Túrki tildes memleketter basshylary Bishkekte ótken sammıtte túrki dúnıesindegi ǵylymı ıntegrasııany damytýǵa ýaǵdalasqan edi. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen keshe Astanada ótken alqaly jıyn sol kelisimdi júzege asyrýǵa jasalǵan naqty qadam bolǵany anyq. Basqosý nátıjesinde Túrki álemi Ulttyq akademııalar odaǵy dúnıege keldi. Al onǵa jýyq túbi bir týys memleketterden resmı delegasııa men birqatar halyqaralyq uıym jetekshileri qatysqan otyrys atalǵan odaqtyń tuńǵysh quryltaı jıynyna aınaldy.
Ulttyq ǵylym akademııalary odaǵynyń I quryltaı jıynyn halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli kirispe sózben bastady. «О́zderińizge málim, qazir dúnıejúzinde kóptegen akademııa odaqtary bar. Olardyń basym kópshiligi ornalasý aımaǵyna, ortaq múddege jáne týystyq baılanystarǵa negizdelgen. Osynda otyrǵan birqatarymyz olardyń kópshiligine múshemiz. Osyǵan baılanysty, tili men tarıhy jaqyn, mádenıeti men múddeleri uqsas túrki álemi úshin de ortaq ǵylymı keńistik qajet. Sondyqtan búgingi jıyndy Baıqaldan Balqanǵa deıingi aımaqta ortaq ǵylymı keńistik qalyptastyryp, onyń aýqymyn keńeıtip otyrǵan tarıhı basqosý dep ataýǵa bolady», – dedi ol.
Darhan Qýandyqulynyń aıtýynsha, túrki álemi táýelsiz alty memleketten ǵana turmaıdy. «Eýrazııa keńistiginde kóptegen túrki halyqtary bar. Shekara tańdamaıtyn ǵylym halyqtardy jaqyndastyratyny belgili. Sondyqtan bul odaq keńistigimizdi keńeıtýge múmkindik beredi. Jıynǵa Tatarstan men Bashqurtstannyń qatysyp, Sahanyń qoldaý bildirgeni sony aıǵaqtaıdy», – dedi jıynǵa tóraǵalyq etip otyrǵan Akademııa basshysy.
Túrki áleminiń Ulttyq ǵylym akademııalary odaǵyn qurýǵa Mońǵolııa, Majarstan qatarly elder de qoldaý kórsetipti. Al Mońǵolııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Sýhee Jagır myrza basqosýǵa arnaıy kelip qatysty. Olardyń bulaı qoldaý kórsetýi beker emes. Darhan Qydyrálishe aıtqanda: «Attılaǵa meken bolǵan Majarstansyz jáne Kúlteginniń kók tasy turǵan Mońǵolııasyz túrki álemin elestetý múmkin emes».
Jańa odaqtyń aldynda turǵan mindetter barynsha aýqymdy ári ózekti ekeni jıyn barysynda aıtyldy. Sondaı mańyzdy mindetterdiń biri jaıynda Darhan Qydyráli bylaı dedi: «Túrki elderiniń Ǵylym akademııalary túrli sıpatta bolǵandyqtan, ǵylym da qıly baǵytta damýda. Máselen, Túrkııa batystyq baǵytty, kópshiligimiz keńestik júıeni jalǵastyryp kelemiz. Sondyqtan, kópjaqty yntymaqtastyqty qamtamasyz etetin odaq arqyly túrki áleminiń ǵylymy da birizdilene túser edi. Osyǵan oraı túrki áleminiń ǵylymı ıntegrasııasynyń tujyrymdamasyn ázirlegen jón dep oılaımyz».
О́z kezeginde Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynov: «Bizdiń babalarymyz burynǵy zamandardan beri túrki halyqtarynyń birligin ańsaǵan. Osy birliktiń birinshi qadamy ǵylym salasynan bastalyp, resmı túrde qazir ǵana qol qoıyldy. Túrki dúnıesinde 240 mıllıonǵa jýyq túrki halyqtary turady. Túrki mádenıeti moıyndalýy kerek. Osy turǵyda birlese otyryp, barlyq elderdiń ǵalymdary ǵylymı-zertteý jumystarymen shuǵyldansa, túrki álemine enetin elderdiń damýyna úlken septigin tıgizedi», – dese, al basqosýǵa qatysqan basqa da ǵalymdar óz sózderinde bul ıgilikti sharanyń mán-maǵynasyna toqtalyp, alda atqarar irgeli isterdiń de aýqymdy ekenin atap ótti.
Osydan shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn álem qartasynda eleýli ózgerister bolyp, tegin kók túrkilerden taratatyn birqatar jańa memleket tarıh sahnasyna shyqqan edi. Sol sátten bastap baǵzyda «bastyny ıdirgen, tizelini búktirgen» túrki dúnıesiniń áleýeti qaıta artyp, aıbyny asqaqtaı bastady. Búginde olar álemniń qýatty qozǵaýshy kúshine aınalyp, judyryqtaı jumylǵan ústine jumyla túsýde. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan halyqaralyq Túrki akademııasy osylaısha taǵy bir úlken istiń uıytqysy bolyp otyr.
Halyqaralyq bilim jáne ǵylym salasynda eleýli jańalyq bolyp sanalatyn bul odaqtyń hatshylyǵynyń, ıaǵnı basqarýshy organynyń tizgini atalǵan Akademııaǵa tabys etildi. Daýys berý arqyly tóraǵany saılaý kezinde kópshilik taǵy da Qazaqstan jaǵyna qoldaý bildirdi. Sóıtip, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynov odaqtyń alǵashqy tóraǵasy bolyp saılandy.
Osylaısha, Astanada halyqaralyq bilim jáne ǵylym salasynda eleýli jańalyq bolyp sanalatyn jańa odaq óz jumysyn bastady.
Berik SADYR,
«Egemen Qazaqstan».