Erlik marshrýty: Lvov – Berlın – Praga – Altenbýrg

Ramazan Qalıuly Butabaev 1925 jyldyń 10 aqpanynda qazirgi Shyǵys Qazaqstan ob­lysynyń Zaısan qalasynda dúnıege kelgen. Butabaevtar otbasynyń úlken uly Baıǵa­byl «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp, atý jazasyna kesilgen soń, otbasy qazirgi Abaı oblysynyń Aqsýat aýdanyna kóship kelgen. Mektepti jastaı úzdik bitirgen, jasy áli 18-ge tolmaǵan Ramazandy 1942 jyly 3 jeltoqsanda ásker qataryna shaqyrǵan. Shyǵystyń qaqaǵan aıazynda Aqsýattan 323 shaqyrym jerdegi Jalǵyztóbe temirjol beketine jaıaý attanǵan 255 adamnyń dittegen jerge 152-si ǵana aman jetken, qalǵany orta joldaǵy Bolshevık aýylynyń mańaıynda úsip ólgen eken.

Maıdanǵa 1943 jyldyń qańtar aıynda jetken topty suryptaý kezinde Ramazan Butabaevtyń orta bilimi bar jáne oryssha jaqsy sóıleıtini anyqtalyp, ony artıllerıster daıyndaıtyn áskerı ýchılıshege jiberdi. Soǵysta artıllerıst bolǵan Sergeı Stopalovtyń «Artıllerıstiń maıdandaǵy ómiri. Gaýbısamen Sojdan El­baǵa deıin. 1941–1945» degen ­ataýmen basylǵan estelikte­rin­de «artıllerııalyq ýchılı­she­ge qabyldaný úshin orta bilim ­nemese ortaǵa jaqyn deńgeı bolýy jáne óte jaqsy minezde­­me bolýy kerek edi» deıdi. Alaı­da artıllerısterdiń min­deti óte aýyr. Ásker bólimi ornyn aýystyrǵanda olar kishirek zeńbirekterdi ózderi súıreıdi, snarıadtar úshin jyra qazady, taǵysyn-taǵy aýyr jumystary jeterlik.

Artıllerıster shabýyl­dyń aldynda jaýǵa oq jaýdyrady, jaıaý áskerdiń basyn kótertpeı turǵan oq kózderin, pýlemetterdi, zeńbirekterdi joıady. Eger atqan snarıady kózdegen jerge túspese, jaý bul zeńbirektiń turǵan jerin jyldam anyqtap, qurtyp ji­berýi múmkin. Osyǵan oraı maı­danda kóp qoldanylǵan 45 mıllımetrlik jeńil zeń­bi­rekti artıllerıster ózara ázil-qaljyńmen «Qosh bol, Otan» dep ataǵan eken, demek «ne sen jaýdy birden joıasyń, ne seni ol joıady». Mine, osy artıllerısterdiń qatarynda Ramazan Butabaev bolǵan-dy.

Ýchılısheniń qysqartyl­ǵan oqýyn bitirgen soń Rama­zan Qalıuly serjant ás­kerı dárejesimen zeńbirek komandasynyń qolbasshysy retinde tikeleı maıdanǵa jibe­rilgen. Alǵashqy shaı­qastarǵa 1-Ýkraına maıda­ny­nyń 13-atqyshtar korpýsy quramyndaǵy 58-atqysh­tar dıvızııasynyń 244 artıl­lerııalyq polkiniń zeńbirek tobynyń qolbasshysy bolyp qatysty.

1944 jyldyń shildesinde 1-Ýkraına maıdanynyń ásker­leri jaý qorǵanysyn Lvov baǵytynda buzyp ótý shabýylyn bastady. 13 shildeden 29 tamyzǵa deıin sozylǵan Lvov-Sandomır operasııasy soǵys tarıhyna keńes áskerleriniń sátti shabýyly retinde endi. Shabýyl bastalǵannan bes kún ishinde keńes áskerleri Lvov jaý qorǵanysyn buzyp ótip, 50 shaqyrymǵa ilgerilep, Porısk, Gorohov, Krasnoe jáne basqa seksen qala men eldi mekendi azat etti. 27 shildede Lvovty azat etkeni úshin 1-Ýkraına maı­danynyń áskerlerine Más­keýde otshashýmen qurmet kór­setildi. Osy operasııaǵa 5-gvardııalyq armııanyń qura­myndaǵy 244-gaýbısalyq ar­tıl­lerııalyq polki qataryn­da qatysyp, 18 shildede ózi bas­qarǵan zeńbirek komandasy­men jaýdyń qaýipti oq kózderin joıǵany úshin Ramazan Buta­baevqa Bas qolbasshy Stalınniń buıryǵymen alǵys jarııalandy. Bul kezde Ramazan Qalıuly 19 jasta edi.

Ramazan Butabaev keńes ás­kerleriniń Vısladan shabýyl­men ótip, Sandomırdi azat etý jolyndaǵy shaıqastary­na da qatysty. Vısladaǵy jaý qor­ǵanysyn buzýda aıryqsha ma­ńyzdy kúsh artıllerııa boldy. Artıllerısterdiń osy shaı­qastardaǵy erekshe áreketin odaqtastar da baıqaǵan, 1945 jyldyń 21 qańtarynda brı­tan gazeti «Sandı Ekspress» ke­ńes áskerleri shabýyldary­nyń sáttiligi artıllerııanyń ba­sym­dylyǵymen baılanys­ty dep jazǵan. Sandomır ope­rasııasyna qatysqan kóptegen ás­ker bólimderine «Sandomır­lik dı­vızııa», «Sandomırlik polk» sııaqty ataqtar berildi. Qatarynda Ramazan Butabaev bolǵan polk osy shaıqastar­dan keıin «244-gaýbısalyq artıllerııalyq Sandomırlik polk» dep atalatyn boldy. Osy shaıqastarda erligimen kózge túsken birqatar artıllerıske Bas qolbasshy Stalın­niń buıryǵymen alǵys jarııa­landy, olardyń qatarynda Butabaev ta bar edi.

1945 jyly qańtarda 1-Ýkraına maıdanynyń ásker­leri Oder ózeni boıynda tas­taı bekinip, berilmeı jatqan nemis bólimderin shegindirip, Oder ózeninen shabýylmen ótip ketti, ári qaraı Berlınge barar joldaǵy nemis qalalaryn ala bastady. Artıllerıstik top­tyń qolbasshysy Ramazan Butabaevtyń osy shaıqas­tar­daǵy, sonyń ishinde Oder óze­ninen ótý, Fraıshtadt, Neısh­tadtel, Grıýnberg qalalaryn alýdaǵy erligine de alǵys jarııalandy.

26 sáýirden bastap Batys Pomeranııada qorshaýǵa túsken nemis bólimderin talqandaý tikeleı Berlınge kirip, qala kóshelerinde shaıqasýǵa jol ashty. 26 sáýirdegi shaıqas kezinde serjant Ramazan Butabaevtyń zeńbirek komandasy Kleın-Keress aýdanynda jaýdyń Berlındegi áskerlerge bara jatqan qarý-jaraq pen oq-dári tıelgen eki júk mashınasyn joıyp jiberdi.

28 sáýirde Ramazan Bu­ta­­­­baev komandasynyń zeń­­­­­bi­­regi Berlınniń ońtús­tik-shyǵysyndaǵy Mas­sov aýdanynda jaýǵa qarsy baǵyttalyp ornalastyryldy. Berlın qorshaýyn buzyp ótý úshin osy aýdanǵa órshelene um­tylǵan jaý áskerleri Buta­baev zeńbireginiń ot-jalyndy oǵyna tap boldy. Sol jerde zeńbirek kózdeýshisine jaý oǵy tıip, jaralanyp qaldy da, onyń ornyna ofıser Buta­baev ózi turyp, jaýǵa oqty qar­daı boratty. Artıllerııanyń qysymyna shydamaǵan jaý keri shegindi. Osy shaıqasta Butabaevtyń zeńbiregi 30 shaq­ty jaýdyń kózin joıyp, qor­shaý shebin buzyp ótýine jol bermedi. 2 mamyrda Berlın­degi nemis áskerleri tize búk­ti, Berlındi alýdaǵy erlikteri úshin birqatar jaýyngerler men ofıserlerge Stalınniń buıryǵymen alǵys jarııalandy, alǵys alǵandar qatarynda 20 jasar jas qazaq Ramazan Butabaev ta boldy.

Berlındi alyp, Germanııa­nyń sózsiz tize búgýi týraly aktige qol qoıylǵan soń osy shaıqastarda erlik kórset­ken­derdi ártúrli deńgeıdegi ma­rapattarǵa usyný bastaldy. 244-gaýbısalyq artıllerııa­lyq polktiń qolbasshysy Rama­zan Butabaevtyń 26 sáýirdegi jáne 28 sáýirdegi erlikterin ­sıpattap jazyp, 15-gvardııa­lyq atqyshtar dıvızııasynyń basshylyǵyna qazaq jigitin Qyzyl Juldyz ordenine usyný týraly pikirin bildirdi. 9 mamyrda búkil keńes áskerleri jeńisti toılap jatqan kezde 244-gaýbısalyq artıllerııalyq polk 1-Ýkraına maıdany ás­kerleriniń quramynda Pragada bekinip alyp, berilmeı jatqan nemis bólimderine qarsy jo­ryqqa attandy.

Pragada bekinip alǵan jaý­dyń «Ortalyq» tobynyń bir­qatar bólimderi jáne «Avstrııa» dep atalǵan ásker bólimderi Ber­lındegi nemis bólimderi talqandalǵan soń da tize búgýden bas tartyp, berilmedi. 5 mamyrda Praganyń jergilikti halqy kóterilis bastap, nemisterdiń batysqa qaraı sheginetin jolyn jaýyp tastady. «Ortalyq» tobynyń qolbasshysy general-feldmarshal F.Sherner kóterilisti kúshpen basyp-jan­shýǵa buıryq berdi. Praga kóterilisshileri radıodan úndeý tastap, batystaǵy odaqtastardy kómekke shaqyrdy. 6 mamyrda 1-Ýkraına maıdanynyń ás­kerleri Pragada bekingen ne­mis bólimderine qarsy shabýyl­ bas­tady. Bul shaıqastarǵa 5-gvar­dııalyq armııa quramynda Ramazan Butabaevtyń zeńbirek komandasy da qatysty. Sol kúni 1-Ýkraına maıdanynyń ásker­leri Breslaýdaǵy 40 myń­dyq nemis áskerin qorshap alyp, ­tize búktirdi.

1925 jyly týǵan, jas bolsa da, soǵysta ot keship, oqqa keýdesin tosqan jigitterdi, so­nyń ishinde jas ofıserlerdi Eýropadaǵy soǵystyń soń­ǵy oǵy atylǵannan keıin de áskerden birden qaıtarǵan joq. Olardy áýeli japondyq Kvantýn áskerin talqandaýǵa baǵyttalǵan keńes áskerleri tobyna qosý úshin keńes-qytaı shekarasyna ákeldi, bul kezde leıtenant ataǵyn alǵan Rama­zan Butabaev artıllerııalyq batareıa qolbasshysy bolyp taǵaıyndalǵan edi. Japonııa 1945 jyldyń 2 qyrkúıeginde jeńilgenin moıyndap, tize búgý aktisine qol qoıǵan soń, bilimdi, tájirıbeli jas ofı­serlerdi qaıtadan Germanııaǵa ákelip, Shyǵys Germanııa qala­laryndaǵy keńes komen­datýrasy janyndaǵy ásker­lerge ártúrli deńgeıdegi qol­basshylar qyzmetine taǵa­ıyndady. Ramazan Butabaev Altenbýrg qalasyna jiberildi. Sol jerde batareıa qolbasshy­sy retinde qyzmetin atqaryp, ­1949 jyly Shyǵys Germanııada Ke­ńes odaǵyna táýeldi sosıalıs­tik memleket qurylǵan soń ǵana elge qaıtty.

Ramazan Butabaev bul kezde «Qyzyl Juldyz» ordeni, Birinshi dárejeli «Otan so­ǵysy» ordeni, «Berlındi alǵany úshin» medali, «Pragany azat etkeni úshin» medali, «1941–1945 j. Uly otan soǵy­synda Germanııany jeń­geni úshin» medali sııaqty bir­qatar jaýyn­gerlik marapattar­dyń ıegeri bolǵan edi.

Elge qaıtqan soń 1950 jy­ly Butabaev Semeı peda­go­gıkalyq ınstıtýtynyń tarıh fakýltetine túsip, óte jaqsy oqyp, Lenındik stıpendıat bolyp, bitirgende úzdik dıplom aldy. Instıtýtta qa­lyp, muǵalim bolý nemese aspı­rantýraǵa túsip, ǵylymmen aına­lysý múmkindigi bola tur­sa da, Ramazan Butabaev ata-ana­synyń ótinishimen aýyly­na qaıtyp kelip, aýdandyq bilim bóliminiń ınspektory, odan keıin basshysy bolyp 20 jyldaı qyzmet atqardy, keıin­nen aýdandaǵy aldyńǵy qatarly Muhtar Áýezov atyndaǵy mek­teptiń dırektory boldy, tarıh páninen sabaq berdi. Sol qyzmet jolynyń barlyǵynda eldiń esinde qalatyn úlgili, bil­gir basshy jáne ustaz atandy. Shákirtteri arasynan eki tarıh ǵylymdarynyń doktory, bir tarıh ǵylymynyń kandıda­ty shyqty. Olar «Butabaev­tyń shákirtimiz» dep maqtan tutady.

Ramazan Butabaevtyń beı­bit eńbek jolyndaǵy tabys­tary da eskerýsiz qalmaı, úne­mi marapattalyp otyrdy, 2005 jyly táýelsiz Qazaqstannyń «Qurmet» ordenimen mara­pattaldy. Súıikti jar retinde segiz baladan 25 nemere kórip, 90 jasynda Almaty qalasynda dúnıe saldy. О́miri men otanyna qyzmeti Ramazan Butabaev­ty erekshe tulǵa retinde este saqtaýǵa jeteleıdi.

Gúljaýhar KО́KEBAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor