2023 jyldyń kúzinde Soltústik Qazaqstan oblysynda asa iri rýhanı is-shara boldy. Oǵan Almatydan, Astanadan belgili ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri qatysty. Munda 1918 jyly Petropavl ýezi Aqqýsaq bolysynda Alash qaıratkerleriniń qazaq jastarynan ásker jınap, halyqtyń ózin-ózi qorǵaýyna múmkindik týdyrýyna arnalǵan jıynyn atalyp ótti. Jıyn «Qyzyl oı» degen jerdegi Áltı qajynyń qystaýynda bolǵan. Oǵan óńirdegi 22 bolyspen qatar Kókshetaý, Qostanaı jaǵynan da atpen, arbamen qazaqtar jıylyp, shamamen 10 myńdaı adam kelgen.
Jıynnyń basty qonaǵy Alash qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatuly bolyp, qazaqtyń bolashaq atty áskerleri halyqtyń aldynan Maǵjan jazǵan Alash marshyn: «Arǵy atam – er Túrik, Biz Qazaq elimiz. Samal taý, shalqar kól, Saryarqa jerimiz. Saı saılap, mal aıdap Saırandap, ıen jaılap, Erke ósken Arqanyń Erkesi serimizdi» aıtyp sappen ótken. Barlyq saltanatty Qyzyljar óńiri jaqsy biletin Alash qaıratkeri Abylaı Ramazanov basqarǵan. Osy eldik jıyn týraly jazýshy Sábıt Muqanov ta óziniń «О́mir mektebi» kitabynda jazǵan. Alashtyń alys túkpirlerde jasaǵan osyndaı jıyny basqa eshqandaı jerde bolmaǵan, ol eldiń rýhyn kóterip, eńsesin tiktegen. Sondyqtan da onyń mańyzy zor, ataǵy da alysqa ketken.
Osyny elshil tulǵalarymyz jaqsy túsinip, elimizdiń barlyq túkpirinen kelgen ǵalymdardyń, ultjandy qaıratkerlerdiń qatysýymen osy oqıǵanyń 105 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııada aldymen belgi ornatylyp, artynan, 2025 jyly memorıaldyq keshen turǵyzý qajettigi týraly qarar qabyldandy. Bul data Mirjaqyp Dýlatulynyń týǵanyna 140 jyl tolatyn mereıtoıǵa da dóp keletindigi aıtylǵan.
Al qarardy iske asyrýdy Áltı qajynyń urpaǵy, jergilikti kásipker Naǵashybaı Barlybaev óz moınyna alǵan. Ol – óte isker jigit, qolǵa alǵan dúnıesin árqashan aıaǵyna jetkizbeı tynbaıtyn tabandy kásipker. Konferensııadan keıin jumysqa qatty kirisken Náken bul jerdi memleket tarapynan qorǵaýǵa alynatyn kıeli oryndar qataryna da engizgen. Basqa da otanshyl, qaltaly azamattardy uıymdastyryp, bıylǵy kúzde memorıaldyq keshen de boı kóterdi.
Osy araǵa eń jaqyn eldi meken «Petrovka» aýyly onshaqty shaqyrym jerde. Eskertkishtiń ózi «Petropavl-Blagoveshenka» tasjolynyń boıynda, ashyq dalada asqaqtap tur. Bıýdjetten bir tıyn da shyǵarmaǵan ásem eskertkishtiń negizgi shyǵynyn kásipkerler Naǵashybaı Barlybaev pen Jaqańnyń (M.Dýlatuly) jıeni Erlan Satybaldıev kótergen, basqa da azamattar atsalysqan. Saltanatty ashylýy 27 qyrkúıekke belgilenip, oǵan qatysýǵa Almatydan, Astanadan, basqa da qalalardan belgili ǵalymdar, depýtattar, generaldar kelmek bolyp bılet te alyp qoıǵan.
Osy kezde aıaq astynan shara ázirshe ótpeıtin bolyp sheshildi. «Aqqýsaq quryltaıy» atanǵan memorıaldyq keshen nege saltanatty ashylmady?» degen suraq jergilikti jurtshylyqty da, Astana, Almaty ǵalym, aqyn-jazýshylaryn da tolǵandyra tústi...
Tóbeden jaı túsirgen habardy estigen boıynda Naǵashybaı Barlybaevqa jolyǵyp, sebebin suradyq. Sóıtsek... ol keshenniń qujattaryn jergilikti bılikpen kelispeı, eshkimnen ruqsat almaı bastap ketken eken. Byltyrǵy, úshinshi Ulttyq quryltaıda Prezıdent Q.Toqaev elde qaptatyp, jóndi-jónsiz eskertkishter turǵyza bergen isti synap: «Shetelde bizdi kóne zamanǵa jáne keńestik kezeńge qatysty monýmentteri qaptaǵan «Eskertkishter eli» dep aıtatyn boldy», dep shenegen edi. Osyny júrekterine túıgen atqarýshy bıliktiń jaýapty oryndary Soltústik Qazaqstanda ruqsat qaǵazsyz eskertkish turǵyzylǵanyn bilip, qatań eskertý jasaıdy. Salaǵa jaýaptylar N.Barlybaevty shaqyryp, ruqsat qaǵaz alǵansha qurylysty toqtatýdy talap etedi. Bastyqtardyń aldynda kónip shyqqanymen, Naǵashybaı myrza «bir mánisi bolar» dep qurylysty toqtatpaı jalǵastyra beredi. Muny bilgen jaýapty basshylar Naǵashybaı Barlybaevqa shuǵyl eskertý jasap, barlyq ruqsat qaǵazdar alynǵansha eskertkish ashylmaıtynyn, qurylysty toqtatýdy, kem-ketigin qaıta qaraýdy, zańdylyqty oryndaýdy talap etken.
N.Barlybaev sol kezde bizden eshteńe jazbaýdy ótinip, «bári durys, buıyrsa, keıin ashylatyn boldy» dep eskertkishtiń joǵary bóligin aldyrtyp, qurylysyn qaıta pysyqtaýdy jón dep sheshedi...
Sodan beri eki aı ýaqyt ótken. «Aqsaq qoı tústen keıin mańyraıdy» degendeı, bizdiń óńirdegi qaı bireýler osy máseleni kóterip, feısbýkke jazdy. Budan soń jáne bireýler ony alaýlatyp-jalaýlatyp, túrli áleýmettik jelige júktedi. Tipti taqyrybyn «Dýlatulynyń memorıalyn qasaqana qıratyp ketti» dep shýlatyp qoıypty. Máseleniń anyq-qanyǵyn bilmeıtinder halyqtyń janyn aýyrtyp, Mirjaqyp mereıtoıyn aýyzǵa alyp, ýshyqtyra túsken. Keıbireýler Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdigi men onyń qyzmetkerlerin jerden alyp, jerge sala bastady... Ne kerek, ashylmaǵan eskertkish búginde erikkenniń ermegine aınalyp, áleýmettik jeli paıdalanýshylary jappaı synshy bolyp ketti...
Aldymen, bul – Mirjaqyp Dýlatulyna arnalǵan emes, osy tulǵa qatysqan «Aqqýsaq quryltaıyna» arnalǵan eskertkish ekenin túsinip alýymyz kerek. Ekinshiden, bul jerdegi negizgi kiná – nıeti durys bolǵanymen, ruqsat qaǵazyn tolyq pysyqtamaı eskertkishti turǵyzǵan Naǵashybaı Barlybaev baýyrymyzdyń asyǵystyǵynda. Bul kinániń túbi – tym áride. Eger barlyq kásipker ózderine unaǵan jerden tıisti oryndardan ruqsatyn almaı qalaǵan eskertkishin turǵyza berse, mádenı-rýhanı haos bolyp ketpeı me degen oı týýy ǵajap emes.
Úshinshiden, M.Dýlatulyna Qyzyljar halqy da, bıligi de eshqashan qarsy bolǵan emes. Onyń «Oıan, qazaǵy» da, «Baqytsyz Jamaly» da Qyzyljarda turǵan jyldarynda jazylǵan, «Maǵjandy da oryssha alǵash oqytqan» dep jergilikti zertteýshiler jarııalap, bárimiz nasıhattap júrmiz. Keshe ǵana 140 jyldyǵyna arnalǵan ádebı kesh te ótkizdik. Jergilikti bılik te shama-sharqynsha ulttyń rýhyn kóteretin sharalar atqaryp keledi. Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Smaǵul Sádýaqasuly, Jumaǵalı Tileýlın, Qajymuqan esimderi mektep, kolledjderge berilgen. Bıyl Maǵjan ortalyǵy da ashyldy. Bas kóshemizdiń boıynda Alash arystarymen qatar aqyn, jazýshy, ǵalym jerlesterimizdiń bılbordtary ilingen. Basqa da irili-ýaqty sharýalar jeterlik. Árıne, burynnan jasalyp, zańdastyrylyp qalǵan dúnıeler de joq emes. Mysaly, osydan 20 jyldaı buryn eń basty kóshemizdiń boıyndaǵy bir úıdiń qabyrǵasyna qalany 1906–1917 jyldary basqarǵan V.Cheremısınov degenge eskertkish taqta qoıylǵan. «Oý, ol patshanyń otarlaý saıasatyn júrgizgen adam ǵoı, ony ne úshin ulyqtap otyrmyz» degenge eshkim áli kúnge qulaq asqan emes. Sol sııaqty Haltýrın, Krasın jáne t.b. bolshevıktik áperbaqandar atynda da birsypyra kóshe bar. Ýkraınada, tipti Reseıdiń ózinde olardyń attary alynyp tastalǵan. Internasıonal, Komıntern, Pıoner, Partızan, Komsomol, t.b. kóshe ataýlary da jas urpaqty «bul qalaı?» degizip otyr. Ásirese óńirimizge kelgen Arızona ýnıversıteti ǵalymdary men sheteldik qonaqtar osyndaı ashy suraq qoıady. Biraq bir sáti týǵan ýaqytta olar da ózgerer degen úmitimiz bar.
Soltústik Qazaqstan oblysy