Alpysynshy jyldardyń orta sheninde qazaq poezııasyna oıy da, soıy da bólek talantty jastardyń legi kelip qosyldy. Shetinen shyǵys pen batysty qatar oqyǵan, albyrt ta alǵyr sol órenderdiń ishinde taǵdyrdyń talaı tepkisin kórip jasymaǵan, keýdesinde jyr muhıty terbelip jatqan Muqaǵalı Maqataev ta bar edi.
Muqaǵalı búkil qazaq halqynyń dúnıetanymyn, sheshendigin, adammen qarym-qatynasyn, tabıǵatpen baılanysyn, eshkimge uqsamaıtyn ereksheligin, babalar murasyn tula boıyna sińirip, jańa álemdik deńgeıge kóterip, sony arnaǵa salyp berdi. Basqalar sııaqty kosmopolıt bolǵysy kelmedi, ulttyq aqyn bolǵysy keldi.
On jasynda ákesi Súleımen soǵysqa ketti. Sezimtal balanyń júregine taǵdyrdyń alǵash tyrnaq batyrǵan tusy osy edi. Áke mahabbatyn endi sezinip, túrli qaýiptiń, qorqynyshtyń «áke» degen qorǵannan attaı almaı, balań júregine jiger uıalatyp, ot quıyp jatqan kezinde, qorǵany qoparylyp tústi de oıyn balasynan, oı qaýzaıtyn balaǵa aınalyp shyǵa keldi. Ájesiniń álsin-álsin kúrsinisi, anasynyń eriksiz tógilip ketetin kóz jasy ony erte eseıtti. Ákeniń tabaldyryqty attap ketkeninen bastap ol óziniń jetim ekenin ómiriniń sońyna deıin umyta almady.
Aqyn jasy otyz besten asqanda da óziniń jetimdigi aldynan qyltıyp shyǵa beretin. О́z ómiriniń qaıǵysyn taǵdyrdyń jazýy dep eńsergenimen, ultynyń jetimdigi, kórgen qasireti onyń jan-dúnıesin myljalap jiberýge deıin bardy.
Basqynshy eldiń onsyz da az ultty ashtyqpen qyryp, kósh bastar oǵlandarynan aıyryp, qalǵanyn tý-talaqaı bostyryp jibergeni keýdesine shemen bolyp jabysyp ketpeı qoıdy. Ana tiliniń azdaǵan toptyń keýdesinde boztorǵaıdaı shyryldap bara jatqanyn baıqady. Osy sebepti, ony oılar mújip, qazaq halqynyń aldynda jan azabyn tartty. Elin aıady. Jubatyp basynan sıpaǵysy keldi. О́miriniń sońyna qaraı óziniń eń bıik sýretkerligin kórsetken, shyǵarmashylyǵyndaǵy eń ozyq týyndysy «Aqqýlar uıyqtaǵanda» poemasyn jazyp shyqty.
Qyzǵyshtary qıqýlap, qorǵaǵanda,
Sorlaǵanǵa uqsaıdy, sorlaǵanǵa,
Shúregeıler aıdynyn qorlaǵanda,
Kókqutandar qanatyn qomdaǵanda...
Beý, dúnıe-aı, aqqýlar oralǵanda,
Aıdyn kóldiń ıesi jol alǵanda.
Jetisip bir «Jetim kól» qalýshy edi-aý,
Tynýshy edi-aý, teńselgen qara orman da.
El men jeri úshin alysyp, basyn oqqa baılaǵan arystardyń taǵdyry júregińdi solq etkizbeı qoımaıdy. Bul joldardan shúregeılerdiń momyn eldi aıaýsyz qorlap, halyq retinde joıyp jibere jazdaǵanyn jazbaı tanısyń. Osy eldiń qorǵanyna aınalar alyptar atylmaı, sol momyn eldiń ıeleri «jol alǵanda» qalaı bolar edi... Aqyn osyny qııaldaıdy. Bul jerdegi «qara orman» qazaq uǵymynda «halyq» degen maǵynada qoldanylady. «Teńselgen» degen sózdiń astarynda da orman tamyrymen qoparylyp qala ma degen qaýiptiń bar ekenin de ańǵarýymyz kerek.
Bul poema Muqaǵalıdy álemniń eń myqty aqyndarymen qatar turatyn dárejege kóterdi. Poema – óziniń balalyq shaǵynan kórgen qıyndyqtary, soǵys jyldaryndaǵy urpaq úshin qaırat kórsetken analardyń erligi, qasıet pen tyıym, ósıetke qurylǵan ulttyń dúnıetanymy, óz ómiri men taǵdyr aldyndaǵy adamnyń sharasyzdyǵy, qazaqtyń dúnıe kúıip ketse de qasterli uǵymdarǵa qarsy shyqpaıtyny, ult úshin kıeli bolyp sanalatyn uǵymdar úshin áreketsizdigi, kúrespeýi, qazaq halqynyń jetimdik kúıi, qurdymǵa batyp bara jatqan dástúr-salty, eliniń ertedegi mamyrajaı baqytty ǵumyry, asharshylyq kezeńi, eldiń negizgi egeleriniń aıaýsyz óltirilýi – osynyń bárin tolyqtaı qamtyǵan shyǵarma boldy. Bir sózben aıtqanda, bul poemany XX ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń portreti desek qatelespeımiz.
Aıbek EREJEP,
aqyn