Áleýmettik saladaǵy aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar

Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýym­dastyǵynyń basty nazarynda Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna kirýi jóninde mindet qoıa otyryp, halyqtyń ómir súrý sapasy men deńgeıin odan ári arttyrý úshin barlyq kúsh-jigerdi jumsaý qajettiligin birneshe ret atap ótken bolatyn. Bul aýqymdy maqsatty júzege asyrý áleýmettik ózgeristerdi tereńdetýdi, áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleriniń ınnovasııalyq ınfraqurylymyn odan ári jetildirýdi kózdeıdi. Adam kapıtalyn damytý, azamattardyń áleýmettik jáne rýhanı qajettilikterin júzege asyrý halyqty áleýmettik qorǵaý júıesimen tyǵyz baılanysty. 2005 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap Qazaqstanda jumys isteıtin halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha túri re­tinde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi engizildi. Osyǵan oraı árbir qyzmetker ju­mysqa ornalasqan kezde jumys berýshimen eńbek shartyn jasasýdy talap etýi qajet. Zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly zańnamaǵa sáıkes jumys berýshi qyzmetkerdiń jalaqysynan aı saıyn 10% mindetti zeınetaqy jarnasyn ustap qalýǵa jáne ony Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna (BJZQ) aýdarýǵa mindetti. Al mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly zańnamaǵa sáıkes, jumys berýshi Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna (MÁSQ) jaldamaly qyzmetkerlerdiń jalaqy qorynan 5% áleýmettik aýdarymdar tóleýi tıis. Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda memlekettiń, jumys berýshi men qyzmetkerdiń jaýap­kershilikterin bólý arqyly halyqty áleýmettik qor­ǵaýdyń ózindik júıesin qurdy. Mem­le­kettiń jaýapkershiligi memle­kettik bıýdjet qara­jatynyń esebinen baza­lyq járdemaqylardy ýaqytynda taǵaıyndaýdan kórinis tabady. О́z kezeginde, jumys berýshiniń jaýapkershiligi jaldamaly qyzmetkerler úshin MÁSQ-ǵa áleýmettik aýdarymdy ýaqytynda tóleýmen júzege asyrylady. Nátıjesinde qyzmetkerler eńbek etý qabiletinen aıy­rylýy, asyraýshysynan aıyrylýy, jumysynan aıyrylýy, júktiligine jáne bala týýyna, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna baılanysty tabysynan aıyrylýy, bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabysynan aıyrylýy sııaqty áleýmettik táýekelder týyndaǵan jaǵdaıda MÁSQ-tan áleýmettik tólemder alýǵa quqyly bolady. Qyzmetkerdiń jaýapkershiligi – zeınet jasyna jetken kezde BJZQ-dan zeınetaqy tólemin alý úshin mindetti zeınetaqy jarnasyn tóleýmen tujyrymdalady. Osylaısha, BJZQ-ǵa ýaqytynda tólengen aı saıynǵy mindetti zeınetaqy jarnalary men MÁSQ-ǵa aýdarylǵan áleýmettik aýdarymdar jumys isteıtin halyqty áleýmettik qamsyzdandyrýdyń qosymsha túrine múmkindik beredi. Halyqqa áleýmettik qyz­metterdi usyný tıimdiligi men sapasyn arttyrý aqparattyq jáne ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalanýmen tyǵyz baılanys­ty, óıtkeni, olardy engizý eńbekti avtomattandyrýdy, eńbek syıym­dylyǵyn tómendetýdi, qyzmet kórsetý úderisin jyl­damdatýdy qamtamasyz etedi. Elimizdegi qoldanystaǵy aqpa­rattyq-kom­mýnıkasııalyq teh­nologııalar áleýmettik qam­syzdandyrýdyń ulttyq júıesin tıimdi damytýǵa yqpal etedi. Áleýmettik qamsyz­dandyrý júıe­sindegi qold­any­latyn aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq teh­nolo­gııalardyń tujyrymdamalyq ıdeıalary derbestendirilgen (jeke) esep qaǵıdasyna negizdelgen. Paıdalanylatyn tehnologııalardyń ereksheligi – tek aqparattardy óńdeýge qol­danylatyn prosedýralardy avtomattandyrý ǵana emes, sondaı-aq onyń jańa mazmuny men túrinen de kórinedi. Bul ınnovasııalyq tehnologııalar negizinde halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qoldanystaǵy úde­risterin jańǵyrtý jáne jańa úderisterdi qurýdy iske asyrýdy bildiredi. Jarnalardyń derbestendirilgen esebi teńbe-teń zeınetaqy tólemderi men áleýmettik tólemderdi alýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, azamattarǵa áleýmettik qorǵaý júıesindegi olardyń quqyqtary men mindetterin rastaıtyn derekterdi alýǵa qol jetkizýge múmkindikti qamtamasyz etedi. Álemniń kóptegen elderindegi áleý­mettik-ekonomıkalyq já­ne tehnıkalyq ózgerister áleý­mettik qamsyzdandyrý me­kemeleri usynatyn qyzmet­terdiń qolda bar úlgilerin óz­gertý qajettiligin kórsetti. Qoǵamdyq boljamdardyń ózge­rýine jáne halyqtyń qajet­tiliginiń artýyna jaýap retinde áleýmettik qamsyzdandyrý uıym­dary halyqqa usynylatyn qyzmetterdiń jańa úlgilerin engizý qajettiligin túsindi. Bul kóbine, jańa tehnologııalar­dy paıdalaný arqyly zeınetaqy men járdemaqy berýdegi elektrondyq qyzmetterdi qamta­masyz etý men ózara birigýdi ákimshilendirý bolyp tabylady. Qazaqstan Ortalyq Azııa keńis­tiginde jáne TMD elde­riniń arasynda halyqqa áleýmettik qyzmet kórsetý salasynda zamanaýı aqparattyq tehnologııalardyń kóshbasshysy retinde ózin kórsetken, sondaı-aq jetekshi elderdiń biri bolyp esepteledi. Osyǵan baılanysty, áleýmettik qorǵaý salasynda jumys isteıtin mamandarǵa tájirıbe almasýǵa jáne halyqqa qyzmet kórsetýde aqpa­rattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııalar salasyndaǵy ozyq tájirıbelerdi talqylaýǵa múmkindik beretin, 2015 jylǵy 2-4 qyrkúıek araly­ǵynda Astana qalasynda áleý­mettik qamsyzdandyrý sala­syndaǵy aqparattyq-kommý­nıkasııalyq tehnologııa­lar boıynsha Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýym­dastyǵynyń (HÁQQ) XIV halyqaralyq konferensııasy ótedi. Halyqaralyq deńgeıdegi osyndaı bedeldi is-sharanyń ótkizilýi, azamattardy áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy ınnovasııalyq reformalardyń jedel júrgizilýi, elimizdiń abyroıyna taǵy da bir ret oń yqpalyn tıgizetindigi qýantady. HÁQQ áleýmettik qamsyzdandyrýdyń memlekettik mekemelerin, uıym­daryn jáne vedomstvolaryn biriktiretin jetekshi halyqaralyq uıym bolyp tabylady. HÁQQ kásibı basshylyqty ázirleý, saraptamalyq bilimderdi taratý, álemniń túrli elderindegi óziniń múshelik uıymdaryna qyzmet kórsetý jáne qoldaý kórsetý arqyly áleýmettik qamsyzdandyrýdy basqarýdaǵy standarttardy arttyrýǵa yqpal etedi, bul olarǵa áleýmettik qamsyzdandyrýdyń dınamıkalyq júıelerin jáne áleýmettik saıasatty damytýǵa kómektesedi. HÁQQ Halyqaralyq eńbek uıymynyń bastamasymen 1927 jyly qurylǵan jáne onyń quramyna álemniń 160 elinen shamamen 340 múshelik uıymdar kiredi. HÁQQ belsendi túrde jumys isteýge, sonymen qatar keshendi, dáıekti ınnovasııalyq tásilderdi ázirleýge jáne júzege asyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik qamsyzdandyrýǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etetin kepildi saıasat pen baǵdarlamalardy júzege asyrady. Qazirgi tańda HÁQQ búkil álem boıyn­sha azamattardy áleýmettik qamsyz­dandyrýdy basqarýǵa yqpal etetin, ınnovasııalyq quraldar men qyzmetterdi usynady. Sondyqtan da, óziniń azamattary úshin áleýmettik kepildikterdiń artýyn jyl saıyn damytatyn, sondaı-aq zamanaýı kommýnıkasııalyq tehnologııa­lar arqyly memlekettik kómek kórsetý standarttaryn sátti engizgen Qazaqstandy HÁQQ músheleriniń áleýmettik qam­syzdandyrý salasyndaǵy aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar (AKT) boıynsha XIV halyqaralyq konferensııasyn ótkizý orny retinde bekitýi kezdeısoq jaǵdaı emes. Astanada ótetin konferensııa halyqty áleýmettik qorǵaýdy júzege asyrý úshin AKT salasynda biryńǵaı sheshim standarttaryn talqylaýdy ózderine maqsat etip qoıyp otyr. Eger Sevılde (2009 j.) jáne Brazılııada (2012 j.) ótken halyqaralyq konferensııalarda AKT halyqtyń qajettiligine baǵyttalǵan, keshendi áleýmettik qamsyzdandyrýdyń negizi jáne irgetasy retinde qarastyrylsa, al Astanada ótetin aldaǵy konferensııada áleýmettik jáne basqa da memlekettik qyzmetter kórsetý salasyndaǵy IT tehnologııalardyń damýy eskerile otyryp, kelesi taqy­ryptar talqylanatyn bolady: - aqparattyq-kommýnı­kasııa­lyq tehnologııalardyń maqsaty jáne qaǵı­dalary; - áleýmettik qamsyzdandyrý salasyn­daǵy baǵdarlamalyq qamsyzdandyrýdyń korporatıvtik jáne iri aýqymdaǵy júıelerin paıdalanýdyń aǵym­daǵy táji­rıbesi; - ártúrli baǵdarlamalarda qolda­nylatyn standarttalǵan sheshimderdi júzege asyrýdyń bazalyq tehnologııalary. AKT ındýstrııasyna arnalǵan «AKT ındýstrııasynyń forýmy» áleýmettik qamsyzdandyrý uıymdarynyń jumys­taryna AKT engizýge eleýli yqpal etetin, máselelerdiń sheshimin iz­deýge baǵyttalǵan. Bul fo­rýmnyń jumysyna áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy ónimder men qyzmetterdiń ózindik kórinisterin kórsetetin, jetekshi AKT kompanııalardyń ókilderi qatysady. HÁQQ músheleriniń qaty­sýymen Astanada ótetin kon­ferensııada Qazaqstan tek uıym­dastyrýshy ǵana emes, sondaı-aq halyqaralyq bir­lestiktiń múshesi retinde, ha­lyqqa sapaly memlekettik qyz­met kórsetý quraly retinde áleý­mettik saladaǵy AKT jetken jetistikterin laıyqty kórsete alady. Atalǵan is-sharany uıym­dastyrýshy qazaqstandyq tarap halyqaralyq birles­tiktiń nazaryn áleýmettik kepildikti qamtamasyz etýdi júzege asyrý salasyn­daǵy otandyq táji­rıbege aýdarýdy ózine maqsat etip otyr. Osylaısha, bizdiń jas jáne óskeleń respýblıkamyz halyqtyń memleketten halyqaralyq deńgeıde alatyn elektrondy qyzmetin engizýdiń sátti tájirıbesin kórsetý múm­kindigine ıe bolady. Sońǵy jyldary áleýmettik salada halyqqa memlekettik qyzmet kórsetýdi is júzinde júzege asyrýda AKT strategııalyq ról atqara bastady. Innovasııalyq qoldaný ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý baǵdar­lamalarynyń qoǵamdyq yqpalyn ulǵaıta otyryp, basqarý úderis­teriniń tıimdiligin, qyzmet kór­setý sapasyn jáne áleýmettik qam­syzdandyrýmen qamtýdy art­tyrýǵa jáne jetildirýge múmkindik berdi. Bizdiń elimizde áleýmettik qamsyz­dandyrý, sonyń ishin­de áleýmettik saqtan­dyrý sala­syndaǵy ınnovasııalyq sheshim­derdiń jasalýy búgingi kúnniń talaby. Biraq, eń bastysy – engiziletin ınnovasııalardyń barlyǵy, eń aldymen, halyqtyń qajettiligine beıimdeledi, bul Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna kirýi jónindegi basty maqsatyna jetýine yq­palyn tıgizetin bolady. Rústem HAMZIN, «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» AQ prezıdenti.