Aýanyń lastanýy – kózge kórinbese de, densaýlyqqa áser etetin eń úlken qaýiptiń biri. Zaýyt murjasynan shyqqan qoıý tútin men shań kópshilik úshin úırenshikti kóriniske aınalǵan. Endi osy máseleniń túıinin tarqatatyn naqty sheshim paıda boldy.
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń ǵalymdary óndiris oryndarynan bólinetin zııandy qaldyqtardy aıtarlyqtaı azaıtatyn jańa gaz tazartý jobasyn ázirledi. Zertteý nátıjesinde engizilgen sheshim óndiristik tútin quramyndaǵy shań men zııandy zattardyń kólemin ondaǵan ese tómendetýge múmkindik beredi. Tehnologııa Aqtóbe ferroqorytpa zaýytynda qoldanylǵannan keıin óndiristik tútin quramyndaǵy shań men zııandy komponentterdiń mólsheri shamamen qyryq esege deıin azaıǵany anyqtaldy. Sonyń nátıjesinde atmosferaǵa taraıtyn óndiristik shań men gazdardyń basym bóligi súzgiden ótkizilip, aýaǵa áldeqaıda tazartylǵan kúıde shyǵarylady. Bul óndiristik kásiporyndardyń ekologııalyq júktemesin tómendetip, qorshaǵan ortany qorǵaý talaptaryn saqtaýǵa jol ashady.
Kommersııalandyrý jáne startaptar departamentiniń dırektory Nurbek Dúımuhanov jobanyń birneshe óńirdi qamtıtynyn aıtady: «Qazir jobany óndiriske engizý jumysy Aqtóbeden bólek, Aqsý jáne Ekibastuz qalalaryndaǵy ónerkásiptik nysandarda júrgizilip jatyr. Ázirlengen tehnologııa metallýrgııa, energetıka, tamaq ónerkásibi jáne qurylys materıaldaryn óndirý salalaryna beıimdelgen», deıdi N.Dúımuhanov.
Jobanyń basty artyqshylyǵy – onyń sheteldik úlgilerdi almastyratyn otandyq sheshim retinde jasalýy. Buǵan deıin mundaı gaz tazartý qondyrǵylary kóbine syrttan ákelinetin. Endi otandyq kásiporyndar dál sondaı tıimdi quraldy óz ǵalymdary men ınjenerleriniń eńbegine súıenip paıdalana alady.
Ǵalymdar bul nátıjege súzgi-qaptardy jańasha tazartyp, qaıta iske qosý tásilin engizý arqyly jetken. Sonyń arqasynda súzginiń tozýy báseńdep, tazartý sapasy artyp, qondyrǵynyń jumys isteý merzimi uzardy. Sonymen birge júıe óndiristiń birqalypty júrýin qamtamasyz etetin ınjenerlik sheshimdermen tolyqtyrylǵan.
PhD, qaýymdastyrylǵan professor Baǵdagúl Ýahıtovanyń aıtýynsha, atalǵan tehnologııa óndiristegi ekologııalyq máselelerdi naqty sheshýge baǵyttalǵan: «Eń aldymen, bul joba ǵylym men óndiristiń birlesken nátıjesi. Ýnıversıtettiń ǵylymı toby ony ǵylymı ıdeıadan bastap kommersııalandyrý kezeńine deıin súıemeldep keldik. Buǵan deıin kásiporyndar tıimdiligi tómen, eskirgen tazartý júıelerin paıdalandy. Sonyń saldarynan shań mólsheri kúrt artyp, jabdyqtar tez tozyp, ekologııalyq máseleler týyndady. Keıbir jaǵdaılarda shań kólemi 400 mg deıin jetti. Biz óndiristegi úderisterdi tolyq zerttep, álsiz tustaryn anyqtap, ǵylymı sheshim usyndyq. Nátıjesinde, súzgilerdiń qyzmet etý merzimin uzarttyq, aýanyń shyǵynyn azaıtý arqyly olardyń ózindik qunyn tómendettik», deıdi.
Bul joba Q.Jubanov ýnıversıteti men Qaraǵandydaǵy «KazEnergoMashEkologia» kompanııasynyń birlesken eńbegi nátıjesinde júzege asyp jatyr. Ǵalymdar Aqtóbe ferroqorytpa zaýytynda tájirıbelik zertteý júrgizip, sonyń negizinde gaz tazartý júıesiniń naqty óndiristik sheshimderin usyndy.
Bastama memlekettik qoldaýǵa ıe bolǵan. Oǵan 350 mln teńge kóleminde grant bólinip, ónerkásiptik seriktester tarapynan qosymsha ınvestısııa tartylǵan. Nátıjesinde, qysqa ýaqyt ishinde jańa gaz tazartý jabdyqtary ázirlenip, óndiriste qoldanysqa engizildi.