Jetisý óńirinde Lenınniń eskertkishine áli de tabynatyndar bar. Sosıalıstik ıdeıanyń kósemderi Karl Marks pen Lenınniń músini aýyl-aýyldarda qasqaıyp tur. Halyq qansha shaǵym aıtsa da, jergilikti ákimdik máseleniń sheshimin tappaı otyr.
Áýelgi áńgimeni Kóksý aýdanynan bastaıyq. Tarıhy tereń, tabıǵaty kórkem, talaı tulǵany túletken qasıetti ólke bul. Alaıda osy óńirdiń Mámbet aýylyna barǵan jurt bir sát ýaqyt keri aınalyp ketkendeı áser alady. О́ıtkeni aýyldyń qaq ortasynda bolshevıkter kósemi Lenınniń tas músini sol kúıinde tur. Egemendik alǵanyna otyz jyldan asqan eldiń tórinde keńestik ıdeologııanyń sımvoly qalqıyp turýy táýelsizdik talaptarymen qanshalyqty úılesedi?
Mámbet – yntymaǵy bekem aýyl. Biraq keńestik dáýirdiń kóleńkesi ispetti eskertkish el eńsesin basyp turǵandaı. Jańarýǵa umtylǵan qoǵamnyń qadamyna qabyspaıdy. Ýaqyt ózgerdi, sana ósti, tarıhtyń tarazysyna salatyn kezeńge jettik. Alaıda aýyldyń ortasynda turǵan músin sol daýly dáýirdiń belgisindeı qatyp qalǵan.
Osy rette Labasy aýyldyq okrýginiń ákimi Tımýr Keshýov bolsa, turǵyndardan shaǵym túspegenin alǵa tartady.
«Narazylyq bildirgender joq. Jurt ortaq sheshimge kelse, qarastyramyz», deıdi ákim. Al aýyl aqsaqaldary bul máseleni kesheýildetýdi emes, eldik sanaǵa saı naqty sheshim qabyldaýdy qup kóredi. Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Baqyt Ýálıev: «Ruqsat etilse, ony óz kúshimizben-aq alyp tastaımyz. Shamamen 10 tonna bolatyn aýyr músin. Oǵan batyly barmaı júrgender bar, biraq odan ne ózgeredi?», deıdi qarııa.
Kóksý jerinde Alash arystarynyń, ult azattyǵy jolynda kúresken tulǵalardyń beınesi asqaqtaýy kerek emes pe? Táýelsizdiktiń qadirin arttyryp, urpaqqa úlgi bolatyn da – solardyń taǵylymy. Lenın músinine gúl qoıýdan góri, Alash rýhyn asqaqtatqan erlerdi ulyqtaý áldeqaıda mańyzdy. Bul máselege oraı Kóksý aýdany ákiminiń orynbasary Abzal Zeınýlda da pikir bildirdi.
«Resmı ótinish túsken joq. Aramyzda kommýnıst bolyp eńbek etken aǵalar bar, olardyń eńbegin joqqa shyǵara almaımyz. Jyl saıyn eskertkishke gúl qoıý dástúri de bar. Sondyqtan bári óz ýaqytymen sheshiledi», dedi ol.
Sananyń jańarýy ýaqyttan qalys qalmaýǵa tıis. Tarıhtan sabaq alý mańyzdy. Sabaq alý úshin ótkenniń eskertkishin saqtap otyrý shart emes. Eń bastysy – táýelsiz eldiń rýhyn bıiktetý. Buǵan deıin Mámbet aýylyndaǵy eskertkish týraly qanshama áriptesimiz jazǵanymen, jabýly qazan jabýly kúıinde qaldy. «Endigi úmit – «Egemen Qazaqstan» gazetinde», deıdi óńir turǵyndary.
Al Qaratal aýdanynyń ortalyǵy – Úshtóbe qalasynyń dál qaq tórinde de Lenın men Marks músini qasqaıyp tur. Biri – bizdi bodandyqta ustaǵan ıdeologııanyń kósemi, ekinshisi – sol júıeniń rýhanı tiregi. Sonda biz Táýelsiz elmiz dep otyryp, solardyń tas músinin ne úshin áli kúnge saqtap kelemiz?
Úshtóbe – jańǵyryp, jańasha tynys alyp kele jatqan qala. Al dál ortalyqta turǵan eskertkishter ótkenniń elesindeı, táýelsiz sanaǵa túsken salqyn kóleńkedeı áser qaldyrady. Halyqty qynadaı qyrǵan kezeńniń kósemderin ulyqtaý – azattyq rýhyna qaıshy. Biz, kerisinshe, azattyq jolynda qurban bolǵan tulǵalarymyzdy ulyqtaýǵa tıispiz. Osy máselege baılanysty Qaratal aýdany ákiminiń orynbasary Aıbek Ońǵarov bylaı dedi:
«Ol eki músin saıabaq aýmaǵynda ornalasqan. Saıabaqqa jóndeý jumysy júrgizilgen kezde eskertkishter mindetti túrde alynyp tastalady. Arnaıy tehnıka jumyldyrylady».
Demek másele kún tártibinde turǵan tárizdi. Endigisi – ýádeniń is júzinde oryndalýy. О́ıtkeni táýelsiz eldiń bolashaǵy óz bolmysyn dáriptegende ǵana jarqyn bolady. Endeshe, Alash arystarynyń kúreskerlik jolyn nasıhattap, ómir súrýimiz kerek. Úshtóbeniń tórinde elge adal qyzmet etken tulǵalarymyzdyń beınesi asqaqtaýǵa tıis.
Lenınniń músini – tas beıne emes, qoǵamnyń qandaı jolǵa túsetininiń belgisi. Eger bul qala ádiletti qoǵam qurýdy shyn nıetimen qalasa, ótkinshi ıdeologııanyń músininen arylyp, qazaqtyń ardaqtylaryn ulyqtaýǵa qadam basatyn kez keldi. Bolashaq urpaqqa úlgi bolatyn da, shahardyń kelbetin aıqyndaıtyn da – óz batyrlary men óz tarıhyn qurmettegen eldiń tańdaýy.
Qanshama Alash arysyn jaý kórip, qanǵa boıaǵan, qazaq dalasynyń teń jartysyna jýyǵyn asharshylyq pen qýǵyn-súrginniń qurbanyna aınaldyrǵan bolshevızmniń elesi Jetisýda júr. Eskeldi aýdanyna qarasty Baqtybaı aýylynda «Bolshevık» dep atalǵan syra dúkeni bar. Qasqaıyp turǵan ataý azdaı, syrtyna KSRO-nyń balǵasy men oraǵyn ilip qoıypty. Ishi tutas qyzyl túspen kómkerilgen, tórinde kommýnıstik sımvoldar samsap tur. Máseleniń baıybyna bilmek bolyp dúken ıesimen tildesýge barǵanymyzda, álgi azamat ashýly keıippen qarsy aldy. О́zin tolyq tanystyrǵysy kelmedi, biraq telefonyn kóldeneń ustap, vıdeoǵa túsire bastady. Kimdi qorqytyp, neni dáleldemek – belgisiz. Únemi kelip mazasyn alǵan qoǵam belsendilerinen mezi bolǵan shyǵar? Áıteýir, ashýly kúıge boı aldyryp, beıádep sózderdi de aıtyp qaldy.
Jaraıdy delik, júıkesi juqarǵan bolar. Onyń ústine ol azamat óz quqyǵyn aıtyp taýsylmady: demokratııalyq elde kimniń qandaı dúken ashýǵa erki bar ekenin jaqsy biledi. Bul ras, onyń quqyǵyn eshkim shektemeıdi. Biraq mundaı erkindik aınalaǵa qurmetpen ushtasýǵa tıis. Qazaqtyń talaı jarasyn tyrnap ketken ıdeologııanyń sımvolyn aýyldyń dál ortasyna ilý – tarıhtyń salmaǵyn elemeý ǵana emes, jergilikti jurttyń sezimine de selqos qaraý.
Aýyl ákimi Aıdos Qasıev bul dúken týraly habardar ekenin aıtty. Kásipkerdi basqa jerge kóshirýge áreket etkenderin de sóz etti. Iesi qarsy emes kórinedi, biraq saýda núktesi ortalyqta bolýǵa tıis degen ýáj aıtady. Eger ortalyqtan oryn tabylsa, ǵımarat salýǵa da múmkindigi bar eken. Tek dúkenniń ataýy qalaı bolmaq? Ol jaǵy belgisiz. О́ıtkeni dúken ıesi ashýly kúıinde naqty oıyn aıtýdan tartynypty.
Biz kásipkerdiń nápaqasyna kedergi keltirýdi kózdemeımiz. Biraq ataýynyń ózi adamdy shoshytatyn nysanǵa qoǵamnyń úrke qaraıtyny – aqıqat. Bul pikirdi biz sóılesken jıyrmaǵa jýyq turǵyn tolyǵymen quptady. Máselen, Marat Batabaev araq-sharap satatyn nysannyń meshittiń irgesinde turýy múlde orynsyz dep sanaıdy. Aýyl belsendileri de buǵan deıin dúken ıesine sabyrmen, beıbit túrde basqa jerge kóshirý qajettigin túsindirgen. Biraq nátıje joq.
«Bolshevızm – qazaqqa jaqsylyq ákelmegen ıdeologııa. Ataýdyń ornyn basar qazaqy, kóńilge qonymdy ataý jetedi ǵoı. Aýyldaǵy ózge ult ókilderiniń ózi dúkenin qazaqsha ataıdy, al biz nege qaıyrymsyz qoǵamnyń nyshanymen qoshtasqymyz kelmeıdi?» deıdi aýyl turǵyny Aldash Seıdilhanuly
Qazaqqa teńdik emes, qasiret syılaǵan áride bolshevıkter, beride kommýnıster ustanymy táýelsiz eldiń ulttyq ıdeologııasymen úılespeıtini aıqyn. Jetisý oblysynda ıdeologııanyń tizginin ustaǵandardyń osyny túsinbeıtini qynjyltady. Álde olar Prezıdenttiń Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasy ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattary, qundylyqtary men baǵyttary» týraly mańyzdy qujattan beıhabar bolǵany ma?
Jetisý oblysy