Nursultan NAZARBAEV: UIYMNYŃ ZAMAN TALABYNA SAI BOLÝY ASA MAŃYZDY

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń sóılegen sózi Qurmetti kezdesýge qatysýshylar! Qadirli qonaqtar! Hanymdar men myrzalar! Sizderdi qazaq jerinde már­te­beli forýmda qabyldaǵanyma qýanyshtymyn. Forýmǵa kelgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna qatysýshy 56 eldiń mı­nıstrleri men mártebeli ókilde­ri­ne jáne halyqaralyq bedeldi uıymdardyń basshylaryna shy­naıy rızashylyǵymdy bil­diremin. Forýmdy ótkizýge osy jerdiń tańdap alynýynda úlken mán bar. Bir kezderi osy Ile Alataýy­nyń ásem baýraıy arqyly Uly Jibek joly ótetin. О́ńir arqyly aǵylǵan kerýen­der legi ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńis­ti­gindegi túrli elderdi bir-birimen ózara baılanystyratyn. Sondyqtan, bul jerde Shyǵys pen Batys qaýyshyp, mádenı qun­dylyqtar men aqparattar aǵyny túıisip, babalarymyz ıdeıalaryn bólisip, taýarlaryn almasyp ja­tatyn. Búginde Qazaqstan EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde jáne serikteriniń belsendi qol­daýy­men qurlyqtar men órke­nıet­ter arasyndaǵy dánekerlik dás­túrlerin qaıta jańǵyrtýda. Bizdiń Uıymymyz qurylǵan 1975 jyly, sol tusta áli álemniń saıası kartasynda oryn almaǵan Qazaqstan tárizdi memlekettiń  35 jyldan keıin ony basqaratyny, sirá, eshkimniń qııalynda bolmaǵan shyǵar. Tarıh úshin tym qysqa ýaqyt ishinde dúnıe júzi múldem ózgeshe sıpat aldy. Geosaıası ahýal ja­ńa­ryp, halyqaralyq qatynastardyń máni ózgerdi, transulttyq qaýip-qaterlerdiń jańa túrleri paıda boldy. Bul rette bizdiń Uıymymyz­dyń zaman talabyna saı bolýy asa mańyzdy. Osyǵan baılanysty biz artyqshylyqtarymyzdy aıqyn­dap, jańa qaýip-qaterlerge tótep beretin qarymta jaýaptarymyzdy belgileýimiz kerek. Hanymdar men myrzalar! Qazaqstandyq tóraǵalyq merzi­mi­niń alǵashqy jartysy artta qaldy. Biz EQYU-nyń úsh ólshemi aıasynda, tórt “T”-dan turatyn – “trast” (senim), “tradıshn” (dás­túr), “transparensı” (ashyqtyq) jáne “tolerans” (tózimdilik) dep jarııa etilgen uranymyz rýhynda barlyq málimdelgen basymdyqtar boıynsha teńdestirilgen jumys stılin kórsetýge umtyldyq. Biz eýropalyq qaýipsizdik uǵymy kontınenttik aıadan álde­qaıda shyǵyp turatyny týraly te­zısti dáıektilikpen jáne belsendi túrde ilgerilettik. Sonyń nátıjesinde búginde EQYU qazirdiń ózinde eýroat­lan­tı­kalyq jáne eýrazııalyq qaýip­siz­dik uǵymdaryn nyq paıdala­nýda. “Korfý úderisi” aıasynda biz odan árgi jumysymyz úshin kon­sensýstyq salalardy anyqtaýda progreske qol jetkize aldyq. Osynyń bári senimdi nyǵaıtý jáne ortaq synaqtarǵa únqatý úshin jaqsy jaǵdaılar jasaıdy. Biz EQYU-nyń jaýapkershilik aımaǵyndaǵy “sozylmaly” qaqty­ǵys­tardy retteý jónindegi kelissóz for­mattaryn dáıektilikpen ilge­ri­letýdemiz. “Sozylmaly” qaqty­ǵys­tar jónindegi Arnaýly ókil belsendi ju­mys isteýde. Ázir­baı­jannyń, Ar­menııanyń prezıdent­te­rimen Taýly Qarabaq proble­ma­lary boıynsha birqatar kezdesýler ótkizildi. Qazaqstan Reseı Prezıdenti D.Medvedevtiń ázirbaıjan-armıan qaqtyǵysyn retteý jónindegi kúsh-jigerine qoldaý bildiredi. Búgin osynda EQYU-nyń Taýly Qara­baq boıynsha Mınsk toby teń­tór­aǵalarynyń otyrysy ótedi. Biz bul kezdesýge shyn nıetten tabys tileımiz. Bizdiń Uıymnyń tıimdiligine Qyrǵyzstandaǵy saıası daǵdarys eleýli synaq boldy. Qyrǵyzstanǵa qatysty ba­spa­sóz­de jáne túrli saıası sammıt­terde kóp aıtyldy. Ahýal qalyp­tasýynyń keıbir qyrlaryna ǵana toqtalyp ótkim keledi. Sońǵy 5 jyldaǵy eki memle­ket­tik tóńkeristiń basty sebepteri ekonomıkanyń damymaǵandyǵy, halyqtyń kedeıligi, bılik tikte­mesiniń álsizdigi jáne memlekettiń qalyptasý kezeńindegi demokra­tııa­lyq ınstıtýttardyń turlaýsyz­dy­ǵy boldy. Qazaqstannyń álemdik kóshbas­shylarmen kelisilgen kúsh-jigeri bul eldegi keń aýqymdy azamat soǵysynyń qaýpine jol bermedi. Jańa Konstıtýsııany jáne ótpeli kezeńdegi Qyrǵyzstan Pre­zıdentin bekitý úshin bolǵan re­fe­rendým bul eldiń bolashaǵyna qa­tysty máselelerdiń az ǵana bó­ligine jaýap berdi. Shetin turaqtylyq kez kelgen ýaqytta buzylýy múmkin. Onyń ústine qazir bul eldiń ómirinde respýblıka parlamenti saılaýynyń qarsańynda saıası kúrestiń shıelenisýimen sıpatta­latyn óte jaýapty sát bas­talady. Qyrǵyzstan halqy bul kezeńde óz eliniń perspektıvalary týraly baıypty oılanýy tıis. Azamattar saılaý nátıjesinde burynǵy qatelikterdi qaıtalamaı­tyn, qajetti reformalardy, eń al­d­ymen ekonomıka men áleýmettik salada júrgizýdi qamtamasyz etetin bılik pen onyń tarmaqtaryn qalyptastyratyn bolady. Qazaqstan tóraǵalyǵy óz quzy­rynyń aıasynda áreket etip, EQYU-nyń BUU-men jáne Eýropa Oda­ǵymen qajetti ózara yqpal­dastyǵyn qamtamasyz etti. Bul postkeńestik keńistikte qaqtyǵysty birlesken tıimdi ret­teýdiń alǵashqy tájirıbesi boldy. Qazaqstan Úkimetiniń arnaıy qurylǵan mamandar toby qyrǵyz tarabymen birge qoldaý bildirýdiń keıinge qaldyrylmas sharalaryn anyqtady. Buzylǵan úılerge qu­ry­lys materıaldary, TES úshin otyn – bul shuǵyl kómekti biz on mıl­lıon dollar kóleminde kór­setemiz. Reseı men О́zbekstan da kómek kór­setti, alaıda bul jetkilikti emes. Qyrǵyzstanǵa qarjylaı jáne nárlendirý kómegin kórsetý úshin ústimizdegi jyldyń shildesi men tamyzynda eki halyqaralyq kon­ferensııa ótkizý belgilengen. Bıýdjettiń kútilip otyrǵan eleý­li tapshylyǵy jáne búlingen ınfraqurylymdy qalpyna kelti­rý­ge arnalǵan qarjynyń óte-móte je­tispeýshiligi jınaqtaı alǵanda sha­mamen 1 mıllıard dollarǵa ba­ǵa­lanady. Búgin biz sizderdiń elde­rińizdi alda bolatyn forýmdardyń jumysyna qoldaý bildirip, oǵan qatysýǵa shaqyramyz. Hanymdar men myrzalar! Biz ózimizdiń qıyn tańdaýy­myzdy jasap, EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde Uıym Sammıtin Astanada ústimizdegi jyldyń aıaǵynda ótkizýdi usyn­dyq. Joǵary deńgeıdegi kezdesý EQYU-nyń osy zamanǵy synaqtar men qaterlerge beıimdelýine qýatty serpin berip qana qoımaıdy, sonymen birge Uıymnyń óziniń bedelin arttyryp, onyń eýropalyq jáne eýrazııalyq qaýipsizdik arhı­tektýrasyndaǵy rólin kúsheıtedi. О́zderińizge málim bolǵanyndaı, EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń ba­sym kópshiligi joǵary deńgeıdegi kez­desýdi 2010 jyly ótkizý ıdeıa­syn nyq senimmen qoldaıdy. Búgin ony mazmundyq jaǵynan tolymdy etýdi aıqyndaý mańyzdy. Sizderge EQYU-nyń jańa Sammıtin shaqyrý qajettiligi neden týyp otyrǵany jónindegi óz kózqarasymdy usynǵym keledi. Birinshi. Tipti osy jýyrǵa deıin qalyptasqan álemdik tártip turaqty da berik bolyp kórinetin. Biraq ta osy zamanǵy qaterler men synaqtar – soǵystar men qaq­tyǵystar, álemdi shaıqaǵan tabıǵı, tehnogendik jáne ekonomıkalyq kataklızmder qazirgi qaýipsizdik júıeleri men ıntegrasııalanǵan álemdik ekonomıkadaǵy bar shetin oryndardy jalańashtap, jaǵdaıdy shıelenistirip jiberdi. Biraq ta olar jahandyq prob­lemalardy qazirgi bar birlestikter men eski kózqarastar aıasynda ǵana sheshý jetkiliksiz bolatynyn kóp rette kórsetip berdi. Tipti muny EQYU-nyń Ystam­bul­daǵy Sammıtinen keıin ótken 11 jyl da kórsetti. Halyqaralyq qatynastar júıe­si­niń daǵdarysy ábden aıqyn bo­lyp otyr. Kez kelgen daǵdarysty ahýal sekildi odan shyǵýdyń eki joly bar: burynǵy tártiptiń túri sál ózgergen formasyn qalpyna kel­tirý nemese jańasyn sanaly túrde qalyptastyrý. Birinshi baǵytta árdaıym syn­dar­ly bola bermeıtin, biraqta tu­tastaı alǵanda memleketterdiń aı­tarlyqtaı belsendi kúsh-jigeri jumsalýda. Ekinshi baǵytta eshqandaı qoz­ǵalys bilinbeıdi. Biz alda bolatyn Sammıtti ózi­miz­ge Eýroatlantıkalyq, Eýrazııa­lyq jáne álemdik qoǵamdastyq úshin ortaq qaǵıdattar men qundy­lyqtar negizinde kóz aldymyzǵa kel­tiretin maqsatqa jetýdiń jolyn ashýǵa barynsha paıdalanýǵa tıispiz. Vankýverden Vladıvostokqa deıingi bolashaq keńistikti, al is júzinde ulan-baıtaq Eýrazııa sýb­kon­tınentin talqylaýǵa tıisti bo­latyn ekinshi sebep bar. Ol myna­da, keıde tipti de syndarly emes ıdeıalar birinshi turǵyǵa shyǵýy múmkin. Al olardyń qazir oı-sanada ushyp júrgenderi kóp – bul, máse­len, lańkesshildik, esirtki saýdasy, transulttyq qylmystyq jáne bas­qa osy zamanǵy qasiretter erte jú­re­tin ultshyldyq pen dinı ekstre­mızm. Kez kelgen óńirde betimen ji­berilgen ahýal amerıkan, eýro­palyq kontınentterdiń elderinde, jahandyq táýeldi búkil álemde sózsiz kórinis beredi. Búginde josparlanyp jatqan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi Keńesti (AО́SShK) qosa alǵanda segiz asa iri halyqaralyq uıymnyń basshylary men mártebeli ókilderiniń beıresmı kezdesýiniń zor mańyzy bar. Qazirdiń ózinde Eýropa úshin bir saıasat jáne Azııa úshin múldem basqasyn ázirleý múmkin emestigin moıyndaý qajet. Uzaq merzimdi jos­parda bul keńistiktegi turaqty­lyqty transeýrazııalyq qaýipsizdik júıesin qurý jolymen nyǵaıtýǵa bolady. Ystambuldaǵy AО́SShK-niń úshinshi Sammıti aıasynda ótken AО́SShK men EQYU-nyń alǵashqy ıns­tıtýttyq forýmy bolashaqta mun­daı transkontınentaldyq qaýipsizdik beldeýin qurý úshin negiz qalaǵany qýanyshty. Ekinshi. Álemdik qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarysy saldarynan jahandyq álem tártibinde tekto­nı­kalyq jyljýlar júrip jatyr. Jáne bul úderis tipti de aıaqtalǵan joq. Jahandyq daǵdarystyń alǵash­qy tolqyny buǵan deıin turaqty da myzǵymastaı bolyp kelgen álem­niń búkil negizderin ornynan qoz­ǵady. Búginde biz endi onyń ekinshi tolqyny týraly aıtýdamyz. Bolashaqtyń san túrli ssenarıı­leri bar, olar bir máselelerde uqsas keledi, bir máselelerde qaǵıdattyq turǵyda aıyrmasy bar. Biraq ta daǵdarystan keıingi álem­niń ortaq, tutas kartınasy búginde áli joq. Jaǵdaıdy ekologııa, klımat, teńsizdik jáne azyq-túlik qaýipsiz­digi, basqa da problemalar sekildi ortaq synaqtar kúrdelendire túsýde. Basqasha aıtqanda, daǵdarystan keıingi damýdyń jahandyq kún tártibinde qarjy-ekonomıkalyq álem tártibiniń jańa modeli tur. Álemdik valıýtanyń aqaýly bur­malanýyna, “qampıǵan” resýrs­tar­dyń alyp-satarlyq arnalanýyna jáne damyǵan elderdiń tutynýyn damýshy elderdiń nesıeleýine jol bermeýdi qamtamasyz etetin qarjy resýrstaryn retteý men qada­ǵa­laý­dyń jahandyq júıesin qurý kerek. Budan da turaqty makr­oe­ko­no­mıkany qurý úshin biryńǵaı ultústilik valıýtany engizý talap etiledi. Tikeleı bizdiń Uıymnyń aıasyn­da daǵdarys jáne daǵdarysqa qarsy problematıka alǵash ret jýyrdaǵy Astananyń ekonomıkalyq forý­myn­da talqylandy. EQYU ekonomıkalyq-ekolo­gııa­lyq ólshemdi damytýǵa kóbirek kóńil bólýi tıis dep bilemin. EQYU-nyń Bonn deklarasııasy men Maastrıht strategııasy ózger­gen jaǵdaıǵa beıimdeýdi jáne “Maastrıht plıýsti” qurýdy talap etedi. Men Eýrazııa sýbkontınentinde tereń de dáıekti ıntegrasııalyq úderisterdiń senimdi jaqtasymyn jáne Eýrazııalyq ıntegrasııanyń negizgi qaǵıdattary men baǵyttaryn beıneleıtin birtutas qujat ázir­lenýi qajet dep sanaımyn. Bul qujat daǵdarystan keıingi naqtylyqtardy jáne álemniń orta jáne uzaq merzimdi perspek­tıvadaǵy damý úrdisin eskerýi tıis. Eýropa men Azııa ıntegra­sııa­synyń Eýrazııalyq sýbkontı­nenttiń ǵana emes, sonymen birge búkil daǵdarystan keıingi álemniń ekonomıkalyq damýy men áleý­mettik berekeliligine oń yqpaly bolady. Úshinshi. Elderdiń barlyǵynda birdeı etnostyq jáne dinı tózim­dilik salasynda kóptegen prob­le­malar qordalanyp qaldy. Búginde EQYU-nyń jaýapkershilik aıma­ǵyn­da mádenı, órkenıetti jáne dinaralyq únqatysýdyń ótkir qajettiligi pisip jetildi. Kóp ultty jáne kóp konfes­sııaly, mádenıetaralyq jáne ór­kenıetaralyq únqatysýdy jaqtaı­tyn memleket retinde Qazaqstan ultshyldyqty, dinı tózbeýshilikti, rasızmdi, ksenofobııany jáne antısemıtızmdi tıimdi eńserý úshin EQYU áleýetin belsene paıdala­ný­dy jaqtaıdy. Keń turǵydaǵy toleranttylyq taqyryby EQYU aıasynda ǵana emes, sonymen birge bizdiń 2011 jyly Islam Konferensııasy Uıy­myna tóraǵalyǵymyz bary­syn­da da Qazaqstannyń basty nazarynda bolady. О́tken aıdyń aıaǵynda Astanada bolǵan EQYU-nyń tózimdilik jáne kemsitpeýshilik jónindegi joǵary deńgeıdegi konferensııasynyń ta­bysty qorytyndylary ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim sa­lasynda pikir almasýdyń mańyz­dylyǵyn qýattap berdi. Biz birlesip sońǵy on jyldyq­tarda tózimdilik saıasatyndaǵy eleýli ilgerileýshilikke taldaý ja­saýǵa jáne “EQYU: jańa onjyl­dyqta tózimdilikke qaraı” degen shartty ataýmen ortaq qujatqa shyǵýǵa tıispiz dep bilemin. Osylaısha, “ekinshi” jáne “úshinshi” sebetterdi toltyrý, naq­ty aıtqanda ultústilik daǵdarysqa qarsy ınnovasııalar, Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa má­se­leleri men tózimdilik taqyryby alda bolatyn EQYU sammıtiniń kún tártibine kire alar edi. Tórtinshi – Aýǵanstan prob­le­ma­sy. EQYU-nyń Aýǵanstanǵa qatysty jańa strategııasynyń qa­jet ekendigine esh kúmán joq. Bul eldi nárlendirý jónindegi halyq­ara­lyq kúsh-jigerdi arttyra túsýi qajet. Londondaǵy halyqaralyq kon­fe­rensııada qýattalǵan, Aýǵan­stan­daǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý jaýapkershiligin jergilikti bılikke kezeń-kezeńmen berýdi kózdeıtin bastamanyń zor mańyzy bar. Elde Talıbandy qosa alǵanda barlyq saıası kúshter spektriniń ókilderin beıbit ómirge qaıta kiriktirý jolymen qantógisti toqtatý maqsatyndaǵy Kabýldyń baǵyty da qoldaýǵa laıyq. Buǵan qalaı qaraǵanda da, olar halyqtyń ıntegraldyq bóligin quraıtyn túbegeıli aýǵandyqtar bolyp tabylady. Sonyń ishinde olarǵa da óz elinde ary qaraı ómir súrip, endi beıbit ómirdi qurý kerek. Bul el ekonomıkasynyń túrli salalary úshin bilikti kadrlar shtatyn qurý Aýǵanstannyń ótkir qajettiligi bolyp tabylady. Sondyqtan da Qazaqstanda aýǵan azamattaryn elimizdiń joǵary oqý oryndarynda oqytý jónindegi, quny 50 mıllıon dollarlyq bilim baǵdarlamasyn iske asyrý bastaldy. Soǵan sáıkes 2010-2018 jylda­ry Qazaqstanda myń aýǵan stýdenti oqytylady. Biz aýǵan jastaryna sapaly bilim alý múmkindigin berip, bul eldi nárlendirý úderisine ǵana emes, sonymen birge ekstremızm jáne lańkestik ıdeologııasynyń tara­lýyn qysqartýǵa mańyzdy úles qosatynymyzǵa senimdimiz. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń mańyzdy bir qam-qareketi Aýǵan­standa esirtkiniń óndirilýimen jáne onyń trafıgimen kúres bolyp qalyp otyr. Munda buǵan deıin qoldanyl­ǵan­darynan basqa óte tıimdi ádis eldiń aýyl sharýashylyǵy úshin mamandandyrylǵan baǵdarlamalar ázirleý jáne iske asyrý bolar edi, olar apıyndyq kóknár egis­tikterin óńirden shyǵarýdy yntalandyrar edi. Naqty usynystar men bir­les­ken is-qımyl josparlaryn ázirleý Aýǵanstan problemasyn keńinen oı sarabynan ótkizýdi talap etedi. Sondyqtan da Aýǵanstan taqyryby transulttyq qaterler turǵysynan aldaǵy Sammıtte talqylaýǵa laıyq. Qurmetti qatysýshylar men meımandar! Bizdiń kezdesýimiz EQYU sheji­re­sindegi ózekti tarıhı datanyń qarsańynda ótip otyr. 1 tamyzda Helsınkı Qorytyn­dy aktisine – “qyrǵı-qabaq soǵystyń” aıaqtalyp, halyqaralyq qatynastardyń demokratııalanýyna jaǵdaı jasaǵan, HH ǵasyrdaǵy barynsha eleýli halyqaralyq-quqyqtyq qujattardyń birine qol qoıylǵanyna týra 35 jyl bolady. EQYU memleketteri basshy­lary­nyń Sammıtin 2010 jyly ótkizý bizdiń halyqtarymyzǵa jáne álemdik qoǵamdastyqqa Uıymnyń “Helsınkıden Astanaǵa deıingi” evolıýsııasyn kórsetýdiń biregeı múmkindigin beredi. Biz ótkendi ózgerte almaımyz. Biraq ta biz odan taǵylym alýǵa jáne bolashaqqa degen bizdiń ortaq kóz­qarasymyzdy anyqtaýǵa min­dettimiz. EQYU “qyrǵı-qabaq soǵys” ýaqytynda ǵana emes, sonymen birge búgin de tıimdi bolyp, osy za­manǵy jahandyq saıasat pen eko­no­mıkanyń jandy jasýshasyna ty­ǵyz toqylǵandyǵyn dáleldeýi tıis. Bul sammıtti ótkizý ıadrolyq polıgondy birinshi bolyp jaýyp, ıadrolyq qarýdan tolyq bas tartqan bizdiń halqymyzǵa degen qurmettiń kórinisi bolar edi. Sonymen qatar bul EQYU-nyń eýropalyq jáne azııalyq bólikterin biriktirý faktoryna aınalar edi. Sizderge tabysty jumys tileımin jáne nazarlaryńyzǵa rahmet. “Aqbulaq”, Almaty oblysy, 2010 jylǵy 17 shilde.