Adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy ǵaryshqa sapar qazaq jerinen bas-taldy. Sondyqtan elimizdiń álemdegi ǵaryshty ıgerýdegi tarıhı orny bólek. Qazir memleket ǵarysh salasyn damytýǵa erekshe basymdyq berip otyr. Birneshe jańa ǵylymı jobalar qolǵa alyndy. Osy oraıda «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasynyń basqarýshy dırektory Amanat Úmbetbaevpen elimizdegi ǵarysh salasynyń damýy týraly áńgimelestik.
– Amanat myrza, ózińiz qyzmet isteıtin kompanııa ǵarysh salasynda qandaı jobalardy júzege asyryp jatyr?
– Búginde elimizde ǵarysh salasyn damytýǵa arnalǵan 10-ǵa jýyq memlekettik uıym bar. Sonyń ishinde biz ulttyq kompanııa sanalamyz. Kompanııa qurylǵannan bastap, ǵarysh salasyna qatysty birneshe jobany iske asyrdy. Aıtalyq, 2014 jyly elimizden eki ǵarysh spýtnıgi ushyryldy. Bular ǵarysh keńistiginde 7 jyl ushýǵa ǵana josparlanǵan. Alaıda olar on eki jyldan beri toqtaýsyz jumys isteıdi. Bul – biz úshin úlken jetistik. Sondaı-aq 2018 jyly otandyq ınjenerler qurastyrǵan ǵylymı-tehnıkalyq ǵarysh apparaty da ushyryldy. Onyń ushý merzimi bir jylǵa jobalanǵan. Biraq bıyl oǵan 8 jyl boldy. Áli de qyzmet kórsetip tur.
Shyndyǵynda, otandyq ǵarysh salasynyń jospary aýqymdy. 2023 jyly elimizde Ortalyq Azııadaǵy eń iri ǵarysh apparatyn qurastyrý men synaq kesheni iske qosyldy. Keshen halyqaralyq talapqa saı jabdyqtalǵan. Qazir munda ǵarysh spýtnıkteriniń toptamasy ázirlený ústinde. Ony bizdiń mamandar qurastyrdy. Búginde ǵarysh apparatynyń bólshekteri jınalyp, fýnksıonaldyq synaqtan ótkizilip jatyr. Toptamany ushyrý 2027 jylǵa josparlanǵan. Onyń negizi maqsaty – qoldanystaǵy «KazEOSat-2» spýtnıgin kezeń-kezeńimen almastyrý. Budan bólek, aldaǵy tańda osy keshen bazasynda jerdi qashyqtyqtan zondtaý spýtnıkterin ázirleý josparlanyp otyr. Bul jobalarǵa jeke ınvestısııa tartsaq deımiz. Jalpy alǵanda, 2030 jylǵa deıin elimizde, kem degende 6 ǵarysh spýtnıgin ushyrý kózdelgen.
– Spýtnıkterdiń tehnıkalyq sıpattamasyna da toqtalasyz ba?
– Qazir joǵary jáne ortasha anyqtaý qabiletine ıe optıkalyq spýtnıkter jumys istep tur. Aıtalyq, «KazEOSat-1» spýtnıgi 1 metrge deıingi sýretti anyq túsiredi. Bul apparat ınfraqurylym nysandaryn baqylaýǵa, topografııalyq kartalar jasaýǵa jáne tótenshe jaǵdaı aımaǵyn taldaýǵa baǵyttalǵan. Al «KazEOSat-2» spýtnıgi keń aýmaqty qamtıdy. Munda aýyl sharýashylyǵy, orman alqaby jáne ekologııa men tabıǵı resýrstarǵa monıtorıng jasalady. Onyń keńistikti anyqtaý qabileti – 6,5 metr. Onda ósimdikterdiń jaǵdaıyn dál anyqtaıtyn «Red Edge» arnasy qarastyrylǵan. Ǵylymı-tehnologııalyq «KazSTSat» mıkrospýtnıgi úlken aýmaqty sholyp, baqylaıdy. Sonymen birge ol ǵarysh apparattaryn basqarý men derekterdi berý tehnologııasyn synaqtan ótkizýge arnalǵan tájirıbelik platforma qyzmetin atqarady.
Búgingi tańda ǵarysh apparattaryn odan ári damytý qolǵa alyndy. Qazir 3,5 metr anyqtaý qabiletine ıe jańa spýtnıkter ázirlenip jatyr. Máselen, «KazEOSat-MR» toptamasy úsh birdeı spýtnıkten turady. Bul – mańyzdy ınjenerlik sheshim. Sebebi orbıtada birneshe apparattyń bolýy baqylaýdy edáýir arttyrady. Eger bir spýtnık belgili aýmaqty orta eseppen 3-4 kúnde bir ret túsirse, úsh spýtnıkten turatyn toptama sol aýmaqtaǵy derekterdi kún saıyn alýǵa múmkindik beredi. Bizdiń spýtnıkter naryqqa shyǵatyndyqtan onyń sapasyna da qatty mán beremiz.
– Ǵarysh apparattaryn jasaýda otandyq kompanııalardyń úlesi qandaı?
– Ǵarysh spýtnıgin ázirleý – kúrdeli tehnologııalyq úderis. Onda jobalaýdan bastap, konstrýktorlyq qujattamany ázirleý, qosalqy júıeler men quramdas bólshekterdi óndirý, qurastyrý, synaqtan ótkizý, ushyrýǵa daıyndaý sekildi jumystar tolyq qamtylǵan. Aıta keteıik, álemdik tájirıbede birde-bir memleket ǵarysh apparattaryn tolyqtaı tek óz resýrstary esebinen óndirmeıdi. Spýtnık jasaý – halyqaralyq kooperasııaǵa negizdelgen sala. Sebebi ár eldiń belgili bir tehnologııalyq baǵyttaǵy jekelegen komponentter óndirisinde – ózindik artyqshylyǵy bar.
Sondaı-aq mundaǵy eń negizgi kezeń – ǵarysh apparatyn jobalaý. Bul jumystardy elimizde tolyq bizdiń mamandar iske asyryp otyr. Bulardyń deni elordadaǵy ǵarysh apparatyn qurastyrý men synaq kesheninde júrgiziledi. Qazir spýtnıkterdi jobalaý, qurastyrý jáne synaqtan ótkizýdi elimizdegi kompanııalar men ǵylymı uıymdar atqarady. Osy jobalar aıasynda otandyq óndiristiń úlesi artyp keledi. Búgingi tańda biz spýtnıkterdi eksportqa shyǵara bastadyq. Buǵan 2024 jyly kelisim jasaldy. Byltyr eki ǵarysh apparatyna baılanysty eksporttyq kelisimge qol qoıyldy.
– Qandaı elge eksporttalady?
– Mońǵolııa, Kongo Respýblıkasy jáne Nıgerııa fedaratıv Respýblıkasymen úsh ınvestısııalyq kelisim jasaldy. Osy kelisim aıasynda ǵarysh apparatyn ázirleý jumysy bastaldy. Sondaı-aq joba sheńberinde seriktes elderdiń mamandaryn oqytý, spýtnıktik derekterdi óńdeý tehnologııasyn qurý sekildi is-sharalar qarastyrylǵan.
– Túrki memleketterimen birlesken ǵarysh spýtnıgi ázirlenip jatyr. Bul týraly ne aıtasyz?
– Iá. Osy baǵyttaǵy jumystar qyzý júrip jatyr. Buǵan Túrkııa, О́zbekstan, Ázerbaıjan mamandary da belsendi atsalysýda. Máselen, О́zbekstan mamandary spýtnık qozǵaltqyshyn jasaýǵa usynys bildirdi. Biz ony qoldaımyz. Eger olar jasaǵan qurylǵynyń sapasy joǵary bolsa, ony qoldanýǵa bolady. Sondaı-aq Ázerbaıjan mamandary da spýtnıkke ózderi jasaǵan antennany paıdalanýdy usyndy. Ony da kóremiz. Qazir ǵarysh apparaty daıyn. Endi ony ushyrý máselesi talqylaný ústinde. Buıyrsa, keler jyly ushýy múmkin.
– Memlekettik uıymdar jumysyna qandaı monıtorıng jasaısyzdar?
– Qazir biz ǵarysh spýtnıkteri arqyly elimizdegi 49 ekonomıkalyq salaǵa monıtorıng jasaımyz. Munda aýyl sharýashylyǵy, sý sharýashylyǵy, tabıǵı resýrstar, paıdaly qazbalar, ekologııa, tótenshe jaǵdaı, qorǵanys sektory jáne t.b. salalar qamtylǵan. Máselen, aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi egin sebý jumystarynan bastap, ony jınap alǵanǵa deıingi derekterdi suraıdy. Eger bir tótenshe jaǵdaı oryn alsa, soǵan baılanysty da sýret beremiz. Bizdiń aqparatymyz naqty. Aıtalyq, halyqaralyq áriptester «KazEOSat-1» spýtnıktik derekteriniń sapasyn joǵary baǵalady. Osy jumystyń bári júıeli jolǵa qoıylǵan. Aldymen Aeroǵarysh komıteti jyl sońynda barlyq memlekettik uıymnan túsken ótinimderdi jınaqtaıdy. Sosyn olar bizdiń mamandarmen birge sıpattama ázirleıdi. Sodan keıin jyl boıy osy aqparattarǵa monıtorıng jasalady.
– Ǵarysh salasynyń mamandaryna da toqtala ketseńiz?
– Bul óte ózekti másele. Biz mamandarǵa erekshe kóńil bólemiz. О́ıtkeni árbir bilikti ınjenerdiń orny bólek. Mamandar biliktiligin arttyrý úshin shetelge baryp oqydy. Sondaǵy qyzmetkerlermen tájirıbe almasty. Alaıda kadr tapshylyǵy bar ekenin jasyrmaımyn. Biraq qol qýsyryp otyrǵan joqpyz. Byltyr L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń túlekterin konkýrssyz jumysqa qabyldadyq. Bul atalǵan oqý ornymen áriptestikti nyǵaıtý maqsatynda júzege asty. Sondaı-aq olar ǵaryshtyq kompanııamen birlesip, jańa bilim baǵdarlamasyn ázirleýdi qolǵa aldy. Baǵdarlama jas mamandardy óndiriske beıimdep, olardyń kásibı deńgeıin kóterýge baǵyttalmaq. S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetimen de baılanysymyz jaqsy. Nazarbaev ýnıversıtetimen burynnan tyǵyz qarym-qatynastamyz. Munda mamandardy daıarlaýda teorııalyq qana emes, praktıkalyq baza jaqsy qalyptasqan. Aldaǵy tańda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Q.Sátpaev atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetimen de jumys istegimiz keledi. Bul oqý oryndarynda mamandar daıarlaý joǵary deńgeıde ekenin bilemiz.
– Qazir barlyq salaǵa jasandy ıntellekti dendep endi. Osy baǵytta ǵarysh salasynda qandaı jańalyqtar bar?
– Bizdiń kompanııa Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligine qaraıdy. Sondyqtan bul salaǵa belsendi kiristik. Bir jaǵynan, jasandy ıntellekti kóp jumysymyzdy jeńildetti. Qazir elimizdegi orman sharýashylyǵyna baılanysty memlekettik orman qoryn tolyq sıfrlandyrdyq. Buryn orman aǵashtaryn zańsyz kesý sekildi túrli quqyq buzýshylyq jıi oryn alatyn edi. Ony anyqtaýǵa bir aıdan asa ýaqyt jumsalatyn. Qazir ony JI-diń kómegimen bir kúnde anyqtaımyz. Sondaı-aq aýyl sharýashylyq salasyna da qatysty osyndaı jobalar qolǵa alyndy. Endigi maqsatymyz – ǵarysh apparattaryna jasandy ıntellektini engizý. Qazir spýtnıkter ushyp júr. Olar kórsetken jerdi ǵana túsiredi. Al aspan bultty bolsa, túsirilim iske aspaı qalady. Sondyqtan mamandar osy tehnologııany jasaýdy qolǵa aldy. Mundaı qurylǵy Qytaı men Eýropadaǵy keıbir ǵarysh kompanııalarynda bar. Biz ózimizdikin qoldanǵymyz keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»