Ulybrıtanııadaǵy Kembrıdj ýnıversıteti, Pembrýk kolledjinde Mońǵolııa men Ishki Azııany zertteý ortalyǵynyń uıymdastyrýymen «Qazaqstandy jasaý: jady, biregeılik jáne memleketshildik» atty halyqaralyq konferensııa ótti, dep jazady Egemen.kz.
Forýmǵa Qazaqstan men álemniń túrli elderinen jetekshi ǵalymdar qatysyp, ulttyq tarıhty jańasha paıymdaýdyń keń aýqymdy ádisterin, sondaı-aq qazaqstandyq tarıhshylardyń eńbekterin aǵylshyn tilinde jarııalaý múmkindikterin talqylady. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, sapaly aǵylshyn tilindegi kontent jasaý Qazaqstannyń tarıhı úderisterin, tulǵalaryn jáne memlekettiliginiń qalyptasýyn álemdik aýdıtorııaǵa túsindirýdiń mańyzdy joly bolmaq.
Is-shara barysynda elimizdiń jetekshi ǵalymdary ulttyq tarıhty qaıta zerdeleý men eldiń biregeıligin qalyptastyrýǵa arnalǵan óz zertteýlerin tanystyrdy.
Alǵashqy sessııada Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory Jaqsylyq Sábıtov Altyn Orda uǵymynyń keńestik kezeńnen bastap táýelsiz Qazaqstanǵa deıin qalaı damyǵany týraly baıandady. Al tarıhshy Radık Temirǵalıev «jońǵar qaýpi» máselesin jáne onyń tarıhı kontekstegi damýyn saralady. Talqylaýdy Ýradyn Býlag júrgizdi.
«Qazaqstandaǵy Altyn Ordaǵa qazirgi kózqaras eskirgen keńestik stereotıpterdiń aıasynan áldeqaıda keńeıdi. Búginde uzaq jyldar boıy nazardan tys qalǵan derekterdi qaıta aınalymǵa qosyp, buqaralyq sanada qalyptasqan tarıhı mıfterdi synı turǵydan qaıta qaraýǵa múmkindik týyp otyr. Bul tek akademııalyq mindet emes – ulttyq biregeılikti nyǵaıtýdyń mańyzdy joly. О́z tamyrymyzdy tanyp, kórshi halyqtarmen jáne álemdik ǵylymı qaýymdastyqpen ashyq dıalog júrgizýge múmkindik beredi», dedi Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory Jaqsylyq Sábıtov.
Sondaı-aq ol Altyn Ordany tereń ári keshendi zertteý elimizdiń Eýrazııa keńistigindegi ornyn túsinýdiń kilti ekenin aıtty. Orda murasyn zerdeleý arqyly tarıhshylar ulttyq tarıhtyń jańa, ómirsheń narratıvterin qalyptastyryp, ótken men búgindi sabaqtastyra alady. Qazirgi qoǵamǵa sanaly áreketke jeteleıtin oı salyp, keler urpaq úshin ornyqty, ózindik bolmysqa negizdelgen biregeılikti qalyptastyrýǵa jol ashady.
Al tarıhshy Radık Temirǵalıev Qazaqstan tarıhyndaǵy «jońǵar qaýpi» týraly baıandamasynda tarıh ǵylymyndaǵy negizgi máselelerdiń biri – uzaq ýaqyt boıy ózgerissiz qaıtalanyp, kúmánsiz aqıqat retinde usynylatyn kózqarastardyń ınersııa boıynsha saqtalýy ekenin aıtty.
«Qazaqstan tarıhyna qatysty kóptegen eńbekterde «jońǵar qaýpi» shamadan tys kúsheıtilip berildi. Alaıda tarıhı derekter bul túsiniktiń eskirgenin, qazirgi málimetterge tolyq sáıkes kelmeıtinin kórsetedi. Kóptegen onjyldyqtar boıy Reseı bodandyǵyn qabyldaýdyń sebebi tek «jońǵar qaýpimen» baılanystyrylyp keldi. Biraq tarıhı derekter 1730-jyldardyń basynda jońǵarlardyń tikeleı ári eńserilmes qaýip tóndirgenin rastaı qoımaıdy. Búginde bul ınterpretasııany qaıtalaý – ǵylym emes, ınersııa. Ábilqaıyr hannyń tańdaýy – joıylyp ketý qaýpinen týǵan amal emes, saıası esep bolatyn», deıdi R. Temirǵalıev.
Konferensııanyń kelesi sessııasynda Joshy Ulysyn zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Jasulan Nurbaev ulttyq narratıvtegi tarıhı tulǵalardyń róli týraly baıandasa, tarıhshy Kamıla Kovıazına tarıhı mıfterdiń ınklıýzıvti azamattyq ult qalyptastyrýdaǵy yqpalyn taldady. Sessııa talqylaýyn Esko Shmoller júrgizip otyrdy.
«Jady, oralý jáne brend qalyptastyrý» atty úshinshi sessııada Joshy ulysyn zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Isataı Mınýarov baıandama jasady. О́ziniń ǵylymı jumysynda sosıolog Qazaqstanǵa oralǵan qazaq repatrıanttarynyń (qandastardyń) tarıhı sanasy men ulttyq ıdentıfıkasııasynyń qalyptasý úderisi týraly sóz qozǵady.
«Zertteý derekteri mańyzdy jaıtty kórsetip berdi. Kóptegen qandastar kóship kelmeı turyp, Qazaqstan tarıhyn úzik-úzik kúıde, kóbine otbasy áńgimeleri men dıasporalyq orta arqyly ǵana bilgen. Al elge oralǵannan keıin tarıhı bilimge degen qyzyǵýshylyq kúrt artty. Olardyń 85 paıyzy Qazaqstanǵa kelgesin tarıhty júıeli túrde oqı bastaǵanyn aıtady. Alǵash ret handyq dáýir men Alash kezeńinen bastap, asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin jáne Táýelsizdik tarıhyna deıingi keń aýqymdy taqyryptarmen tolyq tanysqan. Biz repatrıasııanyń jańa tarıhı sananyń qalyptasýyn shyn máninde jandandyratynyn kórip otyrmyz. Otbasylyq jady akademııalyq bilimmen, murajaı materıaldarymen, bilim berý baǵdarlamalarymen tolyǵyp, adamnyń ózin-ózi tanýyna da áser etedi. «Men – qazaqpyn» degen sezim dástúr men aýyzeki áńgimelerge ǵana emes, naqty ári júıeli bilimge súıenip, áldeqaıda sanaly deńgeıge kóteriledi», dedi Isataı Mınýarov.
Áleýmettanýshylardyń aıtýynsha, qandastar tek beıimdelip qana qoımaı, ultqa belsendi aralasyp, ony ózderiniń dıasporalyq tájirıbesimen keńeıte túsedi. Olardyń tarıhı jady – Qazaqstannyń ótkenine qatysty ortaq tarıhı kórinisti baıyta túsetin mańyzdy resýrs.
Sessııada Kamılıa Rodıonova, Ádil Rodıonov jáne Zııada Chýlakova da baıandama jasady. Talqylaýdy Devıd Snıt júrgizdi.
Konferensııanyń qorytyndy talqylaýy professor Ýradyn Býlagtyń jetekshiligimen ótti. Qatysýshylar forýmnyń negizgi nátıjelerin túıindep, Qazaqstan tarıhyn jáne ulttyq biregeılikti zertteýdiń jańa baǵyttaryn talqylady.
Barlyq qatysýshylar zertteýlerdi aǵylshyn tilinde jarııalaý halyqaralyq aýdıtorııaǵa Qazaqstan tarıhyn ıdeologııalyq súzgiden ótkizbeı, shynaıy kúıinde tanystyrýǵa múmkindik berip, otandyq tarıhshylardyń halyqaralyq bedelin arttyra túsedi degen ortaq pikirge keldi.