Qant zaýytynyń «jyry» nemese sharýalar bıyl da shyryldap qalmaı ma?

Jambyl oblysynda sý jańa qant zaýyty salynady degen aqjoltaı habardy estigende elmen birge biz de qýanǵanbyz. Endigári aptap ystyqqa bir kúıip, qaıbir jyly ónimi dalada shirip shyryldap qalǵan sharýalardyń máse­lesi ońynan sheshiledi dep topshyladyq. Kópti tolǵandyrǵan másele májilis depýtattarynyń da nazarynan tys qalǵan joq. Aı buryn «Aýyl» partııasy frak­sııasynyń depýtattary osy bir ózekti máseleni kóterip, Úkimet basshysy Oljas Bektenovke saýal joldaǵan edi.

«Jambyl oblysy – elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etetin strategııalyq mańyzy bar óńirlerdiń biri. Búginde oblys respýblıkadaǵy qant qyzyl­shasynyń shamamen 50%-yn ón­diredi. Alaıda keıingi jyldary bul salada birqatar problema týyndap otyr.

Máselen, 2024 jyly Jambyl obly­synda qant qyzylshasynyń rekordtyq ónimi jınaldy, ol shamamen 600–640 myń tonna. Alaıda óńdeý qýatynyń jetkiliksizdigi saldarynan ónimniń edáýir bóligi ýaqytynda qabyldanbady. Merki qant zaýytynyń jobalyq qýaty 450 myń tonna bolǵanymen, za­ýyttyń fızıkalyq jáne moral­dyq turǵydan eskirýine baılanys­ty mundaı kólemdi is júzinde tolyq ıgerý múmkin emes. Osy sebepten qant qyzylshasy birneshe apta boıy alqaptarda saqtalyp, 20–30%-ǵa deıin salmaq joǵaltty.

Artyq ónim basqa óńirlerge, kór­­shiles Qyrǵyzstanǵa tasymaldandy. Sonyń saldarynan 2025 jyly qant qy­­zyl­­shasynyń egis alqaptary eki esege qys­qaryp, shamamen 6 myń gektardy qurady. Kútiletin ónim kólemi 250 myń tonnaǵa deıin tómendedi. 2026 jyly egis kólemin 8,5 myń gektarǵa deıin ulǵaıtyp, shamamen 450 myń tonna ónim jınaý jos­parlanyp otyr.

Bul rette Jambyl oblysyna Taraz qalasyndaǵy «Domınant» qant zaýytynyń qurylysy asa mańyzdy. Atalǵan zaýyttyń qury­lysy bıyl aıaqtalýǵa tıis edi. Alaı­da qurylystyń josparlanǵan merzimde aıaqtalýyn qatań baqylaý men jumysty úılestirý jaǵy jetkiliksiz. Bul joba keshiktirilse, óńirdegi qant qyzylshasyn óńdeý máselesi odan ári kúrdelene túsedi degen qaýip bar.

Sonymen qatar qytaılyq ınves­torlardyń Jambyl oblysynda jańa qant zaýytynyń qurylysyn salýy josparda bolatyn. Bul jumys bıyl bastalýǵa tıis edi. Alaıda ınvestısııalyq kelisimderge qaramastan, ishki uıymdastyrý máse­lelerine baılanysty naqty qurylys jumysy áli bastalǵan joq. Bul da óńir­degi qant ónerkásibin damytý qarqynyn tejep otyr», degen Erbolat Saý­ryqov bastaǵan depýtattardyń saýaly shynynda da tolǵandyrmaı qoımaıdy.

Májilis depýtattarynyń sa­ýalyna tolyqqandy jaýap bergen Úkimet basshysy óńirde atqarylyp jatqan jumysty tilge tıek etip, qant zaýyttarynyń tehnologııalyq jabdyqtarynyń tozýy sala jumysyna aıtarlyqtaı keri áser etip otyrǵanyn da jasyrǵan joq.

«Jambyl oblysynda bıyl qant qyzyl­shasynyń egis alqabyn 8,5 myń gektar­ǵa deıin ulǵaıtyp, 450 myń tonnaǵa deıin ónim jınalýǵa tıis. Atalǵan ónimder Merki jáne bıyl iske qosý josparlanǵan Taraz qant zaýytynda óńdeletin bolady. Qazir Taraz qant zaýyty qýaty táýligine 3 myń tonna qant qyzylshasyn óńdeıtin qural-jabdyqtardy jetkizý men ornatý jumysyn júrgizip jatyr.

Bıyl qazan aıynda qant qyzylshasyn óńdeýdi bastaýǵa zaýyt oblystyń 6 aýdanyndaǵy 90-ǵa jýyq sharýashylyqpen shıkizat qabyldaýǵa kelisip, 25 sharýashy­lyqty tuqymmen qamtamasyz etti. Sonymen qatar óńirdegi Baızaq aýdanynda «Zhongkai Kazakhstan» kompanııasy qýaty 130 myń tonna qant óndiretin jańa zaýyt salý jobasyn iske asyryp otyr. Búginde jobalyq-smetalyq qujattamany ázirleý, ınvestısııalyq kelisim, jer ýchaskesin resimdeý jáne qarjylandyrý máseleleri pysyq­talyp jatyr. Oblys ákimdiginiń josparyna sáıkes 2028 jylǵa qaraı óńirde qant qyzylshasy óndirisin 1,5 mln tonnaǵa, qant óndirisin jylyna 180 myń tonnaǵa jetkizý kózdelgen.

Fermerler men óńdeý kásip­oryndary arasynda uzaqmerzimdi kelisimshart júıesin engizý máse­lesine qatysty Jambyl oblysynda Merki qant zaýyty qant qyzylshasyn óndirýshi fermerlermen tyǵyz jumys júrgizip keledi. Zaýyt jyl saıyn fermerlermen kezdesý ótkizip, shart negizinde tuqymmen qamtamasyz etý jáne ónim qabyldaý jumysyn uıymdastyrady. Mysaly, osyndaı shart negizinde 2025 jyly Merki qant zaýyty fermerlerden 221 myń tonna qant qyzylshasyn qabyldady.

Sonymen qatar qant zaýyt­tarynyń tehnologııalyq jabdyq­tarynyń tozýy, álemdik naryqtaǵy baǵanyń qubylma­lylyǵy men ishki naryqtaǵy ımporttyq arzan qant úlesi otandyq qant salasyna keri áserin tıgizip otyr. Osyǵan baılanysty memleket tarapynan salaǵa júıeli qoldaý kórsetilip keledi. Jalpy, joǵaryda aıtylǵan máseleler Úkimettiń jáne Jambyl oblysy ákimdiginiń baqylaýynda, olardy sheshýge baǵyttalǵan jumys jalǵasady», degen Úkimet basshysy salada atqarylyp jat­qan jumysty da, kemshilikti de nazardan tys qaldyrmady.

Jańa zaýyt qashan iske qosylady?

Birer kún buryn Aýyl sharýa­shylyǵy vıse-mınıstri Azat Sultanov óńirdegi iri ınvestı­sııalyq joba sanalatyn qant zaýytynyń qurylysy toqtap turǵanyn málimdedi. Aıtýynsha, qarjylyq másele týyndaǵan kórinedi. Ol atalǵan máseleni ońynan sheshý maqsatynda jumys júrgizilip jatq­anyn tilge tıek etken bolatyn. Jaǵ­daı­dyń qalaı órbip jatqanyn bilý maqsatynda oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mamanymen sóılestik. «Osy jyly 8,5 myń gektar al­qapqa qant qyzylshasy daqylyn ornalastyrý josparlanǵan. Qazir bul jumys júrgizilip jatyr. Bıyl 450 myń tonna qant qyzylshasy jınalady dep otyrmyz. О́nim óńirdegi eki qant zaýytynda óńdeledi.

Birinshisi, 2020 jyldan bas­tap qant quraǵyn óndirip kelgen Tarazdaǵy zaýyt ekenin aıta ketken jón. Bıyl bul zaýytta qant óndirý jumysy da iske aspaq. Ekinshi óndiristik baza – Merki aýdanyndaǵy Merki qant qyzylshasy zaýyty. Josparǵa saı Tarazdaǵy zaýyttyń bıylǵy qýattylyǵy 200 myń tonna bolsa, Merkidegi zaýyt 250 myń tonnany quraıdy», deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy Nurǵısa Qanqojaev. 2024 jyly rekordtyq kórset­kishte qant qyzylshasyn jınaǵan sharýalardyń máselesi ýshyǵyp, dıqandar dabyl qaqqa­ny barshaǵa málim. Sol jylmen salystyr­ǵanda bıyl dıqandar qansha gektar egis alqabyn qysqartqanyn da surap bildik.

«Ol jyly sharýalar 11,2 myń gektarǵa qant qyzylshasy daqylyn ornalastyrǵan edi. Osy jyly qant zaýyttarynyń qýat­tylyǵyn eskere otyryp, jalpy kólemi 8,5 myń gektarǵa ornalastyryp otyrmyz», deıdi maman. N.Qanqojaev keltirgen máli­metke qarap-aq alqaptan alynatyn qant qyzyl­shasy daqyly eki jyl burynǵy kórset­kishpen salystyrǵanda 150 myń tonnaǵa azaıatynyn ańǵarý qıyn emes. Osydan-aq jergilikti bılik 2024 jyly aıtarlyqtaı qatelikke boı aldyrǵanyn moıyndap otyr­ǵandaı kórinedi.

Budan bólek, vıse-mınıstrden zaýyt qurylysy qashan jalǵasatynyn suradyq.

«Baızaq aýdanynda qytaılyq ınves­torlardyń 200 gektar alqapqa jańa qant zaýytyn salýy jóninde jumys júrgizilip ja­tyr. Qazir olarǵa kerekti jer te­limi berilgen. Bul jerde qury­lystyń ar­­naıy kapsýlasy salynǵan. Qazir qara­jat­ty aýdarý jumysy isti kidirtip turǵan shyǵar. Soǵan baılanysty jumys toqtap tur degen bolar. Jospar bo­ıynsha bul zaýyt­­tyń qurylysy bıyl bas­ta­lyp, kelesi jyly iske qosylýǵa tıis», deıdi ol.

Qalaı desek te qant qyzyl­shasyn ósirýge daǵdylanǵan sharýalar eki jyl buryn kádimgideı sekem alyp qalǵany jadymyzda. Shúmektep tókken terdiń óteýin kútip júrgende taýdaı máselemen tap bolǵan olardyń jaǵdaıyn túsinýge bolady. Alǵan ónimiń jaramsyz bola bastasa, kúıinbeı qaıtesiń? Al óńirdegi zaýyttardyń qýattylyǵy artsa, sharýalar esh­teńeden bas tartpaq emes.

Sonymen zaýyttyń keler jyly qaı aıda iske qosylatyny áli de belgisiz, salaǵa jaýapty mamandar da naqty aıta almady. Soǵan qaraǵanda mundaǵy jumys rasynda da qańtarylyp turǵan sekildi. Bálkim, tıisti qarajat tym kesh rásimdelse, mundaǵy jumys kelesi jyly da aıaqtalmaı qala ma degen ishte bir kúdik qylań berdi. Baızaqtaǵy zaýyt kelesi jyly iske qosy­latynyna basqarma ókil­deri de sen­di­rip baqty. Is júzinde qalaı bolatynyn aldaǵy ýaqytta baıqap kórermiz. Tek ónim jınalǵan kezde atqaminerler sharýa­­lardyń júıkesine shı júgirtpese bolǵany.

Jambyl oblysy