Búgin qazaqstandyq jáne sheteldik sarapshylardyń qatysýymen «Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq modeli: ornyqty ári zamanaýı memleket jolynda» atty halyqaralyq saraptamalyq dóńgelek ústel ótti, dep jazady Egemen.kz.
Kezdesý barysynda eldegi saıası jáne ınstıtýsıonaldyq transformasııanyń negizgi baǵyttaryna arnalǵan taldamalyq baıandama tanystyryldy. Qujatta konstıtýsııalyq reformanyń logıkasy, onyń ınstıtýsıonaldyq parametrleri, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikteri jáne Qazaqstannyń uzaq merzimdi damýynyń qundylyqtyq baǵdarlary taldanady.
Baıandamanyń avtorlary saıası jáne ınstıtýsıonaldyq jańǵyrtý jaǵdaıynda Qazaqstannyń konstıtýsııalyq modeliniń damý keleshegine qatysty óz kózqarasyn usyndy. Baıandamanyń teń avtorlary retinde birqatar qazaqstandyq jáne sheteldik sarapshylar: halyqaralyq qatynastar jónindegi sarapshy Alberto Týrkstra, Grýzııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstriniń orynbasary, Tótenshe jáne О́kiletti Elshi Davıd Apsıaýrı, Halyqaralyq salyqtar jáne ınvestısııalar ortalyǵynyń Energetıka, ósim jáne qaýipsizdik baǵdarlamasy dırektorynyń orynbasary Ýeslı Aleksandr Hıll (AQSh), Ortalyq Azııa boıynsha sarapshy, Narhoz ýnıversıtetiniń professory Andreı Kazansev, «Ádil sóz» halyqaralyq sóz bostandyǵy qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova, QSZI-diń óńirlermen jumys jónindegi bóliminiń jetekshisi Ámına Úrpekova jáne basqa da sarapshylar qatysty.
Grýzııa dıplomaty: Qazaqstanda ótken referendým halyqaralyq tájirıbege tolyq sáıkes keledi
Maqsut Narikbayev University ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasynyń ǵylym, ınnovasııalar jáne jasandy ıntellekt jónindegi orynbasary Sergeı Pen konstıtýsııalyq reformanyń basqarý júıesin nyǵaıtýǵa, saıası júıeni jańǵyrtýǵa jáne memlekettik ınstıtýttardy damýdyń jańa syn-qaterlerine beıimdeýge baǵyttalǵan ınstıtýsıonaldyq ózgeristerdi bekitetinin atap ótti.
Baıandamany tanystyra otyryp, Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Jandos Shaımardanov konstıtýsııalyq reformanyń eldegi saıası jáne ınstıtýsıonaldyq transformasııanyń keń aýqymdy úderisiniń bir bóligi ekenine toqtaldy.
«Qazaqstan damýdyń jańa – sandyq ósimnen sapaly damýǵa kóshý kezeńine qadam basyp otyr. Bul kezeńdi qamtamasyz etý úshin neǵurlym myqty ári beıimdelgish ınstıtýttar qajet», dedi J.Shaımardanov.
Reformanyń ınstıtýsıonaldyq aspektileri týraly aıta otyryp, Alberto Týrkstra bul ózgerister tek jekelegen ınstıtýsıonaldyq ózgeristermen shektelmeıtinine toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, reforma memlekettik ınstıtýttardyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne sonymen qatar azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan keńirek sheńberdi qalyptastyrady.
«Reforma eki maqsatty kózdeıdi: memlekettiń jumys isteý tıimdiligin arttyrý jáne konstıtýsııalyq júıede azamattardyń ortalyq rólin nyǵaıtý», dedi sarapshy.
О́z sózinde Qarlygash Jamanqulova Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reforma adam quqyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtip, sıfrlyq dáýirdiń syn-qaterlerin eskeretin adamǵa baǵdarlanǵan quqyqtyq júıeni qalyptastyratynyn atap ótti.
«Zamanaýı konstıtýsııalyq júıeler sıfrlyq dáýirdiń syn-qaterlerin eskerip, tehnologııalyq progrestiń adamnyń negizgi quqyqtaryna nuqsan keltirmeýin qamtamasyz etýi tıis», degen pikir bildirdi Q. Jamanqulova.
Sarapshy: Áleýmettik zertteýler jańa Konstıtýsııaǵa qoǵamdyq qoldaýdyń turaqty joǵary deńgeıin kórsetti
Ámına Úrpekova konstıtýsııalyq reformany qoǵamdyq qabyldaýǵa arnalǵan áleýmettanýlyq zertteýlerdiń nátıjelerin tanystyrdy.
«Jalpy alǵanda, derekter azamattardy abstraktili ınstıtýsıonaldyq qurylymdardan góri, kúndelikti ómirge mańyzy bar, yqpal etetin reformanyń naqty erejeleri kóbirek qyzyqtyratynyn kórsetedi», dedi Á. Úrpekova.
Davıd Apsıaýrı konstıtýsııalyq referendýmdardyń halyqaralyq tájirıbesine salystyrmaly taldaý jasady.
«Qazaqstan negizgi ınstıtýsıonaldyq reformalar azamattardyń tikeleı qatysýy arqyly bekitiletin jahandyq úrdisterdi ustanyp otyr», dedi Davıd Apsıaýrı.
Al Ýeslı Aleksandr Hıll konstıtýsııalyq reformalardy baǵalaý barysynda halyqaralyq sarapshylar ádette birneshe negizgi faktorlarǵa: ózgeristerdi daıyndaýdyń ınklıýzıvtiligi, referendým ótkizýdiń normatıvtik-quqyqtyq bazasy, medıaorta jáne reformalardyń jalpy saıası kontekstine nazar aýdaratynyn aıtty.
«Konstıtýsııa qaıta qaralǵan kezde, qoǵam is júzinde memlekettik bıliktiń arhıtektýrasyn – ókilettikterdiń bólinýin, ınstıtýttardyń jumys isteýin jáne memleket pen qoǵam arasyndaǵy qatynastardy qaıta paıymdaıdy», dep atap ótti Hıll.
О́z sózinde Andreı Kazansev Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reforma eldiń ónimdiliktiń ósýine, tehnologııalyq jańǵyrtýǵa jáne adamı kapıtaldy nyǵaıtýǵa negizdelgen jańa damý modeline kóshýin kórsetetinin atap ótti.
«Qazaqstan birtindep negizinen sandyq ekonomıkalyq ósimge baǵyttalǵan modelden ónimdiliktiń artýyna, tehnologııalyq jańǵyrtýǵa jáne adamı kapıtaldy nyǵaıtýǵa negizdelgen sapaly damý modeline kóship keledi», dep oı bólisti sarapshy.
Dóńgelek ústel barysynda qatysýshylar usynylǵan taldamalyq baıandama boıynsha pikir almasty. Sarapshylar konstıtýsııalyq reformany halyqaralyq sarapshylyq qaýymdastyq aıasynda odan ári talqylaý Qazaqstandaǵy saıası jáne ınstıtýsıonaldyq jańǵyrtý úderisterin tereńirek túsinýge yqpal etetinini týraly aıtty.