Akademık Arystanuly

Akademık Evneı Arystanuly Bóketov biregeıligi men aýqymy, memleket úshin jasaǵan qyzmetiniń mańyzdylyǵy. Otanǵa degen qaltqysyz qyzmeti, qarapaıymdylyǵy jáne adamgershiligimen óskeleń urpaqqa úlgi bolatyn erekshe tulǵa edi. Aıtýly ǵalym 90-ǵa tolady. Onyń Qazaqstandaǵy zamanaýı ǵylym men ýnıversıtettik bilimniń negizin qalaǵan kórnekti ǵalymdar qatarynda óz orny bar. Ǵalym-ensıklopedıst, erekshe jalyndy ári batyl oı-pikirdiń adamy. Ol bizdiń eldegi ǵylymı tanymnyń bedeli men mártebesin laıyqty joǵary deńgeıge kóterdi, óz teorııalyq jáne tájirıbelik zertteýlerimen qazaqstandyq hımııa ǵylymy men ónerkásibiniń jetistikke jetýine septigin tıgizip qana qoımaı, ǵylymı mektep qurdy. Evneı Bóketov jas kezinen bar ómirin aǵartýshylyq iske sarp etken, óz halqynyń uly boldy dep batyl aıtýǵa bolady. Bul jan-jaqty jáne asa bilimdar adam ómiriniń basty jeńisteri men jańalyqtaryn bilim men ǵylym salasynda ashty. Evneı Arystanuly ómiriniń edáýir bóligin Qaraǵandyǵa arnady. Munda ol óz talanttaryn tolyq asha aldy. Akademıktiń Qa­zaqstannyń kenshiler astanasynda ótkizgen jyldarynda aýqymy men mańyzy baǵa jetpes eńbegi jeńiske toly boldy. Kórnekti oqymystynyń eń basty ómirlik isi bizdiń qalada ótti desem, qateles­pespin. Munda onyń súıikti ómir ózegine aınalǵan – Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti quryl­dy. Sol QarMÝ-ge tuńǵysh rektor retinde akademık Evneı Bóke­tovtiń esimi berildi. Qaraǵandy memlekettik ýnı­versıteti 1972 jyly quryldy. Onyń ashylýy elimizdiń tarıhı jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken serpilis berdi. Bul oqý ornyna óte mańyzdy mindetter júkteldi. Ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinen keıingi Qazaq KSR aýmaǵyndaǵy ekinshi ýnıversıtet bolǵan, aımaqtyń eń basty joǵary oqý orny sol kezderde Úkimet júktegen mindetterdi sheshýge belsene aralasty. Ol tek Qaraǵandy ǵana emes, sonymen qatar, burynǵy Selınograd, Kókshetaý, Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynyń bilim berý uıymdaryna joǵary bilikti pedagog kadrlaryn daıar­laǵan Ortalyq Qazaqstandaǵy jalǵyz joǵary oqý orny boldy. Qaraǵandy jerinde endi ǵana boı kótergen ýnıversıtettiń rektory E.Bóketovtiń aldynda turǵan mindeti ońaı bolmady. Ol ózine tán qýat, qulshynyspen jáne óz kúshine, óz isiniń mańyzdylyǵy men qajettiligine degen senim­men jumysqa kiristi. Bilim orda­syndaǵy ótkizgen aýqymdy qaıta qurýlar ýnıversıtettik bilim men ǵylymnyń joǵary standarttaryna jaýap bere otyryp, qarqyndy damyp kele jatqan Qaraǵandy aımaǵynyń alýan túrli qajettilikterin qana­ǵattandyra alatyn salalarǵa baǵyttaldy. Strategııalyq oılaýǵa qabi­let­ti, kóregen, tájirıbeli uıym­dastyrýshy Evneı Arystanuly pikirlesteriniń qoldaýy men kómegine ıek artyp, az ǵana ýaqytta oqý úrdisi men onyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýyn qaıta uıymdastyryp, ýnıversıtettik oqý josparlaryna kóshýdi jú­zege asyrdy, laıyqty oqý-zert­hanalyq bazany qurdy. QarMÝ-diń tuńǵysh basshysy qyzmetinde E.Bóketov úlken pedagogıkalyq jáne stý­denttik ujymnyń ósýi men damýyna baılanysty máseleler men mindetterdi sheshýde tań­ǵalarlyq eńbeksúıgishtikpen, parasattylyqpen jáne berik júıelilikpen eńbek etti. Búgingi kúni de jalpy Qazaqstannyń bilim berý salasynda basty ról atqaratyn, bilim berý jáne jas­tar tárbıesi salasyndaǵy qýatty dástúrleri bar JOO, onyń basshylyǵymen iri klassıkalyq ýnıversıtet retinde qalyptasty. Akademık Qaraǵandy aıma­ǵynyń damýy úshin maqsatty baǵyttalǵan ǵylymı-qoldanbaly zertteýlerdiń aıryqsha mańy­zyn jete túsindi. Ol ǵylymı qy­zy­ǵýshylyqtaryn naqtyly qoldanbaly mindettermen ushtas­tyryp óziniń qajymas qaıraty men tereń ǵylymı bilimin ekono­mıkanyń, ónerkásip pen áleý­mettik damýdyń tolǵaǵy jetken máselelerin sheshýge baǵyttady. Aıtýly ǵalymnyń kóńilin tartqan ǵylymı qyzyǵýshylyqtardyń aýqymyn elestetýdiń ózi kóp nárseni ańǵartady. Ol orga­nı­kalyq qosylystardyń elektrondy jáne reaksııalyq qabi­letin kvanttyq-hımııalyq taldaý, saz balshyq quramdy shıki­zatty, onyń ishinde domnalyq qaldyqtardy óńdeý sııaqty hımııa jáne metallýrgııa ǵylymynyń baǵyttaryn uıymdastyrý jáne damytýmen aınalysty. Odan bólek, Evneı Arystanuly ǵy­lymı jumystardyń tamasha uıymdastyrýshysy, irgeli ǵy­lymı-tehnıkalyq máselelerdi sheshetin zertteý ujymdarynyń irge tasyn qalaýshy jáne dem berýshisi retinde de tanymal. Ol ǵylymdy asa mańyzdy ındýstrııal­dy kúsh dep bildi. Oqymysty aldyna ǵylymı jetistikterdi múmkindiginshe óndiriske en­gizý boıynsha da mańyzdy min­detterdi qoıdy. Osylaısha, eń­bekterinde mys qosylystary jáne onyń kúkirt, selen, tellýr, myshıak, súrme, ıaǵnı, hal­kogenderdiń hımııalyq qosy­lystary sala­syndaǵy zertteýler aıryqsha oryn aldy. E.Bóketov ǵylymdaǵy jańa baǵyt – halkogender men hal­kogenıdterdiń hımııasy men tehnologııasynyń negizin saldy. Ol mys-elektrolıttik shlam­­dardan selen, tellýr ele­mentterin bólip alýdyń pıro jáne gıdrohımııalyq ádisterin usyndy. Halkogenderge baı Ortalyq Qazaqstannyń tabıǵı res­ýrstary, olardyń quramyndaǵy baǵaly komponentterdiń úles salmaǵynyń edáýir azaıýyna ákelgen qarqyndy qaıta óńdeý akademıktiń totyqtyrǵysh jáne joǵary kremnııli kenderdi keshendi óńdep, olardy óndiris salasyna engizýge múmkindik bergen ǵylymı-zertteýleri ózektiligin kúni buryn anyqtady. Keneýsiz kender men kúli kóp kómirden marganestik ferroqospalar alý­men aınalysqan ǵalym kómir­di metallýrgııalyq totyq­tan­dyr­ǵyshtarmen sýtektendirý múm­kindigin ǵylymı túrde dáleldedi. «Mys-elektrolıttik shlamdardan selen, tellýr elementterin bólip alýdyń pıro- jáne gıdro­hımııalyq ádisteri», «Balqash taý-ken metallýrgııa kombınatynda molıbden men renııdi alý metallýrgııalyq prosesterin kú­sheıtý» eńbekterinde kórinis tapqan dál osy zertteýleri úshin E.Bóketov KSRO Memlekettik syılyǵyn ıelendi. Evneı Arystanulynyń jemisti jáne ózekti ǵylymı qyzmeti, beıorganıkalyq hımııa damýyna qosqan eleýli úlesi arqasynda Qaraǵandy atalǵan ǵylymnyń salasyndaǵy zertteýlerdiń asa mańyzdy ortalyǵyna aınal­dy. Osy rette hımııa jáne halkogender men halkogenıdter tehnologııasy boıynsha Búkil­odaqtyq ǵylymı konferensııalar osy qalada ótkizilgeni zańdy qubylys bolyp tabylady. Dúnıejúzine áıgili ǵalymdar, akademıkter, Sosıalıstik Eń­bek Erleri V.I.Spısın men A.V.No­voselovanyń qatysýymen bolǵan alǵashqy konferensııa 1978 jyly Qaraǵandyda ótken edi. Osydan jarty ǵasyr buryn ǵylymı-zertteýlerin «jasyl ekonomıka» prınsıpterine ne­gizdep qurǵan akademıktiń bul kóregendiligi tańǵalarlyq. О́mi­riniń sońǵy jyldary E.Bóketov bar kúsh-jigerin Qaraǵandy basseıni ken oryndaryndaǵy kúli kóp sur tas kómirlerden suıyq otyn alýǵa baǵyttady, sol úshin arnaıy zerthana ashyldy. Dúnıeden ozǵannan keıin jazý ústelinen tabylǵan akademıktiń sońǵy eńbegine jýyrda halyq tánti boldy. О́zindik kórkem na­­qysh­pen jasalǵan bul kitap jaqyn júzjyldyqta adamzatty energoresýrstarmen qamtamasyz etý máselesi týraly ǵalymnyń kózqarastary men oılaryn ashyp kórsetedi. Ol jarqyn shyǵarmashylyq kelbetimen, segiz qyrly qasıe­ti­men, ǵalym-ensıklopedıst, na­ǵyz zııaly tulǵa retinde úlgi bola bildi. Akademık E.Bóketovtiń esimin alǵan Qaraǵandy memlekettik ýnı­versıteti óziniń tuńǵysh rek­torynyń jan-jaqty baı mu­rasyn zerttep, kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtap, dástúrge saı jal­ǵastyrady. Búginde E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnı­versıteti – óziniń barlyq qyz­met­tik kórsetkishteri boıynsha ulttyq bilim berý júıesinde kóshbasshylyq ustanymda turǵan Qazaqstandaǵy eń bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri. QarMÝ aıtarlyqtaı mate­rıal­dyq-teh­­nıkalyq bazamen, damyǵan ınfraqurylymmen jab­dyqtalǵanyn aıta ketsem deımin. Ǵylymı-zertteý ınstıtýt­tary men ortalyqtarda, ǵy­lymı zerthanalarda, sonyń ishinde «Zert­teýdiń fızıka-hımııalyq ádisteri» ınjenerlik baǵyttaǵy zerthanasynda ǵylymı-zertteýler bel­sendi júrgiziledi. Talantty jastardy stýdent kezinen qoldaý ýnıversıtettiń izgi dástúrine aınalǵan. Jaqyn jáne alys shetelderdiń bedeldi ǵylymı ortalyqtary ýnıversıtettiń bilim berý men ǵylymı qyzmetiniń sapasyn moıyndaýy dálel bola alady. QarMÝ halyqaralyq bilim berý qaýymdastyǵyna to­lyq quqyqty qatysýshy retinde ózin tıimdi kórsete aldy. Be­del­di halyqaralyq bilim berý uıymdarynyń múshesi, akade­mııalyq utqyrlyq boıyn­sha jalpyeýropalyq jáne jal­­­pyálemdik úrdiske tıim­di qaty­sady. Bizdiń serik­tes­te­rimizdiń qatarynda Uly­brı­tanııa, AQSh, Germanııa, Fran­sııa, Slovakııa, Qytaı, Reseı mem­leketteriniń ýnıversıtteri bar. Búginde E.Bóketov negizin salǵan ýnıversıtettik bilim men ǵylym dástúrleri, onyń ýaqyt aǵymymen úndesýi jáne keleshekke jumys jasaýy, aǵartý men gýmanızm ıdeıalaryna adal­dyǵy QarMÝ ujymynyń pe­dagogıkalyq jáne ǵylymı-zertteýshilik qyzmetin damytýda laıyqty jalǵasyn tapty. Ýnıversıtet ujymy onyń týǵanyna 90 jyl tolýyna ar­nalǵan mereıtoılyq is-shara­lardy ótkizýdi josparlap otyr. Jarııa­lanbaǵan tyń materıaldar negi­zinde ǵalymnyń izbasarlary men qyzmettesteri «E.A.Bóketov álemi» atty kitap daıyndaý ústinde. Evneı Arystanuly – qyz­mettes, pikirles, ustaz edi. Otan­ǵa qyzmet etýdiń ádemi úlgisin kórsetken jan bolatyn. Uly qaıratker, kórnekti tulǵa re­tinde de barshamyzǵa qymbat. Sondyqtan, onyń ónegesi tek jadymyzda ǵana jańǵyryp qoımaıdy, sonymen birge, jeke jáne kásibı jetilý jolynda jigerlendirip, jón siltep, baǵyt-baǵdar berip, ásirese, jastar úshin adastyrmas baǵyt, baǵdar dep bilem. Qazaq ǵylymynyń dara da dana bilimpazynyń ótken joly, baı murasy, asyl beınesi ýaqyt ótken saıyn ár qyrynan tanylyp, shynaıy talant ıesi ekenin kórsetip keledi. Men muny akademık Arystanulynyń ekinshi ómiriniń óshpes belesteri der edim. Erkin KО́BEEV, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor. QARAǴANDY.