«Amanat» bastamasymen júzege asyp jatqan «Qaryzsyz qoǵam», «Aýyl amanaty» jobalary – búginde elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq kelbetin ózgertip jatqan eń aýqymdy ári nátıjeli baǵdarlamalardyń biri. Bul jobalar – jaı ǵana qarjylaı qoldaý emes, halyqtyń oılaý júıesin ózgertýge, masyldyqtan aryltýǵa, kásipkerlik rýhty oıatýǵa baǵyttalǵan platformalar. Bul týraly Prezıdent te oń pikir bildirip keledi.
Memleket pen qoǵamnyń aldynda turǵan basty mindetterdiń biri – azamattardyń ál-aýqatyn arttyryp, olardy nesıelik qursaýdan qutqarý. Osy oraıda boryshker kebin kımeı, qaryz qamytynan qutylýdyń bir kepili – qarjylyq saýattylyq. «Qaryzsyz qoǵam» jobasy dál osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalǵan. Joba aıasynda adamdar otbasylyq bıýdjetti josparlaýdy, qajetsiz shyǵyndardy shekteýdi, nesıeniń tıimdi ári tıimsiz túrlerin ajyratýdy úırenip, «kórpege qaraı kósilýdi» ádetke aınaldyrady. Bul tek jeke adamnyń emes, tutas memlekettiń qarjylyq qaýipsizdigin nyǵaıtady.
«Aýyl amanaty» jobasy óz kásibin damytqysy keletin aýyl turǵyndaryna mol múmkindik berýde. Joba aıasynda eki jyldyń ishinde 20 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. 2029 jylǵa deıin osy baǵdarlamaǵa 600 mlrd teńgege jýyq qarajat bólinedi», degen Memleket basshysy aýyldy damytý úshin áleýmettik-kásipkerlik korporasııalarynyń áleýetin keńinen paıdalanýdyń joldaryn belgilep berdi. Qazir «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń resýrstary aýyl bıznesine qajetti ınfraqurylymdy jetildirýge jumsalmaq.
Prezıdent Qasym Jomart Toqaev aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerimen ótken kezdesýde aýyldaǵy kásipkerlikti órkendetýge basymdyq beriletinin aıtyp, aldymen kooperatıvter qurýdy jalǵastyrýdy usyndy. Bul baǵytta birshama jumys atqarylsa da, birlesken sharýashylyqtar ázirge aýyl ekonomıkasynyń tiregi bola almaı jatyr. О́ıtkeni kooperatıvterdi quratyn toptar – jeke sharýashylyq ıeleri men ónim óńdeýshiler arasyndaǵy deldaldar naǵyz sharýalarǵa arnalǵan memlekettiń jeńildikterin ıemdenip jatyr. Sondyqtan jeke sharýalardy kooperatıvke biriktirý jumystaryn jalǵastyrý qajet.
Qazir óńirlerde mal bordaqylaıtyn, soıatyn oryndar tapshylyǵyn joıý, aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirip, saqtaý, tasymaldaý, ótkizý isimen aınalysatyn, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men jabdyqtaryn jóndep, qyzmet kórsetetin servıstik daıyndaý ortalyqtary salynyp jatyr. Buǵan qosa sýarý arnalary men ırrıgasııa júıelerin jóndeý qolǵa alyndy. Prezıdent atap ótkendeı, ınfraqurylym bolsa, ákimderdiń jergilikti bıznesti qoldap, ınvestor tartýǵa múmkindigi artady.
Jalpy, atalǵan eki jobanyń biri bilim berse, ekinshisi sol bilimdi iske asyrýǵa resýrs beredi. Memleketten qoldaý tapqan «Aýyl amanaty» aýyl ekonomıkasynyń draıverine aınalady. Prezıdent meńzegen kooperatıvterdi kóbeıtýge jeke sharýalardyń septigi tıedi. Joba aýyl turǵyndaryna óte tómen paıyzben (2,5%) nesıe berip, óz kásibin dóńgeletýge múmkindik jasaıdy. Aýyl turǵyndaryna tıesili jer kólemi qalaǵa qaraǵanda birshama artyq. Egin salýǵa da, mal baǵýǵa da qolaıly. Bul joba aýyldaǵy jumyssyzdyqty azaıtyp, jergilikti ónim óndirýdi yntalandyrady. Kooperatıvter qurý arqyly sharýalar óz ónimin deldalsyz sata alady. Máselen, Túrkistan oblysynyń turǵyny, kópbalaly ana osy joba arqyly 2,5 paıyzben nesıe alyp, shaǵyn jylyjaı saldy. Buryn tek járdemaqyǵa qarap otyrǵan otbasy qazir ónimderin jergilikti bazarǵa ótkizip, aı saıyn turaqty tabys taýyp otyr.
Al aqtóbelik zeınetker bes mıkrokredıttik uıymnan qaryz alyp, tyǵyryqqa tirelgen. Qazir ol joba mamandarynan keńes alyp, zańgerlerdiń kómegimen qaryzdaryn qurylymdap, artyq paıyzdy joıdy. Negizi bul baǵdarlama aýyl halqyna barynsha jeńildetilgen. Máselen, mal sharýashylyǵy, qus ósirý, jylyjaı sııaqty sharýashylyqtyń bıznes josparyn túzip, jergilikti ákimdikke ótkizý qajet, olar keńes berip, jobanyń mán-jaıyn jiti túsindirip beredi. Eger baǵdarlamanyń talaptaryna sáıkes kelse, 2,5 paıyzben nesıe beriledi. Osylaısha «Qaryzsyz qoǵam» qarjylyq ımmýnıtetti qalyptastyrady. Al «Aýyl amanaty» bastalǵannan beri myńdaǵan aýyl turǵyny kásipkerge aınaldy.
Elimizde boryshkerlerdi bankrot dep tanıtyn zań qabyldandy. Memleket basshysynyń bul sheshimderi elimizdegi áleýmettik shıelenisti azaıtýǵa, azamattardyń qarjylyq erkindigin qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. Bankrottyq týraly zań – bul adamdy ekonomıkalyq «tuıyqtan» shyǵarý quraly. Al endi qaryzdan qutqaryp, qaryzǵa batýdan saqtandyratyn qujatta boryshkerlerdi sottan tys bankrot dep tanýǵa múmkindik týdy. Eger adamnyń turaqty tabysy bolsa, sot oǵan qaryzyn 5 jylǵa deıin bólip tóleýdiń yńǵaıly kestesin jasap berip, tólem qabilettiligin qalpyna keltiredi. Dese de buny «tegin aqsha» dep qabyldamaý kerek. Memleket basshysy bul sharalardyń jaýapkershiligin de qatar atap ótken. Bankrot dep tanylǵan adamdar 5 jyl boıy jańa nesıe ala almaıtyn, 3 jyl qarjylyq jaǵdaıy monıtorıngten ótetin, 7 jyldan keıin ǵana qaıta bankrottyqqa ótinish bere alatyn belgili bir shekteýler bar. Bul sharalar – halyqty jappaı masyldyqqa úıretý emes, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵandarǵa memleket tarapynan berilgen «ekinshi múmkindik». Memlekettiń osy qadamdaryn qarapaıym tilmen aıtsaq, bul – «qarjylyq reanımasııa». Adam tyǵyryqqa tirelip, qaryzdan kóz ashpaı qalǵanda, memleket oǵan qaıtadan aıaqqa turýǵa múmkindik berip otyr.
Memleket ne úshin kómektesip jatyr? Mıllıondaǵan adam qaryzǵa batyp, tabysynyń bárin bankke berip otyrsa, qoǵamda narazylyq kúsheıedi. Al memlekettiń basty maqsaty – halyqtyń tynyshtyǵyn saqtap, áleýmettik jarylystyń aldyn alý. Ári bul ekonomıkany «tiriltý». Máselen, nesıesi bar adam eshteńe satyp almaıdy, tek qaryz tóleıdi. Al qaryzdan qutylǵan adam bazarǵa barady, taýar satyp alady, qyzmet kórsetedi. Sóıtip, ekonomıkadaǵy aqsha aınalymyn jaqsartady. Kóptegen azamat qaryzy bolǵandyqtan resmı jumysqa tura almaıdy (sebebi jalaqysyn bank tartyp alady). Olar amalsyz kóleńkeli ekonomıkada tirkeýsiz jumys isteıdi. Memleket olardy qaryz qamytynan qutqaryp, resmı ekonomıkaǵa qaıtarǵysy keledi.
«Bankrottyq» kóp adamdy úreıge jeteleıtini ras, biraq shyn máninde bul – zańdy qorǵanys. Bankrottyq dep tanylǵan azamattyń nesıelik paıyzdary men aıyppuldary eseptelmeıdi. Qaryz somasy «qatyp» qalady. Kollektorlar mazalamaıdy. Zań boıynsha bankrottyq úderisi kezinde kollektorlardyń nemese bank ókilderiniń boryshkerge qońyraý shalýǵa, úıine barýǵa quqyǵy joq. Sot sheshiminen keıin azamattyń buǵattalǵan bank kartalary ashylyp, eńbekaqysyn tolyqtaı ala alady. Qaryz tolyq jabylyp nemese bankrottyq aıaqtalǵan soń, boryshkerler tiziminen shyǵarylyp, shekaradan ótýge salynǵan tyıym joıylady.
Osylaısha, memleket «kedeılerdiń» sanyn azaıtqysy keledi. О́ıtkeni qaryzdan qutylǵan azamat memleketten kómek suramaı, ózin-ózi asyraı alatyn azamatqa aınalady. Bul bıýdjetke túsetin salmaqty jeńildetedi. Resmı málimetke súıensek, jyl basynan beri 51 myńnan asa adam resmı túrde bankrot dep tanylyp, olardyń qaryzy tolyǵymen joıylǵan. Keshirilgen qaryzdyń jalpy somasy shamamen 188 mlrd teńgeni qurady. Bul úderiske qatysýǵa ótinish bergender sany áldeqaıda kóp – 300 myńǵa jýyq adam. Biraq olardyń bári birdeı zań talaptaryna saı kelmegen (kóbiniń atynda múlki bolǵandyqtan ótinishteri qanaǵattandyrylmaǵan).
Qazir memleket ekonomıkanyń turaqty damýyn qamtamasyz etý úshin jańa jumys oryndaryn ashyp jatyr. Eń aldymen, bul – halyqtyń tabysyn arttyrýdyń eń tıimdi joly. Adam turaqty jumyspen qamtylsa, óz otbasyn asyraıdy, nesıe tóleıdi, bolashaǵyn josparlaıdy. Iаǵnı áleýmettik turaqtylyq nyǵaıady. Ekinshiden, jumys oryndary kedeılik pen áleýmettik teńsizdikti azaıtýdyń negizgi quraly. Jumyssyzdyq artsa, qoǵamda áleýmettik shıelenis kóbeıedi. Al eńbek naryǵy damysa, adamdar masyldyqqa emes, tabys tabýǵa umtylady. Úshinshiden, jańa jumys oryndary ekonomıkany ártaraptandyrýǵa qajet. Mysaly, elimiz shıkizatqa táýeldilikti azaıtyp, óńdeý ónerkásibin, aýyl sharýashylyǵyn, logıstıka, sıfrlyq salany damytýǵa kúsh salyp jatyr. Osy baǵyttarda jańa kásiporyndar ashylsa, halyq jumyspen qamtylmaq. Sondaı-aq ishki naryq kúsheıedi. Jalaqy alǵan azamat tutynýshyǵa aınalady: taýar satyp alady, qyzmet paıdalanady. Osylaısha, aqsha aınalymy kóbeıip, shaǵyn jáne orta bıznes damıdy. Jańa jumys oryndaryn ashý – tek ekonomıkalyq emes, strategııalyq másele. Bul eldiń básekege qabilettiligin arttyryp, jastardyń shetelge ketýin azaıtady, qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaıdy.
Al bıznes bastaý – tabysty bir ǵana jalaqyǵa táýeldi etpeýdiń joly. Kásip ashqan adam ózine jumys isteıdi, tabysyn ósire alady, qosymsha jumys oryndaryn ashady. Ýaqyt óte kele tabys kólemi jalaqydan da joǵary bolýy múmkin. Eń bastysy, tabys shegi shektelmeıdi. Bıznes adamnyń qarjylyq saýatyn arttyrady: shyǵyn men kiristi esepteý, naryqty taldaý, jospar qurý daǵdylary qalyptasady. Bul daǵdylar kez kelgen salada paıdaly. Sonymen qatar kásip táýelsizdik pen jaýapkershilikti kúsheıtedi.
Árıne, nesıe múlde alýǵa bolmaıdy degen sóz emes. Biraq ony tutynýǵa emes, tabys ákeletin iske baǵyttaý tıimdi. Iаǵnı qaryz salmaq emes, qural bolýy kerek. Al sanaly qarjy tártibi men kásipkerlik adamnyń ekonomıkalyq erkindigin qalyptastyrady.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty