptyń kele­shekte Orta dálizdi odan ári damy­týǵa yqpal etetin «Tramptyń halyq­aralyq beıbitshilik jáne órkendeý jolyna» qatysty óz oıyn bildirdi. Amerıka Qazaqstanmen kóp­jos­­parly keńeıtilgen strate­gııa­lyq seriktestikti damytýǵa ýaǵda­lasty.

Vashıngtonda ótken «Ortalyq Azııa – AQSh» sammıtine kórshiles memlekettiń basshylary qatysyp, keleli keńes qurdy. Ortalyq Azııa men AQSh arasynda yntymaqtastyq joly ashyldy. Qazaqstan men AQSh arasynda energetıka, asa mańyzdy mıneraldar, ónerkásip, kólik, qarjy, jasandy ıntellekt, bilim sekildi negizgi salalardy qamtıtyn baılanys arta túsedi. Memleket basshysy amerıkalyq kompanııalardy ınvestorlar úshin jasalǵan qolaıly jaǵdaıdy paıdalanýǵa shaqyrdy. Qazaqstannyń Qurama Shtattarmen strategııalyq seriktes­tigi nátıjesinde el ekonomıkasyna 100 mlrd dollardan asa ınvestısııa tartylyp, keıingi eki jylda taýar aınalymy 5 mlrd dollarǵa jýyqtaǵan. Amerıkanyń ýranǵa suranysynyń 25 paıyzyn Qazaqstan qamtamasyz etip keledi. Búginde 600-den asa amerıkalyq kompanııa jumys istep jatyr.

Jalpy, ınvestısııanyń ıgiligi óńirlerimizdiń damýyna oń yqpal etedi. Jylyna júzdegen zaýyt-fabrıka ashý kózdelip otyr. Onyń bári halyqty jumyspen qamtyp, tabysyn arttyrý úshin aýyldarda salynady. Tehnoparkter, ǵylymı qalashyqtar, kópqabatty turǵyn úıler de eldi mekenderde ashylady. Mysaly, Túrkistan oblysynda qytaı ınvestorlar septigimen 8 zaýyt salyp jatyr. Onyń tórteýi aýyldan boı kóteredi. Bıyldyń ózinde 34 myń gektar alqapqa joǵary surypty maq­ta egip, aýdan bıýdjetine qomaqty salyq tóleıdi. Onda 1,5 myń adam jumys istep, 350-400 myń teńge aılyq alyp júr. Elde ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa otandyq jáne sheteldik ınvestorlar tartylady. Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerimen ótken forýmda ıgerilmeı jatqan jerlerdi kásippen aınalysýǵa beıildi aýyl turǵyndary men ınves­torlarǵa berýdi ákimdikterge tapsyrdy. Qalaı bolǵanda da munyń bári aýyldardyń tamyryna qan júgir­tip, turǵyndardyń turmysyn túzeý­ge múmkindik beredi. Osylaı Qazaq­stannyń taýar óndirý áleýeti artsa, sheteldik naryqqa shyǵýǵa bet alady. Prezıdenttiń tynym tappaı, álemdi sharlap júrgeni – osynyń qamy.

AQSh-tan soń ile-shala Memleket basshysy Reseıge de bardy. Qazaqstan men Reseıdiń qarym-qatynasyn jan-jaqty strategııalyq seriktestik pen odaqtastyq deńgeıine jetkizý jónindegi deklarasııa qabyldandy. Qujat halyqtar arasyndaǵy senim men yntymaqtastyqqa kepil bolady. Kezekti saparda ónerkásip, energetıka, kólik-logıstıka, aýyl sharýashylyǵy, joǵary tehnolo­gııalar, sıfrlandyrý, gýmanı­tar­lyq yqpaldastyq, jańa ınfraqu­rylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa kóńil bólindi. Prezıdent Reseıden Qazaqstan ekonomıkasyna quıylǵan ınvestısııa kóleminiń 27 mlrd dollardan asqanyn aıtty. Birlesken 175 joba júzege asyrylyp, 20 myńnan asa reseılik kompanııa jumys istep jatyr. Kórshi elmen isker­lik baılanystardyń joǵary deń­geıin odan ári qoldaýǵa jáne bıznes júrgizýge qajetti jaǵdaı jasaý maq­satymen Ekono­mıkalyq yntymaq­tastyqtyń 2030 jylǵa deıingi keshendi baǵdarlamasy qabyldandy.

Reseıden kelgen boıda Prezıdent О́zbekstanǵa sapar shekti. Onda Qasym-Jomart Toqaev pen Shavkat Mırzııoevtiń tóraǵalyǵymen Qazaq­stan-О́zbekstan Joǵary mem­le­­ket­aralyq keńesiniń ekinshi oty­ry­sy ótti. Qazaq-ózbek strategııalyq serik­testigi men odaqtastyǵyn odan ári tereńdetý sııaqty ózekti taqy­ryptar talqyǵa tústi. Eki elge de ıgilikti kelissózder júrgizildi. Jal­­py, eki el arasyn­da saýda-sattyq, barys-kelis damyldamaǵan.

Prezıdent saparlaryn synap jatqandar da bar. Alaıda osyndaı kelissózderdiń nátıjesinde ekono­mı­kamyzdy kóterý, óńirlerdi damy­tý, halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sar­tý jumystary ájeptáýir ilge­rileıtinin eskergenimiz jón. Syrtqy naryqqa jol ashylsa, otan­dyq bızneske demeý bolady. Al ınves­tı­sııalyq jobalardyń sharapaty halqymyzǵa da tıedi.

Qaırat BALABIEV,

Májilis depýtaty