Analar ınstıtýtynyń qoǵamdaǵy orny aıryqsha

QHA-nyń belsendi qurylymdyq bólimshesiniń biri – Analar keńesi, mereıli jyl aıasynda respýblıka kóleminde 4 357 is-shara ótkizdi. Atap aıtqanda, 560 dóńgelek ústel, 1 140 qoǵamdyq qabyldaý men kezdesý, 793 mádenı-kópshilik jıyn, 248 semınar-trenıng, 447 otyrys, 590 qaıyrymdylyq aksııasy, 275 konkýrs jáne 304 sheberlik saǵaty uıymdastyryldy. Bir jaǵynan bul kórsetkish – qoǵamdaǵy kelisim men otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jyl boıyna atqar­ǵan aýqymdy ári júıeli eńbek.

Otbasyndaǵy aýyzbirshilik, tolerant­tylyq, mádenı qarym-qatynas pen jaýapty sheshim qabyldaý mádenıetin qa­lyp­tastyrý – eń aldymen, ata-ananyń, sonyń ishinde ananyń tikeleı mindeti. Osy baǵytta bıyl 15–16 mamyr kúnderi Aqtaý qalasynda QHA Respýblıkalyq Analar keńesiniń keńeıtilgen otyrysy halyqaralyq deńgeıde «Ana. Qoǵam. Bolashaq» taqyrybymen ótti. Forýmǵa Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Túrkııa elderinen arnaıy ókilder qatysty. Jıynda qonaqtar Analar keńesiniń tájirıbesimen tanysyp, ózara yntymaqtastyq ornatty.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýymen júzege asyrylyp kele jatqan «Mádenıetti ana – mádenıetti ult» jobasy, «El anasy», «Aıaly alaqan» qoǵamdyq ataqtary, sondaı-aq qazirgi ózekti bes áleýmettik qaterge qarsy baǵyttalǵan «Salaýatty sana» bastamasy sheteldik áriptester tarapynan joǵary baǵalandy. Delegattar muny óz memleketterinde qoldanýǵa daıyn ekenin jetkizdi.

Assambleıanyń 30 jyldyq mereı­toıynyń túıini retinde 18–19 qarasha kúnderi Ankara qalasynda, TIýRKSOI alańynda «Túrki áleminiń analary» halyqaralyq uıymyn qurý týraly bas­tama kóterilip, talqylandy. Memleket basshysy «Biz babalar ósıetin oryndap, túrki elderiniń yntymaǵyn nyǵaıtyp kelemiz. Endigi maqsat – ózara senimge jáne baýyrlastyqqa negizdelgen birligimizdi saqtap, óskeleń urpaqqa tabystaý. Túrki halyqtarynyń yqpaldastyǵyn arttyra túsý – bárimizge ortaq mindet», degen edi. Al osy rýhanı sabaqtastyqty úzbeı, urpaqtyń basyn biriktirý – analardyń negizgi maqsaty.

Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda túr­ki elderi ara­syndaǵy tereń tamyr­las­tyq pen ózara aýyz­birshiligin nyǵaıtýda ana­­lardyń qo­ǵamdyq mıssııasy arta tústi. Sondyq­tan «Túrki áleminiń anala­ry» halyqaralyq uıymyn qurý, tili bir, dini bir ulttardyń mádenıetin analar arqyly, olardyń obrazy arqyly dárip­­teý aýyz­birshilikke negiz bolady dep sene­min.

Analar keńesiniń mańyzdy baǵyt­tary­nyń biri – turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý. Osy taqyrypta 19–20 maýsymda Qonaev qalasynda «Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýdaǵy Analar keńesiniń róli» atty respýblıkalyq keńeıtilgen otyrys uıymdastyryldy. Nátıjesinde, «Zorlyq-zombylyqsyz óńir» jobasy iske qosylyp, birqatar naqty usynys qabyldandy.

Aıta ketetin jaıt, balalar men jas­óspirimderdiń quqyqtaryn qorǵaý, olar­dyń qaýipsiz jáne sapaly ósýine qo­laıly jaǵdaı jasaý, otbasy qundylyq­­ta­ryn nyǵaıtý jáne analardyń bala tárbıesindegi rólin kúsheıtý boıynsha oblys ákimderi Analar keńesiniń áleýetin paıdalanyp, usynystarymyzdy tyńdap, jaýapty mekemelerge naqty tapsyrmalar berip otyr. Osynyń barlyǵy – Memleket basshysynyń «Zań men tártip» qaǵıdatyn qamtamasyz etý tapsyrmasyna oraı Qazaqstan halqy Assambleıasy tarapynan atqarylyp jatqan ister.

Sonymen qatar nashaqorlyq, lýdomanııa syndy áleýmettik qaýipterge qarsy keshendi jumystar da júrgizilip jatyr. Máselen, 18–20 qyrkúıek aralyǵynda Qaraǵandy qalasynda QHA Analar keńesiniń «Nashaqorlyq – turaqtylyqqa qater (tulǵaǵa, qoǵamǵa, memleketke)» taqyrybynda respýblıkalyq semınary ótti. Oǵan prokýratýranyń, ishki ister, densaýlyq, oqý-aǵartý mınıstrlikteriniń jáne kóterilip otyrǵan máselege múddeli memlekettik emes uıymdardyń ókilderi qatysty. Jıyn barysynda Qaraǵandy oblysy Jastar resýrstyq ortalyǵynyń janynan Nashaqorlyqqa qarsy jumys front-ofısi ashyldy. Respýblıkalyq semınar qorytyndysynda Qaraǵandy oblysynyń ákimi E.Bólekpaevtyń sheshimimen «2026–2029 jyldarǵa arnalǵan nashaqorlyqqa qarsy is-qımyl» jol kartasy ázirlendi. Aýyz toltyryp aıtar taǵy bir dúnıe – Analar keńesteriniń músheleri IIM barlyq deńgeıdegi nashaqorlyqtyń aldyn alý jáne esirtki qylmystaryna qarsy is-qımyl boıynsha jumys toptaryna múshelikke engizildi.

Bilim berý uıymdarynda áleýmettik teatrlar, «Mobıldi teatr» jobalary aıasyndaǵy jasóspirimderge arnalǵan qoıylymdar «Qaýipsizdik saǵaty» formatyndaǵy kezdesýler arqyly balalar men ata-analardyń birlesken talqylaýy júrgiziledi. Kezdesýler barysynda IIM nashaqorlyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan «Narkotestten óz erkimen ótý» jobasyn túsindirý, táýeldilikten arylǵan adamdardy shaqyrý jaqsy nátıje berip otyr.

Analar keńesi Oqý-aǵartý mınıstr­liginiń Tárbıe jumysy departa­mentimen, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasymen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi.

Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysynda bergen tapsyrmasyna oraı daıyndalǵan «Qazaqstan balalary» atty tujyrymdamasyn, «Balalardy reprodýktıvtik densaýlyq týraly aq­parat­tandyrý (jynystyq jetilý, aýrýlardyń aldyn alý, kommýnıkatıvtik daǵdylardy damytý jáne jeke shekaralardy qurmetteý, ómirlik daǵdylardy qalyptastyrý tásilderine negizdelgen, jasqa beıimdelgen, ǵylymı negizdelgen bilim berý baǵdarlamasyn ázirleý ve­domstv­o­ara­lyq saraptama toby) ázir­leý­de jumys toptarynda belsendi jumys atqaryp keledi. Ashyp aıtsaq, «Ata-analar akademııasy» dıalog alańy, «Mektepke deıingi bilim berýde ınklıýzıvtilikti damytý» sessııasy, «Qazaqstandaǵy árbir bala úshin teń múmkindik» semınary, «Adal azamat – ult kelbeti» dóńgelek ústeli sekildi is-sharalaryna belsendi atsalysamyz. Mysaly, 15 tamyzda ótken «Balalar arasyndaǵy lýdomanııanyń aldyn alý jáne baqylaý» semınary nátıjesinde beıindi vedomstvoǵa tómendegideı usynys berdik:

1) Halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, sıfrlyq qaýipsizdik jáne oıynǵa táýeldiliktiń profılaktıkasy boıynsha modýlderdi mektep baǵdarlamalaryna engizý;

2) Lýdomanııany erte anyqtaý jáne aldyn alý máseleleri boıynsha mektep psıhologteri men áleýmettik pedagogterdi qaıta daıarlaýdy uıymdastyrý;

3) Qumar oıyndarǵa beıim balalardy anyqtaý boıynsha testter ázirleý;

4) Qumar oıyndarǵa beıim balalardyń ata-analary úshin qumar oıyndardyń aldyn alý boıynsha usynystar ázirleý;

5) Salaýatty múddelerdi qalyptastyrý úshin jaǵdaı jasaý, balalar men jasós­pirimderde táýeldiliksiz qýanysh ákeletin hobbılardy damytý: sport, óner, eriktilik, ústel oıyndary; qumar oıyndarǵa balama retinde mektep klýbtaryn, úıirmeler men seksııalardy qoldaý;

6) Kásiptik baǵdar berý jumysyn kúsheıtý;

7) Psıhologtermen jáne ÚEU-men bir­le­sip ata-analarmen turaqty aqparat­tyq kezdesýler tájirıbesin engizý.

Mektep júıesine baılanysty taǵy bir ózekti másele – býllıng. Bul rette Analar keńesi medıatorlar retinde qatysady. Mysal keltirsek, astanalyq mekteptiń 3-synyp oqýshysy qyzyna bir top qatarlasy turaqty túrde býllıng jasap otyrǵan. Keıin jábirlenýshi qyzdyń anasy polısııaǵa, prokýratýraǵa aryz jazǵan. Bizdiń aralasýymyzdyń arqasynda jábirlenýshi balanyń anasy Bas prokýratýraǵa jazylǵan aryzdan bas tartyp, ata-analar balalarymen birge kınoǵa, t.b. mádenı oryndarǵa barýǵa ózara tatýlasýǵa kelisti. Araǵa ýaqyt salyp, jábirlenýshi qyzdyń anasynan alǵys aldyq. Osy sekildi keıster respýblıka boıynsha jeterlik.

Analar keńesi áýelden bılik pen qoǵamnyń, bala men ata-ananyń arasyndaǵy «altyn kópir» qyzmetin atqaryp keledi. Memleket turaqtylyǵynyń negizi – baqytty otbasy. Demek sol otbasyn saqtaýda ananyń róli aıryqsha. Dana halqymyz «Bir anany tárbıelep shyǵý, bir ultty tárbıeleýmen birdeı» degen ataly sózdi mura etýi de beker emes. Osy baǵytta Assambleıanyń taǵy bir ıgi isi – «Ana úıi» júıesin qoldaý.

Qazaqstan halqy Assambleıasy ja­nyn­daǵy etnomádenı ortalyqtardyń, Analar keńesiniń qatysýymen «Ana úıi» turǵyndaryna keń aýqymdy qaıyrym­dylyq, tárbıelik jáne mádenı is-sharalar ótkizilip turady. Mundaǵy maqsat – qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan analar men balalarǵa moraldyq ári materıaldyq qoldaý kór­setý, ulttyq salt-dástúrlerdi dáripteý, otba­sylyq qundylyqtardy nyǵaıtý. Adas­qan­dardy tabystyrý, qateleskenderdi jónge salý, áleýmettendirý máselelerine baǵyttalǵan «Aınalaıyn» jobasy qıyn jaǵdaıǵa túsken analarǵa «Otbasy aǵashy» arqyly ár bala óz shejiresin, ata dástúrin (qaı etnos ókili bolsa da) bilýi qajet ekenin, bala ómirindegi ananyń jaýapkershiligin túsindiredi. Eń bastysy – búgingi nárestege adal azamat qaǵıdatyna saı tárbıe sińirý.

Bul baǵytta Analar keńesi 2022 jyldan beri IIM Ulttyq ulan áskerı qury­lym­darymen tyǵyz baılanysta ju­mys atqarady. Bıyl 11–12 tamyz kúnderi Petropavl qalasyndaǵy Joǵary áskerı akademııa bazasynda Ulttyq ulanǵa qarasty 44 áskerı bólim basshylarynyń saıası jumys boıynsha orynbasarlaryna biliktilik arttyrý kýrstaryn ótkizip, jalpy Assambleıanyń maqsaty men qyzmeti týraly, sonymen qatar sýısıd, oıynqumarlyq, nashaqorlyq máseleleri jóninen trenıng ótkizildi. Qazirgi tańda bul jumys Qorǵanys mınıstriligimen birlese jalǵasyp jatyr.

Analar keńesiniń músheleri osy jyly alǵashqy ret QHA-nyń «Shańyraq» ka­fed­ralar qaýymdastyǵynyń uıymdas­tyrýymen «Ana – ulttyń uıys­tyrýshysy» taqyrybynda tolerant­ty­lyq­ty tárbıe­leý­degi analardyń róline arnalǵan bilik­tilikti arttyrý semınaryn ótkizdi. Bul is-shara erikti retinde belsendi jumys istep júrgen analarǵa tol­ǵandyrǵan saýaldaryna jaýap alýǵa múmkindik berdi.

Buǵan qosa óńirlerde – Atyraý, Aqmola, Aqtóbe, Almaty, Jetisý, Qostanaı, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar oblystarynyń aýdan, aýyldyq okrýgterine deıin Ana­lar keńesiniń jumysy júıelengen. Nátıjeleri de qýantarlyq. Onyń ishinde Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy men Mahambet aýdany, Aqmola oblysynyń Selınograd aýdany, Almaty oblysynyń Kegen aýdany, Jetisý oblysynyń Alakól aýdany, Pavlodar oblysynyń Pavlodar aýdanynyń jumysyn úlgi etýge bolady.

Sondaı-aq qurylymda respýblıkalyq etnomádenı birlestikterdiń janynan qurylǵan 15 Analar keńesi – «Naırı» armıan mádenı ortalyqtarynyń Qaýymdastyǵy» ZTB, «Dýstlık» «Qazaqstan Respýblıkasy ózbekter etnomádenı birlestikteriniń qaýymdastyǵy» ZTB, «Qazaqstan uıǵyr­la­rynyń respýblıkalyq mádenı ortalyǵy», «Vaınah» Qazaqstan cheshenderi men ıngýshtary Qaýymdastyǵy» ZTB, «Qazaqstan kúrdteriniń «BARBANG» RQB, «Qazaqstan tatarlary men bashqurttar kongresi» ZTB, «Dúngen respýblıkalyq etnomádenı ortalyǵy» RQB, «Rodnı kýt» Belarýs ortalyqtary qaýymdastyǵy» ZTB, «Qazaqstan qyrǵyzdar Qaýymdastyǵy» ZTB, «Ázerbaıjandar qaýymdastyǵy» RQB, «Qazaqstannyń Orys, slavıan jáne kazak uıymdarynyń Qaýymdastyǵy» ZTB, «Qazaqstan ýkraındarynyń radasy» ZTB, «Jetisý kazaktarynyń odaǵy» RQB, «Mısva Qaýymdastyǵy» ZTB, «Tájikterdiń respýblıkalyq etnomádenı ortalyǵy» RQB bar. Barlyǵymyzǵa ortaq mindet – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bekitken «Adal azamat» qaǵıdatyn ár otandasymyzǵa tereńinen sińirý, osy baǵytta óskeleń urpaqty tárbıelep, sanaly qoǵam qalyptastyrýǵa úles qosý.

Názıpa ShANAI,

QHA respýblıkalyq Analar keńesiniń tóraǵasy