Túrki halyqtarynyń ortaq quqyqtyq murasy

Cımpozıýmy aıasynda ót­ken «Fılo­so­fııa, ádilet jáne adamgershilik: Zama­naýı transformasııalar dáýirindegi túrki órkenıetiniń sabaqtastyǵy» atty plenarlyq otyrysta Qazaqstan Konstıtý­sııalyq Sot tóraǵasy Elvıra Azımova mańyzdy da tereń maǵynaly is-sharany bir­lesip uıymdastyrý múmkindigi úshin ýnıversıtettiń О́kiletti keńes tóraǵasy Muhıttın Shım­shek pen rektor Janar Temirbeko­vaǵa alǵysyn bildirdi. Quqyq­tyq má­denıettiń rýhanı negiz­ge súıen­gende ǵana qoǵamnyń seni­min arttyratynyn atap ótti.

«Nelikten biz «Uly dalanyń fılosofııasy men quqyqtyq mádenıetine» nazar aýdarýdy jón sanadyq? О́ıtkeni olar ar-namys, ádildik, úılesim­dilik, jaýapkershilik jáne qoǵam­das­tyqqa qurmet uǵymdaryn qam­tıdy. Bul qundy­lyqtar ulttyq biregeılikti nyǵaıtýǵa, jaýapty azamattardy tárbıeleýge, ádil jáne zańdy memleketke qaraı qazirgi zamanǵy baǵytqa sáıkes qoǵamdy damytýǵa kómektesedi», dedi E.Azımova.

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń, oblys ákimi Nuralhan Kósherov­tiń quttyqtaý hatyn Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Ertaı Altaev oqyp berdi.

«Búgingi jıyn – Uly dalanyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dúnıetanymyn, adam men qoǵam týraly tereń paıymdaryn jáne qu­qyqtyq mádenıettiń bastaý­laryn jańa qyrynan zerde­leýge múmkindik beretin mańyz­dy alań dep bilemin. Dala ór­kenıetiniń ózeginde adam­ger­shilik, ádilet, yntymaq pen jaýap­ker­shilik sekildi qundylyqtar jat­qany barshaǵa málim. Osy qun­dylyqtardy zamanaýı ǵylymı aınalymǵa engizip, quqyqtyq oıdyń damýyna baǵyttaý – búgingi sımpozıýmnyń basty mıssııasy», degen mınıstr hatynda.

Sondaı-aq plenarlyq otyrysta mem­lekettik organdar­dyń joǵary ókilderi túrki órkenıe­tindegi adamgershilik, ádilet jáne jaýapkershilik usta­nymdarynyń búgingi memle­kettik basqarý men qu­qyq­tyq tárbıege áseri týraly oı bó­listi. Par­lament Májilisiniń depýtaty Únzıla Shapaq, Adam quqyqtary jónin­degi komıssııa tóraǵasy Igor Rogov, Túrki máde­nıeti men mura­­sy halyqara­lyq qorynyń prezı­denti Aqtoty Raıym­qulova, Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginiń erekshe tapsyrma jónindegi elshisi Alýa Nadır­kýlova, Túrki memleket­teri uıymy janyndaǵy Túrki mem­­leketteriniń kásip­ker áıel­­deri keńesiniń tóraıy­my Lázzat Rama­zanova, Túrki aka­demııa­­sy­nyń vıse-prezı­denti, pro­fes­sor Búlent Baıram,  Qazaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııalyq Soty janyn­daǵy Ǵylymı-konsýl­tatıvtik keńestiń múshesi, pro­fessor Músilim Hase­nov sóz sóı­ledi. Olar túrki órke­­nıetin­degi adam­ger­shilik, ádilet jáne jaýapker­shilik ustanym­darynyń qazirgi qoǵam úshin mańyzyn jan-jaqty taldady.

Sımpozıýmnyń alǵashqy kúni sek­sııa­lyq otyrystar mazmundy pikirler­men erekshelendi. Halyq­aralyq jıyn­da túrki áleminiń kóne quqyqtyq dástúr­leri, bıler ınstıtýtynyń tájirı­besi, dala órkenıetiniń ar-ojdan men ádi­­letke negizdelgen quqyqtyq máde­nıeti jáne Ahmet Iаsaýı iliminiń qazirgi zań júıesine áseri jan-jaqty qarastyryldy. Mysaly, halyqaralyq sımpozıým aıasynda «Túrki álemindegi ádilet dástúri jáne quqyq murasy» taqy­rybynda ótken birinshi sek­sııalyq otyrysta túrki dúnıe­sindegi ádilet dástúrin zerttegen ǵalymdar aýyzsha quqyq pen bı-sheshendik ınstıtýtynyń erekshelikterin taldap, «Izgi adam – izgi qoǵam» qaǵıdasynyń túrkilik quqyqta qalaı kórinis tapqanyn túsindirdi.

PhD qaýymdasty­rylǵan professor, Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Halıl Chetın modera­torlyq etken otyrysta alǵashqy bolyp baıandama oqyǵan belgili ǵalym, professor, Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Shákir Ibraev kóshpeli qoǵamnyń quqyqtyq mádenıetin qalyptas­tyrǵan aýyz­sha dástúrdiń mańy­zyna toqta­lyp, bıler ınstı­týtynyń el ishin­degi máselelerdi ádil sheshý­degi basty qyz­metin ashyp kór­setti. Kóshpelilerdiń áleýmettik qatynastardy retteý tájirı­besi, daý joldaryn aqylmen sheshý úlgilerin keńi­nen taldady. Al Álisher Naýaı atynda­ǵy Memlekettik ádebıet mura­jaıynyń dırektory, pro­fessory Jabbar Eshankýl «Túrki dúnıesindegi quqyqtyń rýhanı máni: Izgi adam – izgi qoǵam» qaǵıdatyn túrki dúnıesiniń rýhanı quqyqtyq túsinigimen baılanystyra otyryp, qoǵamnyń kemeldenýi eń aldymen adamnyń ishki mádenıeti men adaldyǵyna negizdeletinin atap ótti. QMDB Islam ǵylymı-zertteý ıns­tıtý­tynyń dırektory Tóráli Qydyr Ahmet Iаsaýı iliminiń túrki halyq­tarynyń moraldyq-quqyq­tyq qaǵıda­laryna yqpalyn taldap, rýhanı mura­nyń qazirgi quqyqtyq mádenıetpen úndes­tigin kórsetti. TÚRKSOI bas hatshy­sy­nyń keńesshisi, professor Azız Bıımyrzauly túr­ki má­de­nıetindegi aýyzsha quqyq dás­túrine nazar aýdaryp, qyrǵyz halqynyń uly eposy «Manasta» saqtalǵan quqyq­tyq normalardyń qoǵam­dy tutastandyrýdaǵy tarıhı rólin aıqyndady.

Ekinshi seksııalyq otyrys «Dalalyq quqyq fılosofııasy» taqyrybynda ótti. Jıyn­dy PhD, Iаsaýıtaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Baýyrjan Saıfýnov júrgizdi. Abaı atyndaǵy QazUPÝ memlekettik-quqyqtyq zertteýler ortalyǵynyń basshysy, Ulttyq zań akademııasynyń prezıdenti Bahytjan Qýandyqov «Kóshpeli qazaq jerindegi baıyrǵy quqyqtyq muralar» taqyrybynda jasaǵan baıandamasynda dala zańdarynyń tabıǵatyn, olardyń qoǵamdyq qatynastardy retteýdegi orny men tarıhı sabaqtastyǵyn jan-jaqty taldady. Al О́zbekstan Respýb­lıkasy Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyǵynyń adam quqyqtary salasyndaǵy taldaý jáne zertteýler bólimi­niń meńgerýshisi Ýtkır Ochı­lov О́zbekstandaǵy sońǵy saıası-quqyqtyq ózgeristerdi, konstı­týsııalyq reformalardyń adam quqyqtaryn qorǵaý­daǵy mańyzyn atap ótti. Nur-Mú­barak Islam Mádenıeti ýnıversıtetiniń oqytýshysy, PhD Muqan Isahan «Qazaq ádet-ǵuryp zańdarynyń dinı aspektileri» taqyrybynda qazaqtyń dástúrli quqyq júıe­si men ıslamdyq quqyqtyq túsinik­terdiń ózara baılanysyn ashyp kórsetti. Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qaýymdastyrylǵan professory Bekarys Nurıman «Qutadǵý biliktegi memleket basqarý qaǵıdaty jáne «izgi-zań» uǵy­my» týraly oı qozǵap, túrki dú­nıesiniń saıası-fılosofııalyq murasyndaǵy ádilet, basqarý mádenıeti máselelerin taldady. Sondaı-aq seksııa otyrysynda PhD, Iаsaýıtaný ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń jetek­shi ǵylymı qyzmetkeri Muhıt Tólegenov Ál-Fara­bı­diń fı­losofııalyq murasynyń qazaq quqyqtyq mádenıetine yqpa­lyn ǵylymı turǵyda negizdep berdi. Osylaı­sha, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Qazaqstannan kelgen zertteýshiler túrki ha­lyqtarynyń rýhanı ilimderi men adam­gershilik normalary quqyqtyq oılaýmen tyǵyz baılanysty ekenin atap ótti.

«Uly dala murasynan jańa memle­ket­shildik qaǵıdattaryna deıin» taqyrybynda ótken Workshop-ta sot, prokýratý­ra jáne qaýipsizdik qurylym­dary ókilderi zamanaýı memle­ket­shildiktiń negizderin talqy­lady. Mysaly, jıynda Túrkistan oblystyq sotynyń tóraǵasy Aıdos Sultanov uly dala fılo­so­fııasynda ǵasyrlar boıy qa­lyptasqan parasat, ádilet, jaýap­kershilik jáne bitimger­shilik qaǵıdalary qazirgi sot júıesiniń damý baǵytymen tolyq úılesetinin atap ótti.

«Osy qundylyqtardy jańa ınstıtýttarmen, sıfrlyq tehnologııalarmen jáne quqyq­tyq standarttarmen sabaqtasty­ra otyryp, biz sot tóreliginiń tıimdiligin, ashyqtyǵyn jáne aza­mat­tardyń quqyqtaryn qorǵaý deńgeıin kúsheıtip kelemiz. Ha­lyq­aralyq sımpozıým jumy­sy osy baǵyttaǵy ǵylymı jáne kásibı yntymaqtastyqty keńeı­tip, sot júıesiniń damýyna serpin beretinine senimdimin», dedi A.Sultanov.

Al Túrkistan oblysynyń pro­kýrory Murat Tileýberdıev ha­lyqtyń tarıhı tamyry men bol­mys-bitimin túgendeıtin mun­daı aýqymdy dıolog alańda­ry­nyń ulttyq múdde turǵy­sy­nan mańyzy óte zor ekenin aıtty. Son­daı-aq jıynda qaýipsizdik sala­sy­nyń ókilderi – Ulttyq qaýip­sizdik komıteti Túrkistan oblysy boıynsha departamentiniń bas­tyǵy, general-maıor Bolat Qal­myrzaev, Túrkistan oblysy boıyn­sha ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentiniń bas­shy­sy Erbolat Balǵabaev óz sala­la­ryndaǵy ózekti máselelerdi kóter­di. Konstıtýsııalyq qundy­lyq­tardyń tarıhı tamyry, qyl­mys­tyq zańnama evolıýsııa­sy jáne aı­maqtyq quqyqtyq qaýip­sizdiktiń ózekti máselelerin sóz etti.

Sımpozıýmnyń sońǵy kúni qatysý­shylar ortaq ǵylymı bas­ta­malardy damytý jóninde usy­nystar qabyldady. Atap aıtqan­da, ǵylymı jınaq shyǵarý, «Túr­ki dúnıesiniń quqyqtyq termın­der sózdigin» ázirleý jáne túrki el­deri ýnıversıtetteri ara­syndaǵy quqyqtyq zertteýler jelisin qurý josparlandy. Bul bastamalar túrki halyq­tarynyń ortaq quqyq­tyq mura­syn júıelep, ony qa­zirgi quqyq­tyq bilim men ǵyly­mı ortaǵa engizýge jol ashpaq.

Aıta ketelik, Konstıtýsııa­nyń qabyl­danǵanyna 30 jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan is-sharany Konstı­týsııalyq Sot, Túrkistan oblysynyń ákimdigi jáne Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ birlesip uıymdastyrdy.

TÚRKISTAN