Altyn Altaıdyń bir monshaǵy

Jaqynda Rıdder qalasynda Altaı botanıkalyq baǵyna 80 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bolyp ótti. «Bıologııalyq alýan túrliliktiń ózekti suraqtary: ósimdikter ıntrodýksııasy» atty konferensııa jumysyna Fransııa, Máskeý, Ýkraına, Qyrǵyzstan jáne Qazaqstannan belgili ǵalymdar, Mańǵystaý, Jezqazǵan, Ile botanıkalyq baǵynyń basshylary kelip qatysty. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Sárinjipovtiń quttyqtaýy oqylǵan soń jıyndy júrgizip otyrǵan A.Danılova botanıkalyq baqtyń dırektory Á.Súleımenovke sóz berdi. – Rıdderdegi bul ǵylymı shara Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy men baqtyń 80 jyldyǵyna arnalyp otyr. Myna bir derekke nazar aýdaralyqshy, tuńǵysh ret ósimdiktiń 859 túrin osydan birneshe ǵasyr buryn Jánibek hannyń saraı emshisi О́teıboıdaq Tileýqabyluly qurastyrypty. Ol tizimde Altaı jáne Tarbaǵataı óńirindegi, Qazaqstannyń basqa aımaqtarynda jaıqalyp ósip turǵan ósimdikter túri bar. Demek, sol kezdiń ózinde kónekóz babalarymyz ósimdiktiń, dári-dármek shóptiń qasıetin qadir tutqan ǵoı. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵymen oraılas tabıǵat baılyǵynyń qurdas bolýy shynynda da keremet qubylys, – dep baıandamasyn tyń ári qyzyqty derektermen bastaǵan Altaı botanıkalyq baǵynyń basshysy Ábdirahman Nurmashuly odan ári mynadaı sıfrlardy tizdi. Botanıkalyq baqta tórt myńǵa tarta ósimdik pen aǵash túri bar. Onyń ishinde «Qyzyl kitapqa» engen Altaı sibir aǵashy, Sıvers almasy, Altaı raýaǵashyn erekshe ataǵan oryndy. Bul kúnderi  baqta tabıǵat saqtaý, ósimdik zertteý, denderologııa, gúl jáne jemis-jıdekke arnalǵan tórt bólim bar. Rıdderlik baǵbandar elimizdegi Jezqazǵan, Almaty, Mańǵystaý, Ile botanıkalyq baq­tarymen tyǵyz qarym-qaty­nasta eken. Ony osy jolǵy ǵylymı konferensııaǵa kelgen áriptesteri sóz júzinde dáleldep berdi. Mańǵystaý, Jez­qazǵan botanıkalyq baǵynyń dırektorlary Aqjúnis Imanbaeva men Janǵazy Nashenov óz ujym­darynyń qurylǵanyna kóp ýa­qyt bolmasa da rıdderlik árip­tes­terimen tyǵyz qarym-qaty­nasta ekenin, olardyń tájirıbesin qol­danatynyn tilge tıek ete ketti. Parıjdegi «Alma» qaýym­dastyǵynyń prezıdenti, jabaıy almanyń alýan túrliligin saqtaý jónindegi qordyń jetekshisi Ketrın Peks naǵyz jankeshti eken. Budan birneshe ǵasyr buryn Tıan-Shıan taýlary bókterinde hosh ıisti, dámi til úıiretin, túsi qyzyl, aqsary, kók Sıvers almasy jaıqalyp ósipti. Bir ǵajaby bul alma dese aıýlardyń esi ketip, bıik taýdan tómen túsip ony japyryp jep ketedi eken. Alaıda, eki aıaqty adamdar Sıvers almasyn jeýmen shektelmeı, ony qurtyp tynypty. Ataqty ǵalym, akademık Aımaq  Janǵalıev Sıvers almasyn qorǵap qalýǵa shyndap kirisken. Oǵan tosqaýyl jasaýshylar da tabylǵan. Talaı ret Sıvers almasyn ósirýshilerdiń tobyn jaýyp tastasa da, ony qaıtadan ashqyzǵan, baǵa jetpes almany qaıta ósire bastaǵan. Aımaq aǵanyń janynda tórt jyl birge bolyp, ol kisimen áńgimelesip, Sıvers almasynyń qupııasyn zerttegen, kınonyń ssenarııin ózi jazyp, ózi túsirgen Ketrın Pekske alǵystan basqa aıtarymyz joq. Tek asa qundy shyǵarmany Qazaqstannyń barlyq qalalarynda kórsetse, aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń ǵajaıyp ósimdikteri men jemis-jıdegi jaıly oqýshylardyń keńinen tanýy úshin oqýlyq kitaptarǵa engizse, Tabıǵat-ana syılaǵan baılyqqa qaýip tónbes edi degen oıda qaldyq. Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nuǵyman Aralbaev uzaq jylyn «Zaısan qazanshuńqyryndaǵy florany» zertteýge arnaǵan. Sonyń bir dáleli, osy attas monografııasyn jaryqqa shyǵarypty. Elimizdiń shyǵysyndaǵy florany zertteý sonaý 1793 jyly I. Sıverstiń jetekshiligimen Zaısanda bas­talǵan eken. Ǵalym Peterbýrg medısına kollegııasynyń tapsyrysy boıynsha shyrǵanaqtyń ota­nyn ári basqa ósimdik túrlerin muqııat zerttegen. Sıvers tek Zaısandy ǵana emes Ertis ózenin boılap Kúrshimge deıin, sosyn Tarbaǵataı jotalaryndaǵy gúl, ósimdik túrlerin zerttep, qujat túrinde bekitken. N.Aralbaev óz monografııasynda osylar jaıly keńinen baıandaǵan. Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor N.P.Ogar, Máskeýdegi M.V.Lomonosov atyndaǵy mem­le­kettik ýnıversıteti bıolo­gııa fakýltetiniń botanıka ba­ǵy­nyń ǵylymı qyzmetkeri A.A.Ýkraınskaıa, elimizdiń basqa óńirlerinen kelgen ǵalymdar Qa­zaqstandaǵy ósimdik pen aǵash, tabıǵat baılyǵyn kózdiń qara­shyǵyndaı saqtaý, olardyń túrin kóbeıtý, qorshaǵan ortany qorǵaýda baǵa jetpes oryn alatyn botanıkalyq baqtardyń aldaǵy ýaqytta baǵytty da baǵdarly jumis isteı berýine sáttilik tiledi. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti men Altaı bota­nıkalyq baǵynyń ujymy uıymdastyrǵan halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konfe­ren­sııanyń taǵylymdy jaqtary mol boldy. Ońdasyn ELÝBAI, jýrnalıst. Shyǵys Qazaqstan oblysy. Rıdder qalasy. Sýrette: botanıkalyq baqtyń dırektory Á.Súleı­menov ataqty bıolog-ǵalym Iý.A.Kotýhovty 80 jyldyń mereıtoıymen quttyq­tady.