Et eksportyna talap joǵary

Et bar, eksport joq

Alaıda syrtqy naryqqa shyǵýdyń uıymdastyrýshylyq hám rásimdik tetikteri kúrdeli bolǵandyqtan, fermerlerdiń deni etti tikeleı eksporttaýǵa qulyq tanytpaıdy. Sonyń saldarynan sapaly ónim deldaldardyń aınalymynda qalyp, kórshi naryqtardyń suranysyn beıresmı arnalar arqyly óteýge májbúr. Al resmı statıstıkaǵa súıensek, kerisinshe, shoshqa eti О́zbekstan baǵytyna eksporttalyp jatyr.

Aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń deregine sáıkes, oblysta 427 893 bas iri qara, 687 809 qoı-eshki, 398 856 jylqy tirkelgen. Mal basy ósip, óndiristik áleýet nyǵaıǵanymen, bul kórset­kish­ter syrtqy naryqtaǵy bel­sen­dilikpen ushtasyp otyrǵan joq. Myńǵyrǵan maldyń birde-biri shekara asqan joq degen derek saladaǵy túıtkildiń aýqymyn ańǵartady. Mundaı jaǵdaıda et eksportyn jolǵa qoıýǵa sharýa­lardyń yntasy men senimi qandaı bolmaq degen saýal týyndaıdy.

Mamandardyń aıtýynsha, Qaraǵandy oblysynan et ekspor­tynyń tejelýi ishki naryqty qor­ǵaý jáne baǵany turaqtan­dyrý maq­satynda Úkimet engizgen ýaqytsha eksporttyq kvotalarǵa baılanysty. Bul shekteýler osy jyldyń maýsym aıyna deıin kúshinde bolady.

Degenmen óndiristik áleýet pen naryq múmkindigi arasyndaǵy alshaqtyq óńirdiń agrarlyq saıasatyna júıeli kózqaras qajettigin kór­setedi. Sarapshylardyń paıy­myn­sha, bul sharýaǵa negizgi tejeý – ­mal aýrýlarynyń órshýinen vete­rınarlyq shekteýler, eksportqa shy­ǵatyn ónim sapasynyń standartqa sáıkes kelýine qoıylatyn talap­tar­dyń joǵarylyǵy, ónimdi tereń óń­deý kásiporyndarynyń bol­maýy men aımaqtaǵy jalpy mal sharýa­shylyǵy óndirisiniń tómendeýi.

– Bizde mal basy azaıyp, sharýa­shylyqtar usaqtalyp ketken, mal tu­qymyn asyldandyrý jumysy, mal soıý sehtary joq. Mal sanıtarlyq-veterınarlyq talaptarǵa saı soıyl­maıdy, DSU talaptaryna sáıkes kelmeıdi. Iаǵnı mal ósirý, kútip-bap­taý, bordaqylaý, kondısııaǵa jet­kizilý, zooveterınarlyq tehnologııalary men sharýashylyq tártibi joq, jabaıy baǵymdaǵy mal eksportqa jaramaıdy. Et óndi­risiniń tómendeýi, et sapasynyń standartqa sáıkes kelmeýi, mal sha­­rýashylyǵynyń shashyrańqy, ala-qula damýy, sondaı-aq óndiris shyǵyndarynyń joǵary bolýy, aýyl, aýdan, oblys, respýblıka ara­syndaǵy júıeli sharýashylyq qarym-qatynastyń joqtyǵy, olar­dyń syrtqy naryqtarda báse­kege qabilettiligin tómendetedi. Mysaly, búginde ózim biletin ortasha et sharýashylyǵy 600 bastaı bor­daqy malyn ótkizý baǵasynyń tómendep, suranystyń joqtyǵynan, bordaqylaý men soıý merziminiń sozylyp ketýinen ótkize almaı otyr. Al bul erteń ettiń sapasyn tómendetýge ákeledi. Osylaısha, ishki baǵalardy ustap turýmen álek bolyp júrgen bılik qurylymdarynyń áreketteri saldarynan et eksporttaýshylar Qaraǵandy oblysynda eksporttyń damýyna kedergi keltiretin jasandy qatań shekteýler men kvotalarmen betpe-bet keledi, – deıdi agrosarapshy Nıqanbaı Imanǵalıuly. 

Mashaqaty maza qashyrady

Arqa dalasynda etti ári bııazy júndi «Qarǵaly» qoı tuqymyn otar-otar qylyp ósirip otyrǵan «Otqan­jar» sharýa qojalyǵynyń et eks­porttaýǵa qaýqary jetedi. Talapqa saı keletin mal soıatyn alańy ju­mys istep tur, sapaly jemshóbi bar, ekpesi baqylaýly, qysqasy, ınfra­qu­rylymy et eksporttaýǵa jarap tur. «Ishki naryqtyń ózine aq adal ma­lymyzdy puldap, saýdalaý qıynǵa soǵyp turǵanda, shetelge et eksport­taýǵa tipti bas qatyrmaımyz, – deıdi sha­rýa­shylyq basshysy Qanat Otarbaev.

Onyń aıtýynsha, mal sharýashy­ly­ǵyn damytýdyń áleýeti bar, biraq is júzinde eksport máselesi jolǵa qoıyl­maı otyr. Buǵan naqty mysal da bar. Bir kezderi Birikken Arab Ámir­likterinen et satyp alýǵa nıetti ókilder kelip, sharýashylyqtarmen tikeleı baılanys ornatýǵa talpynys jasaǵan. Biraq bul bastama­lary uzaqqa barmady. Másele – et eks­port­taýdyń júıeli túrde jolǵa qoıylmaýynda. Karantın talaptary, veterınarlyq rásimder, tasymaldaý máselesi, áýe qatynasy, jemshóp bazasy – bir-birimen baı­lanysqan kúrdeli túıinder. Osy máselelerdiń eshqaısysy naqty she­shimin tappaǵandyqtan, sheteldik seriktesterdiń de qyzyǵýshylyǵy birtindep sóne bastaǵan.

Ishki naryqta da ótkizý arnalary shekteýli, baǵa turaqsyz, deldal kóp. Mundaı jaǵdaıda sharýaǵa eksport týraly oılaýdyń qajeti joq. Eksport – bir sharýashylyqtyń nemese bir óńirdiń ǵana sharýasy emes. Bul – memleket deńgeıinde sheshi­le­tin másele. Eger Úkimet tarapy­nan ­naqty tetikter usynylmasa, veterı­nar­lyq, logıstıkalyq, qarjylyq qoldaý kórsetilmese, jeke sharýa­nyń mundaı aýyr júkti kóterýi múm­kin emes. «Eksportqa shyǵý úshin aldymen ishki naryqtaǵy mal ótki­zý júıesin rettep alý qajet. Qazir sharýalar óndiristen qashpaıdy, mal basyn kóbeıtýge de daıyn. Biraq ónimdi qaıda, qalaı ótkizemiz degen suraqtyń jaýaby joq kezde táýe­kelge barý qıyn. Sondyqtan et ekspor­tyn damytý týraly sóz naqty is-sha­ralarmen, ınfraqurylymmen, turaqty saıa­satpen bekitilýi kerek», deıdi aýyl sharýashylyǵy salasynyń bilikti uıymdastyrýshysy Qanat Jarııasuly. 

О́nim sapasy – ózekti másele

Et eksporty naryǵyndaǵy báseke asa joǵary. Brazılııa, Aýstralııa, AQSh, Argentına syndy iri eksporttaýshy elder halyqaralyq standarttardy qatań saqtap qana qoımaı, logıstıkalyq múmkindikterin de barynsha damytqan. Al veterınarlyq talaptary qatal kóptegen memleketke Qazaqstannyń et ónimderi áli tolyqqandy ene almaı otyr.

Degenmen keıingi jyldary Qaraǵandy oblysynda eksportqa baǵyttalǵan óndiris kásiporyndary iske qosylyp keledi. О́ńirde mal soıý men qaıta óńdeý jumystary halyq­aralyq talaptarǵa saı uıym­das­tyrylyp, syrtqy naryqqa shyǵýdyń naqty tetikteri qalyptasa bastady. Joǵaryda aıta ketkenimizdeı, óńirdegi «Medeo» men «Volynka» fabrıkalary О́zbekstanǵa 3 200 shoshqa eksporttaǵan. Sonymen qosa, oblysta óndiriletin qus eti men jumyrtqa ónimderi Qyrǵyzstan, Armenııa, Aýǵanstan naryqtaryna turaqty túrde jetkiziledi. Al­daǵy ýaqytta «Aqnar» qus fabrıkasy Qytaı naryǵyna shyǵýdy jos­parlap otyr. Abaı aýdanyndaǵy «Shans» sharýashylyǵy Japonııaǵa jylqy etin eksporttaýdy kózdeı­di. «Araı KZ» kásiporny da BAÁ-men eks­port­tyq kelisimge qol qoıǵan. Qazir ká­siporynda ha­lyqaralyq talap­tarǵa saı bolý úshin daıyndyq jumys­tary júrgizilip jatqan kórinedi.

Biraq ázirge Qaraǵandy et eksporttaı almaıdy. Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrligi Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti­niń Qaraǵandy oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Erjan Beketbaevtyń aıtýynsha, Qaraǵandy oblysyna Dúnıejúzilik janýarlar densaýlyǵy uıymy (WOAH) tarapynan aýsyl boıynsha resmı mártebe berilmegen. Osyǵan baılanysty óńirden aýsylǵa beıim janýarlardy el aýmaǵynan tys jerge shyǵarýǵa ruqsat joq. Iаǵnı halyqaralyq talaptarǵa sáıkes, aýsylǵa qatysty mártebesi anyqtalmaǵan aımaqtan tiri mal nemese sol aýrýǵa beıim janýarlar eti eksporttalmaıdy.

– Eksportqa shyǵatyn sharýa­shylyqtar qatań talaptardan ótedi. Eń aldymen, kásiporyn resmı eksporttaýshylar tizimine engizilýi qajet. Budan bólek, veterınarlyq jáne sanıtarlyq qaýipsizdik talaptaryna tolyq saı bolýy – basty shart. О́ndiris aýma­ǵynyń qorshalýy, arnaıy soıý oryndarynyń bolýy, mal men qustyń tolyq vaksınalaý­dan ótýi mindetti. Halyqaralyq naryqqa jol ashý úshin mal sapaly jemshóp­pen qorektenýi, veterınarlyq baqy­laý joǵary deń­geıde júrgizilýi kerek. Qasaphanalar men et óńdeý oryndary álemdik standarttarǵa saı bolýǵa tıis. Sonda ǵana shetel naryǵyna shyǵýǵa múm­kindik bolady, – deıdi E.Be­ketbaev.

Qoryta aıtqanda, ınfra­qu­ry­lymnyń tozýy, logıstıkalyq baı­lanystyń álsizdigi, óndiris kó­leminiń tómendigi men ónim sapasyna qatysty máseleler óńirdiń et eksportyn damytýǵa basty kedergi bolyp otyr. Syrt el naryǵyna shyǵýǵa qabiletti kásiporyndar sany saýsaqpen sanarlyq. Mundaı qar­qynmen et eksporty qashan eńse tikteıtini belgisiz.

Qaraǵandy oblysy