Munaı baǵasy áldeqashan barlyq psıhologııalyq mejeden ótken jáne qazirgi ýaqytta munaıshy mamandardyń, sondaı-aq ekonomısterdiń, qarjygerlerdiń, saıasattanýshy men kez kelgen sarapshynyń bir de bireýi baǵanyń qaı mejede turaqtanatynyn jáne joǵaryǵa qaraı qashan jyljyıtynyn boljap aıta almaıdy. Onyń bolatynyn bári de biledi, biraq qashan bastalatynyn eshkim aıtpaıdy. Biz úshin, Qazaqstan IJО́-siniń tórtten biri munaı-gaz salasymen qamtamasyz etiletinin eskersek, baǵanyń quldyraýy sózsiz, naqty qarjylyq táýekelge ákep soqtyrady.
Munaıǵa álemdik baǵanyń quldyraýyn eskere otyryp Memleket basshysy sońǵy jyldary Ulttyq qorda jınalǵan qarajatqa júginýge sheshim qabyldady. Qazir osy rezervterdi paıdalanýǵa tıis bolatyn kezeń týyndap keledi. Bul qarjy qıyn ýaqyttardy eńserip, ekonomıkamyzdyń ósimin yntalandyrýǵa kómektesetin bolady, dedi Prezıdent N. Nazarbaev «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty halyqqa Joldaýynda.
Ulttyq qordy júıeli tolyqtyra otyryp, qıyn-qystaý ýaqyttyń kelýine elimiz aldyn-ala daıyndalǵan bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynda ártaraptandyrý jáne onyń básekege qabilettigin arttyrý arqyly ekonomıkanyń ornyqty jáne teńdestirilgen ósimin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan basqa da jobalar pysyqtalǵan bolatyn.
Mysaly, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýdyń birinshi besjyldyǵy aıaqtaldy. Sońǵy aılarda baspasózde osy baǵdarlama boıynsha qol jetken nátıjeler, ınnovasııalyq óndirister, jańadan ashylǵan myńdaǵan jumys oryndary týraly kóptegen málimetter jarııalandy.
ÚIIDB-ǵa sáıkes, 2015 jylǵa deıingi kezeńge údemeli ındýstrııalandyrý saıasatynyń negizgi basymdyǵy, baǵdarlamada atap ótilgen: «qazaqstandyq qamtýdy maqsatty damytý, keıingi qaıta bólisý men óńdeý arqyly shaǵyn jáne orta bıznes úshin mýltıplıkatıvti jańa bıznes múmkindikterimen» ekonomıkanyń dástúrli eksportqa baǵdarlanǵan sektorynda iri ınvestısııalyq jobalaryn iske asyrý bolǵanyn atap ótý qajet.
Elimizdiń barlyq munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý sheńberinde, mınıstrlik boıynsha ÚIIDB-nyń aýqymdy jobalary ishinen Atyraý munaı óńdeý zaýytynda salynǵan hosh ıisti kómirsýtegin óndiretin keshendi (HKK) atap ótkim keledi. Hosh ıisti kómirsýtegin óndiretin keshen munaı-hımııa úshin joǵary qosylǵan qunmen ónimdi shyǵarýǵa, sondaı-aq joǵary oktandy benzın óndirýdi ulǵaıtý úshin shıkizat alýǵa baǵdarlanǵan.
Bizdiń elimiz úshin osynaý biregeı iske qosý-retteý jumysyn bastaý jóninde 2014 jylǵy 25 jeltoqsanda «Qazaqstandy jańa ındýstrııalandyrý» atty jalpyulttyq telekópir sheńberinde Memleket basshysy tapsyrma bergen bolatyn.
HKK kóptegen sebepterge baılanysty biregeı bolyp tabylady. Ikemdi tehnologııasyn eskersek, keshen eki baǵyttta: otyn jáne munaı-hımııa nusqalary boıynsha jumys isteýge múmkindigi bar. Bylaı aıtqanda, bul keshen joǵary oktandy benzın resýrstaryn shyǵarýǵa nemese joǵary óńdelgen munaı ónimderin – benzol men paraksıloldy shyǵarýǵa baǵdarlanǵan. Eki jaǵdaıda da másele keshendi salǵanǵa deıin bizdiń munaı-hımııa mamandaryna qoljetimdi bolǵan munaıdy odan da tereń óńdeýde bolyp otyr. Olaı bolsa, HKK áleýeti asa joǵary qosylǵan qunmen joǵary sapaly ónimdi shyǵarýǵa qabiletti.
Jáne munda elimizdiń ishki naryǵy úshin jáne eń bastysy, áýesqoı avtomobılshiler úshin óte mańyzdy sát bolaryn atap ótý kerek. О́tken jyldyń otyn daǵdarysy asa suranysqa ıe JJM túrleri boıynsha bizdiń ustanymyzdyń osaldyǵyn kórsetti. Jáne bul olqylyq, ókinishke qaraı, búginde júrgizilip jatqan bizdiń munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý aıaqtalǵanǵa deıin áli eki jylda tolyq joıylmaıdy. Osyǵan baılanysty, Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki naryǵyn joǵary oktandy benzınmen qamtamasyz etý maqsatynda Atyraý MО́Z-inde jańadan salynǵan keshen osy kúni jumystyń otyn nusqasyna, ıaǵnı keıin avtobenzınniń qajetti túrlerin shyǵarý úshin joǵary oktandy benzın komponentterin óndirýge baǵdarlanǵan. Keleshekte, otandyq MО́Z-di jańǵyrtý aıaqtalǵan soń jáne otyn tapshylyǵyn joıǵannan keıin keshendi hosh ıisti kómirsýtekter: jylyna kólemi 133 myń tonna benzol men kólemi 496 myń tonna paraksıloldy óndirýge qaıta baǵdarlaýǵa múmkin bolady.
Joǵary qaıta óńdelgen ónim álem naryǵynda suranysqa ıe. Mysaly, 2013 jyly benzoldyń álemdik tutyný kólemi 45 mln. derlik tonnany qurady. 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti ortasha jyldyq ósý qarqyny 3,2% kezinde 1,7 esege, 76,7 mln. tonnaǵa deıin arttyrý kútilýde. Sondaı-aq, paraksılolǵa da syrtqy naryqtaǵy suranys benzoldan kem emes. О́z kezeginde, benzol men paraksıloldy, túpki ónimdi alyp odan ári qaıta óńdeý úshin tabysty paıdalanýǵa bolady.
О́zderińizge málim bolǵandaı, Qazaqstan Respýblıkasynda óndiriletin munaı ónimderi 2011 jylǵy 18 qazandaǵy Keden odaǵynyń «Avtomobıl jáne avıa benzınge, dızel jáne keme otynyna, reaktıvti qozǵaltqysh otyny men mazýtqa qoıylatyn talaptar týraly» tehnıkalyq reglamentiniń, onyń ishinde hosh ıisti kómirsýtegi qospalarynyń kórsetkishteri talaptaryna sáıkes kelýi kerek.
HKK paıdalanýǵa berý halyqaralyq ekologııalyq standarttardyń joǵary deńgeıine sáıkes keletin taýarlyq ónim shyǵarýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi, ol benzol jáne hosh ıisti kómirsýtegi tómen avtomobıl benzınderin paıdalanýǵa baılanysty qorshaǵan ortaǵa zııandy áserin azaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Keshendi salý kezeńinde shamamen 3800 jumys orny ashylǵan bolatyn. Iske qosý-retteý jumystary aıaqtalyp jáne ony paıdalanýǵa bergennen keıin turaqty 177 jumys orny ashylatyn bolady.
Eger Qazaqstan boıynsha tutastaı munaıdy tereń óńdeýdiń osy zamanǵy tehnologııasyn endirý týraly aıtsaq, onda búginde júrgizilip otyrǵan otandyq munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý munaı óńdeý kólemin arttyrý esebinen ashyq tústi munaı ónimderin óndirý kólemimen qatar, eń mańyzdysy, ony óńdeý tereńdigi men sapasyn da kózdeıdi.
Mysaly, hosh ıisti kesheninen basqa AMО́Z-de osy kúni munaıdy tereń óńdeý kesheniniń (MTО́K) qurylysy jalǵastyrylýda. Katalızdi krekıng qondyrǵysy men basqa da birqatar qondyrǵylardy iske qosý arqyly MTО́K jobasyn iske asyrý óńdeýdi tereńdetý esebinen K-4 jáne K-5 ekologııalyq klasty qozǵaltqysh otynnyń shyǵarylatyn kóleminiń ulǵaıýyn qamtamasyz etedi. Innovasııalyq úderister óńdeletin munaı tereńdigin 84 %-ǵa deıin jetýge múmkindik beredi.
MTО́K jobasynan negizgi ekonomıkalyq tıimdilik taýarlyq mazýt pen vakýýmdyq gazoıldyń shyǵarýyn edáýir qysqarýymen, asa joǵary óńdelý dárejeli munaı ónimderi – «Regýlıar-92», «Premıým-95», «Sýper-98», sondaı-aq dızel otynynyń úlesiniń artýymen Atyraý MО́Z-diń taýarlyq balansynyń ózgerýi nátıjesinde qalyptasady.
Jáne óte mańyzdysy, MTО́K iske qosylýymen shamamen 500 jańa jumys orny ashylady. Osylaısha, otandyq munaı óńdeýge ınnovasııalyq tehnologııalardy endirý otandyq ekonomıkanyń ornyqty jáne tepe-teń ósýin qamtamasyz etip, álem naryǵynda onyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa sebepker bolyp tabylmaq.
Uzaqbaı QARABALIN,
Energetıka mınıstriniń
birinshi orynbasary.