Atam qaıda qaldy eken?

Jyldar ótip, zaman túzelgen saıyn 1941-1945 jyldardaǵy surapyl kezeńniń jańǵyryǵy da jasańǵyraı beretin sııaqty. Qyzyl qyrǵynnyń ortasyna túsken atalarynyń taǵdyry ne bolǵanyn sanaly urpaq jan-tánimen bilgisi kelip, oǵan suraý salýyn 70 jyldan artyq ýaqyt ótse de qoıa almaıdy eken. Urpaǵynyń talmaı suraý salýy­­nyń arqasynda esimi jań­ǵyryp, rýhy eske túsip jatqan maıdangerdiń biri – Nıgmetjan Ha­shımjanov esimdi ózbek azamaty. Qaıda qalǵany, qashan qaza bolǵany belgisiz bolǵan onyń esimin qaıta tiriltken qyzynan týǵan jıeni Ikram Hashımjanov. Endi osy áńgimeni basynan bastap aıtaıyq. Nıgmetjan Hashımjanov kóp balaly ózbek otbasynda 1908 jyly Shymkent qalasynda dúnıege kelgen. Ákesi Hashımjan Bıjanov saýdamen aınalysyp, óz esebin jibermeı, myǵym turmysty dóńgelentip otyrǵan. Al sheshesi Janalıeva Álııa elge tanymal, aqyldy áıelderdiń biri bolypty. Nıgmetjan pysyq, alǵyr bala bolyp ósedi. 1920 jyly ákesi ony Shymkenttegi jetijyldyq ózbek mektebine oqýǵa beredi. Bul mektepke ártúrli jastaǵylar qabyldanatyn. Nıgmetjandarmen oqyǵandardyń arasynda tipti kúıeýge shyqqan qyz­dar da oqyp jatady. 3-4 synyptarǵa barǵanda olar mektepke balalaryn qushaqtap ta kelip otyratyn. Tóńkeriske deıin moldadan oqyp, saýatyn ashqan alǵyr jas bul mektepti 1925 jyly, bes jylda aıaqtap shyǵady da, Tashkenttegi qazaq orman-sharýashylyǵy tehnıkýmyna túsedi. Zamannyń qıyn, turmystyń aýyrlyǵyna qaramaı belsendi jas bul oqý ornyn 1929 jyly jaqsy aıaqtaıdy. Endi osy bilimmen bir jerge qyzmetke kirip, jumys istese de jaraıtyn edi. Alaıda, oqýǵa qumar, bilimge qushtar Nıgmetjan odan ári oqý úshin sýlandyrý ınjenerlerin daıyndaıtyn Ortalyq Azııa ınstıtýtyna túsedi. Biraq bul jyldary elge jappaı kelgen qyzyl terror, bolshevıktik áperbaqandyq saýdagerdiń balasy bolǵan Nıgmetjannyń oqýyna kedergi keltiredi. Jappaı júrgizilgen «tazalaý» jumystary» ómirbaıandaǵy «áleýmettik shyǵý tegi» degen suraqtyń jaýabyna qatty shúıilip, saýdagerdiń balasynyń odan ári oqýyna múmkindik ber­meıdi. Sol kezdegi solaqaı tártip ómir­ge kelmeı jatqan balalardy ózde­riniń «áleýmettik shyǵý tegin» «durys tańdamaǵandyǵy» úshin de kinálaıtyn bolǵan ǵoı. Áperba­qan­dyqtyń munan asqan shegi joq bolsa da oǵan eshkim qarsy shyǵa almaıtyn. Árıne, Nıgmetjan budan eshteńe joǵaltqan joq, kerisinshe Keńes ókimeti bolashaq jaqsy ınjenerdiń ómirge kelip, sosıalıstik qurylysty belsendirek júrgizý múmkindigin shekteý arqyly ózine zııan keltirdi. 1931 jyly Nıgmetjan Orta Azııa sý qurylysy tresine tehnık bolyp ornalasady. Odan osy mekememen birlese jumys isteıtin sýlandyrý jaraqtaryn zertteý jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna qyzmetke aýysady. Osy jyldarda ol óziniń ómirlik serigi bolǵan Býzahraǵa úılenedi. Ekeýiniń kindiginen ómirge Maksýda, Bashorat, Rasıda jáne Mamýra esimdi qyzdar men Telman atty bir ul ómirge keledi. О́kinishke qaraı, Maksýda men Mamýradan basqasy jas kezderinde sheıit bolǵan. Sýlandyrý júıesinde ju­mys istep júrgen Nıgmetjan ıns­tıtýtqa oqýǵa múmkindik bermese de bilimin jalǵastyrǵysy kelip, pedagogıkalyq tehnıkýmnyń kesh­ki bólimine túsedi. Munda stýdent­tiń bilimge qushtarlyǵy kózge túsip, ony birden ekinshi kýrsqa qa­byldaıdy. Sol, 1936 jyldan bastap ol Shymkenttegi KIM atyndaǵy ózbek orta mektebine matematıka pániniń muǵalimi bolyp ornalasady. Nıgmetjannyń qujattarynda KIM degenniń bas áriptermen jazylǵanyna qaraǵanda ol sol jyldary keńinen qoldanylatyn «Kommýnıstıcheskıı Internasıonal Molodejı» degenniń abbrevıatýrasy ekeni kórinip tur. Qazirgi adamdar bile bermegenimen, ol kezde «KIM» degen quran sózindeı jattalatyn. 1937 jyly Shymkentte peda­gogı­kalyq ınstıtýt ashylǵan bo­la­tyn. Bul ýaqytta «tazalaý» degen naýqan aıaqtalyp, endi «ha­lyq jaýlaryn áshkereleý» degen qandy naýqan bastalǵan edi. Saıasatqa aralasyp kórmegen, oqý-bilimdi tek Keńes Odaǵy jyl­darynda alǵan Nıgmetjan bul naýqannan qoryqpaı, osy ınstıtýttyń keshki bólimine aýysady. Al mekteptegi isine baılanysty N.Býrnash degen dırektordyń bergen minezdemesinde: «tov.Hashımjanový neobhodımo zanımatsıa povyshenıem kak pedagogıcheskoı tak ı polıtıcheskoı kvalıfıkasıı» dep jazylypty. Bul da sol soıqan zamannyń surapyl kórinisterinen syr shertetin bir derek. Aldymen ózbek mektebiniń dırektorlyǵyna da syrttan kelgen «qyzyl komıssarlardyń» birin taǵaıyndapty. Bul da jergilikti halyqtarǵa senimsizdik bildirgenniń bir belgisi. Ekinshiden, matematıka pániniń muǵalimine saıası saýatyn arttyrý kerek dep baǵa berý – bárin de kommýnıstik ıdeologııanyń qursaýyna burýdan týǵan solshyldyq ekeni kórinip tur. 1941 jyldyń tamyz aıynda N.Hashımjanovty kóppen birge soǵysqa áketedi. Bilimdi, orysshany jaqsy túsinetin ári keńestik ulttyq respýblıka ókili bolǵandyqtan Nıgmetjandy soǵys jyldarynda ashylǵan qysqa merzimdik ofıserlik kýrsqa jiberedi. Bul jerden jaqsy bitirgenderdiń qatarynda oǵan leıtenant ataǵy berilip, 1942 jyly maıdandaǵy armııaǵa jiberiledi. Pýlemet vzvodynyń komandıri bolǵan jas ózbek jigiti Stalıngrad qyrǵynyna qatysady. Osy jerden úıine eki hat keledi. Basqa habar bolmaǵan soń jary men balalary qaıǵyryp júrgende syrtynda «Kaz SSR, g.Petropavlovsk» degen jazýy bar hat 1943 jyldyń 28 jeltoqsanynda kelip, qatty qýantady. Onda Nıgmetjan jaralanyp, emdelý úshin Qyzyljardaǵy gospıtalǵa jiberilgenin, birshama emdelgen soń qaıtadan maıdanǵa ketetinin aıtqan eken. Bul esil erdiń sońǵy haty bolady, odan keıin eshqandaı habar bolmaǵan. Tek 1944 jyldyń 12 jeltoqsanynda Shymkenttegi Nıgmetjannyń úıine belgisiz bir adamnan hat keledi. Ony jazǵan Tájik KSR-niń Stalınabad (keıin Dýshanbe boldy) qalasynda turatyn Asrarov Vahıt esimdi azamat eken. Ol óziniń Nıgmetjanmen maıdanda birge bolǵanyn aıtyp, onyń qazirgi adresin salyp ji­berýdi ótinedi. Alaıda, bul hatqa Nıgmetjannyń áıeli túrli sebeppen jaýap jazbaıdy. Nıgmetjannyń artynan izdeý salyp, onyń esimin jańǵyrtý jolyna túsip júrgen jıeni Ikram Akram­uly ekenin joǵaryda aıtqanbyz. Ol Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń múshesi, Ońtústik Qazaqstan oblystyq ózbek mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy, oblystyq ózbek drama teatrynyń dırektory bolyp júrgen bilikti azamat. Osy otandasymyz atasynan bir derek bolar ma eken dep Vahıt aqsaqaldy izdep Dýshanbe qalasyna da baryp qaıtady. О́kinishke qaraı, adreste kórsetilgen úı buzylyp, ornyna basqa ǵımarattar turǵyzylypty. Jaqyndarynan Vahıt aqsaqaldyń bilimdi adam bolǵanyn, Tájik Ulttyq ýnıversıtetinde sabaq ber­genin, tipti onyń prorektory bol­ǵanyn da biledi. О́kinishtisi ol kisi 2008 jyly dúnıeden ótken eken. Ikram Akramuly atasynan bir derek bolar ma eken dep Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvine de saýal joldaıdy. Ol jerden kelgen jaýapta leıtenant N.Hashımjanovtyń 1943 jyldyń 25 qarashasynda Belarýs maıdanyndaǵy 11-armııanyń quramyna jiberildi degennen basqa esh derek joqtyǵy aıtylǵan. «Ornynda bar ońalar» degen emes pe, ofıser bolǵan atasy týraly áńgimeni barlyq jerde aıtyp, onyń aldynan oqyǵan shákirttterin de tapqan Ikram esil erdiń esimin jańǵyrtýda úlken tabystarǵa da jetedi. 2000 jyly Nıgmetjannyń otbasy turǵan Shymkenttegi «Pıoner­skaıa» kóshesi qurmetti ustaz, Otan qorǵaýda sheıit bolǵan N.Hashım­janovtyń atyna beriledi. Sonymen qatar, «Kazahstanskaıa pravda» ga­zetine atasy týraly aıtqanyn men­shikti tilshi L.Dobrata maqala etip jazyp shyǵady. Osy maqalany oqy­ǵan Astana turǵyny Qaırat Ja­qyp­­baev degen azamat habarlasyp, ata­synan bir derek tapqysy kelse «OBD Memorıal» saıtyna kirip, aty-jónin jazyp saýal berý jónin­de keńes beredi. Bilikti azamat­tyń aıtqa­nyn istegen Ikram atasy Nıg­met­jannyń 1944 jyldyń 3 naýry­zynda Belarýs respýblıkasy Gomel oblysy, Býda-Koshelevsk aýdanyn­daǵy Chebotovıchskıı derevnıasyn jaýdan azat etýde aýyr jaralanyp, qaıtys bolǵandyǵy týraly derek tabady... Osy derekti Belarýs Respýb­lı­kasy Býda-Koshelevsk aýdany­nyń áskerı komıssarıatyna jibe­rip, atasynyń qaı jerde jerlen­genin suraıdy. Bul saýalǵa atalmysh komıssarıattan jaýap kelip, Hashımjanov Nıgmetjannyń Býda-Koshelevsk qalasyndaǵy Lenın jáne Golovachev kósheleriniń qıy­ly­syndaǵy «Baýyrlastar zıratyna» jerlengenin, bul týraly osynda qoıylǵan áskerılerdiń №1894 pas­portyna engizilip, aýdandyq «Eske alý» kitabyna jazylǵanyn aıtady. Alaıda, onyń esimi «Baýyrlastar zıratyndaǵy» eskertkish tasqa jazylmapty. Endi, artynan izdeýshisi tabylǵan soń «Posle nanesenııa famılıı Vashego dedýshkı na nadgrobnýıý dannoı Bratskoı mogıly, Vam býdet soobsheno dopolnıtelno», dep­ti Ikramnyń atyna kelgen aýdandyq áskerı komıssarıattyń bastyǵy, podpolkovnık V.Petrýsev qol qoıǵan hatta. Sóıtip, talmaı izdestirýdiń arqasynda atasynyń qabirin tapqan jigit endi onyń basyna baryp qaıtqysy kelip otyr. Bul iste oǵan shymkenttik mesenat Dýlat Ábishtiń «Aıǵaq» kompanııasy qarjylyq kómek bermekshi. Ikramnyń ózi osyn­daı múmkinshilikke qol jet­kizip, basqa elderdiń bárimen jaqsy qarym-qatynas ornata bilgen Pre­zıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń beıbitsúıgish saıasaty ǵoı, tek sonyń arqasynda ǵana biz joǵymyzdy taýyp, barymyzdy túgendep jatyrmyz dep rıza bolyp otyr. Mine, atasy týraly talmaı derek izdep, aqyry onyń qaıda qaza bolǵanyn tapqan sanaly urpaqtyń isi osylaı aıaqtalypty. ShYMKENT. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».