Adamı qundylyqtar alǵa ozady

Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııaly qazaq mýzykalyq drama teatr­ynda 4-5-6 naýryzda orys dramatýrgi Valentın Ejovtyń «Bulbuldar túni» shyǵarmasynyń jelisi boıynsha Qazaqstannyń halyq ártisi, teatr jáne kıno rejısseri Talǵat Temenov sahnalaǵan «Tyraýlap ushqan tyrnalar» atty lırıkalyq dramanyń premerasy ótedi dep kútilýde. Tómende rejısserdiń osy týraly jáne munan da basqa aldaǵy shyǵarmashylyq josparlary baıandalǵan suhbatty usynyp otyrmyz. – Talǵat Dosym­­­­ǵa­lıuly, elorda teatrynda alǵash ret qoıyp otyrǵan myna spektaklińizdiń «Ty­raýlap ush­qan tyrnalar» dep atalýynyń ózi sa­­ǵynysh sazyndaı kisiniń júregin erekshe áserge bólep ketedi eken... Osy týraly egjeı-tegjeıli áńgimelep berseńiz. – Byltyr kúzden beri elorda teatrynda jumys istep jatyrmyn. Osy ara­lyqta Aqtaý qalasynda ót­ken Qazaqstan, Reseı, Bash­qurtstan, Tájikstan, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan teatr­lary qatysqan halyq­aralyq teatrlar festıvalinde ádil qa­zylar alqasynyń tóraǵasy boldym. Sol joly Jastar teatrynyń «Revı­zory», Q.Qýanyshbaev atyndaǵy teatr­dyń «Jalyn jutqan Janna d Ark» spektaklderi bas júldeni jeńip aldy. Ile-shala Qazaqstannyń atynan Máskeýde ótken úlken halyqaralyq festıvalǵa qatysýǵa týra keldi. Munan keıin ózimniń 60 jyldyq mereıtoıym jalǵasyp, shyǵarmashylyqqa qolym endi ǵana tıip jatqan jaıy bar. Bul meniń osy teatrdaǵy alǵashqy dúnıem. Biraq mundaǵy negizgi oınaıtyn akter quramyn, túgel bolmasa da kópshiligin óte jaqsy bilemin. Birazy T.Júrgenov atyndaǵy óner ýnıversıtetin basqarǵan jyldarymda ózimnen dáris alǵan shákirtterim. Al osyǵan deıin Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatryn bas­qardym. Sondyqtan qazirgi qazaq sahna­syndaǵy kimniń qandaı deńgeıge kóteril­geni, qaı bıikke shyqqandyǵy, qandaı spektaklder qoıylyp jatqany maǵan qupııa jaǵdaı emes. Men úshin bul teatr bóten dep aıta almaımyn, al biraq myna spektakl osyndaǵy alǵashqy týyndym. – Estýimizshe, bul spektakl buryn da qoıylǵan kórinedi. Muny Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyna jańǵyrtyp qaıta sahnalaýyńyzǵa ne túrtki boldy? – Memlekettik syılyqtyń laýreaty, teatr zertteýshi ǵalym aǵamyz Áshirbek Syǵaı tárjimalaǵan «Bulbuldar túnin» munan buryn Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatrynda sahnaladym. Biraq mundaǵy kóp dúnıeni ózgertýime týra keldi. Myna joba alǵashqy nusqadan múlde bólek dep aıtýyma bolady. Mysaly, basty keıipker Petr Borodındi men Pernebek Boranbaev dep, qazaq jaýyngeri retinde alýdy jón sanadym. Onyń ústine mundaǵy túıindi týǵan jerge degen alabóten saǵynysh pen ańsaý saryny jeńip shyǵady. Negizgi keıipkerim – Qaraǵandynyń Qarqaraly óńiriniń jigiti. Shaıtankólimdi saǵyndym deıdi ol, qazaqtyń qara dombyrasynyń bebeýlegen qońyr úni keremet bir adamǵa sheksiz kúsh syılaıdy. О́ıtkeni, tarıhtan erlik ónegesi óshpesteı qanshama apa-aǵalarymyzdy bilemiz. Bylaısha aıtqanda, búırekten sıraq shyǵaryp otyrǵandyq emes. Basty keıipker – qazaq. Osy oraıda adamzatqa ortaq qasıet – mahabbat pen jaýyzdyq, adamgershilik pen syılastyq, óshpendilik pen súıispenshilik, saǵynysh pen meıirimdilik arpalysy jyrlanady. Qoıylymdaǵy basty keıipker Pernebek Boranbaevty otandyq kıno ónerinde birneshe basty rólderdi somdap júrgen jas akter – Ábilmansur Serikov beınelese, nemis qyzy Inganyń beınesin somdaýda Aqmaral Tanabaeva jas ta bolsa ózin tamasha qyrynan tanyta aldy. Sondaı-aq, bul spektakl arqyly kórermen Qazaqstannyń halyq ártisi T.Meıramov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri A.Omarov, N.О́teýilov, «Daryn» jastar syılyǵynyń ıegeri S.Qashqabaev, Q.Qystyqbaev sııaqty súıikti akterleriniń ónerimen qaýyshady. Meniń óz ákem de soǵysqa qatysqan adam. Volokolam tasjoly týraly tarıhı derekter sheksiz kóp, mine, sonyń kúrdeli soqpaǵynda óz ákemniń iziniń saırap jatýy meni bul taqyrypqa jetelegen sebeptiń biri. Ol kisi maıdannan múgedek bolyp oraldy. Laǵynet atqyr soǵystan qasiret shekpegen birde-bir qazaq shańyraǵy joq desek, sol erliktiń órenderine, bizdiń alańsyz bolashaǵymyz úshin kúresken apalarymyz ben ákelerimizge myna spektakl arqyly eskertkish ornatyp, úlken qurmet kórsetkim keldi. – Kóptegen tarıhı týyndylardy sahnalaýda rejısser mindetti túrde sol oqıǵany egjeı-tegjeıli zerttegen arnaıy mamandar men keńesshiler­dyń aqyl-keńesine qulaq túrip, kóp maǵlumatqa qanyǵýyna týra keledi. Osy spektaklde kimderdiń kómegine júgindińizder? – Árıne, bir jaǵynan Qorǵanys mınıstri Imanǵalı Tasmaǵambetovtyń ózi úlken kómek berip jatyr. Foıeden bas­tap, áskerı torlar, bosaǵan snarıad­tardyń jáshigi, etikter, kıimder, t.b. ja­ǵynan Qorǵanys mınıstrliginiń tıgiz­gen qolǵa­bysy óte-móte sheksiz. Onyń ústine mınıstrliktiń usynýy boıynsha Baýyrjan esimdi áskerı azamat sarbazdardyń sapta qalaı júrý, komandırdiń aldynda ózin qalaı ustaý kerektigin, áskerı buıryqtar men tártip­tiń qalaı oryndalatynyn kórsetýde. Akterlerimiz sonyń bárin lezde qaǵyp alyp, qazir bári oıdaǵydaı jemisin bergen sııaqty. – Qatysýshy ártisterdiń sanyn spektakldiń sátti bir shyqqan jerlerimen sabaqtastyrýǵa bola ma? Oǵan qansha adam qamtyldy? – Bas-aıaǵy 35-40 akter qatysty. Endi bul spektaklge kórermenniń aǵylyp kelerine kúmánim joq. Tipti, bılet tappaı sarsylǵan jurtty kózińiz shalyp qalsa, tańǵalmańyz. Spektaklge bılet tabylmaý akter men rejısser armanynyń 100 paıyzǵa oryndalǵanyn kórsetedi. – Soǵys taqyryby degenimizben de, osy qoıylymda aldyńǵy qatarǵa neni, qandaı ıdeıany alyp shyqqyńyz keldi? – HH ǵasyrdaǵy eń zulmat soǵysta mıllıondaǵan adamnyń kózi joıyldy. Soǵys – qaıǵy-qasiret, biraq adam balasynyń sonaý Adamata Haýanadan jaralǵaly bergi tarıhyndaǵy negizgi dúnıe, bul – mahabbat taqyryby. Bul jerde eki álemniń júregi tabysady. Biri nemis qyzy da, al ekinshisi – Keńes Odaǵynyń azamaty, qazaq jigiti. Eki túrli fılosofııa. Sosıalızm men kapıtalızmniń qaqtyǵysyna qaramastan, qoıylymdaǵy «mahabbatta shekara bolmaıdy» degen qaǵıda oı túbine jurtty tartyp alyp ketedi. Jer betiniń kez kelgen núktesinde adamdar birdeı qýanady, birdeı qaıǵyrady, birdeı muńaıady, birdeı ǵashyqtyq ǵalamaty men ǵadaýatyn sezedi, birdeı jylaıdy, birdeı kúledi. Mysaly, ólim men ómir alma-kezek aýy­syp jatqan alapat soǵystyń ishinde qardyń ishinen ósip shyqqan úlpildek gúldeı bolyp kórinedi. О́ıtkeni, mahabbat bar jerde, ómir bar. Al ómir bar jerde tirshilik, erteńge degen senim nyǵaıady. Sondyqtan jer betin qansha jerden soǵys órti jaıpasyn, biraq Allanyń adamǵa syılaǵan eń qymbat dúnıesi – mahabbat joǵalyp, birjola joıylyp ketpeıdi. Sol úshin men mahabbat máńgilik degendi osy spektakldiń basty arqaýyna aınaldyrǵym keldi. Adamgershilik pen adamı qundylyqtardy alǵa ozdyrdym. Tilektes Meıramov somdaǵan polkovnıktiń beınesi osy rette búgingi adamdarǵa túrli oı salyp ótedi. О́ziniń sarbazynyń erteńgi taǵdyryna alańdaǵan onyń óz basyn ólimge tigýi ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin márt azamatqa ǵana tán minez. Al adamgershilik ary tarazyǵa salynǵanda ultqa bóliný sııaqty túıtkilge tórden oryn joq. Gýmanızm, dostyq, baýyrmaldyq, adamgershilik, aq-adal, páktik degenińiz adamzattyń bárine tán qasıet. Bizde osy bar. Ári qaraı qııandata qısynǵa salsaq, qazaq jigitin bosatqan polkovnıktiń ózi Sibirge aıdalyp ketedi. Al Pernebek pen nemis qyzy Inganyń arasyndaǵy taza mahabbat saqtalyp qalady. Mıýnhende bir qazaq kisiniń úıinde qonaqta bolǵanymdaǵy oılarym maǵan maza bermeıdi. 90-shy jyldar edi. Nemisterdiń tutqynynan Amerıkanyń áskerleri kelip bosatqan álgi kisi eline qaıtýdyń ornyna Germanııada qalyp qoıady. О́zi maıdanǵa Qyzylorda oblysynyń Qazalysynan attanǵan eken. Sol jaqta nemis qyzyna úılengen. Úsh balasy bar eken. Bireýi Amerıkada, ekin­shisi Shvesııada. Qyzy Mıýnhende túrik ji­gitine turmysqa shyǵypty. Shyn máninde sol ýaqytta osyndaı sebeptermen elge oralmaı qalǵan qanshama jandardyń keıin elim dep júregi ezilmedi deısiń. – Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı halyqpen qaýyshyp jatqan dúnıelerdi aıtpaǵanda, jalpy, nege osy bizde ekin­shi dúnıejúzilik soǵysqa arnalǵan spektaklder joqtyń qasy? – Birinshi sebebi, osy taqyrypqa arnalǵan pesalardyń tapshylyǵynan bolsa kerek. S. Júnisovtiń bir týyndysyn bilemin. Onda soǵys kezindegi balalardyń taǵdyry áńgime arqaýyna aınalǵan. Sonymen qatar, Shyńǵys Aıtmatovtyń biraz belgili shyǵarmalary bar. «Erte qaıtqan tyrnalar», «Ana – Jer-ana» sııaqty, bular soǵystyń lebi betke aıqyn sezilip turatyn tushymdy týyndylar. Mysaly, baıaǵyda Balalar men jasóspirimder teatrynda Ǵabıt Músirepovtiń «Qazaq soldaty» sahnalandy. Bular soǵysqa arnalǵanmen, ondaǵy qııan-keski shaıqastardy sahnada beıneleý óte qıyn, ekinshiden, olardy túgel kórsetý taǵy basty mindet emes. Qaı jerde qandaı dúnıe bolsyn, bizge eń aldymen keregi – oı-ujdan tazalyǵy, adam taǵdyry, ómiri, onyń álemge degen kózqarasy, muń-qaıǵysy men qýanyshy. «Qaıtkende adam qalady adam bolyp» demekshi, men de «Tyraýlap ushqan tyrnalar» spektaklinde basty keıipkerdiń adamı bolmysyn kórsetýge kóbirek mán berdim. – Munan keıin taǵy qandaı alda turǵan josparlaryńyz bar? – Qudaı qalasa, jazda osy Astanada kıno túsirgeli otyrmyn. О́ıtkeni, Sháken Aımanov ótken ǵasyrdyń 60-shy-70-shi jyldary Almatynyń ádemi bir kezeńderin «Bizdiń súıikti dáriger» men «Taqııaly perishte» fılmderine kórkemdik úshin paıdalanyp, qalanyń sondaǵy tamasha sáýletin sanamyzǵa máńgilikke shegelep ketti. Ol qundylyq óz aldyna al Almatynyń sol kezeńi, qazirgi Qabanbaı batyr kóshesiniń boıyndaǵy Abaı atyndaǵy teatr men Almaty qonaqúıiniń, Abaı kóshesi boıyndaǵy agrarlyq ýnıversıtettiń ǵımarattary taspadaǵydan tarıhqa aınaldy. Búgin sony kórip otyrǵan adam keshegi ótken shaqtaryn saǵynady, qyzyǵady. О́ıtkeni, mundaǵy árbir terektiń túbinde olardyń jastyǵy, mahabbaty, dostarynyń elesi jatqandaı. Sol sekildi osy Astananyń qazirgi kúnin tarıhqa qaldyra almasaq, 30-50 jyldan keıin osy búgingi qaltqysyz qalpyn jurt taba almaı qaımyǵýy múmkin. Sondyqtan Astananyń qazirgi keskin-kelbetin erteńgi urpaq úshin kórkem dúnıe arqyly tabystaýdy moınymyzǵa alyp otyrmyz. Osy maqsat júzege assa, men óz mıssııamdy oryndaǵan bolar edim. Aty «Bizdiń qalanyń kishkentaı hanzadasy» dep atalady. Jeti jasar balalar úıinde tárbıelenýshi bala men qarttar úıinde turyp jatqan jetpis jastaǵy qarııa oıda-joqta kezdesip qalady. Munda da sıýjetke úlken adamı qasıetter arqaý bolady. О́ziniń týǵan balalary áke-sheshelerin qarttar úıine ótkizip jatqan kezde sol shaldyń óziniń rýhanı nemeresin tapqanyn kórsetedi. Bul – búgingi úlken áleýmettik janaıqaı, búgingi qoǵamnyń qazirgi aýyr derti. – Qalanyń sáýletin, kelbetin qo­ǵam­daǵy kókeıkesti mundaı máselemen kórkem dúnıede qalaı qatar qoıyp ­baıandaısyz? – Munyń óte nanymdy shyǵaryna senimdimin. Odan keıingi josparlardy aıtsaq, Máskeý qalasyna gastroldik saparymyz bar. Túrkııaǵa festıvalǵa barýymyz kerek. Qazan, Ýfa qalalaryna da sondaı maqsatta sapar shekpekpiz. Sondyqtan aldymyzdaǵy jumysymyz ushan-teńiz. Eń basty sharýa – aldaǵy ýaqytta osy teatr­dy úlken bir ǵımaratqa kóshirsek, keremet bolar edi. Bul da osy qaladaǵy negizgi mıssııama jatady. Kóppen isteletin jumys degenimizben de, erte, me, kesh pe, kózim bir jetetin aqıqat – Astanadaǵy qazaq kórermenderine jańa, úlken bir ǵımarat syılaýymyz kerek. – Qazir bul ǵımarat qaı jerden boı kóteretinin aıtyp bere alasyz ba? – Iá, ornalasatyn jeri belgili. Biraq ókinishke qaraı, qazir álemdik deńgeıde munaıdyń baǵasynynyń tómen túsip ketýi, ekonomıkalyq daǵdarystar osyǵan zardabyn tıgizip, qatty áser etip jatyr. Bul tyǵyryqtan Qazaqstannyń qınalmaı shyǵatyny, kóp uzamaı, Qudaı qalasa, jańa ǵımaratqa kósherimiz aspandaǵy aıdaı anyq nárse. – Qazirgi qazaq drama teatrynyń sah­­­­nasyna tez tóselip kete aldyńyz ba? – Buryn qalalyq partııa komıtetiniń jınalys ótkizetin ǵımaraty bolǵan munyń ishi, árıne, óner talabyna saı emes, óte tar. Sol sebepti men mem­leke­timizdiń astanasy bolyp sanalatyn qaladaǵy qazaqtyń nómiri birinshi teatry osy bolǵandyqtan, soǵan sáıkes mundaǵy bir záýlim ǵımarat qazaq teatrynyń mańdaıyna buıyrýy kerek dep esepteımin. Mysaly, «Astana Opera» teatrynyń ǵımaraty tek qana Qazaqstannyń ǵana tarıhyndaǵy, mádenıetindegi qubylys emes, ol álemdik óner salasyndaǵy jetistik dep baǵalanýda. О́ner ǵımarattarynyń ishindegi Gımalaıymyz, bıik shyńymyz. – Qazaq drama teatryn basqa sahnalardan bólip turatyn ózine tán aıryqsha belgileri bolýy kerek pe? – «Astana Operanyń» bir mezgilde sahnasyna pálenbaı júz adam qatar sııatyn bolsa, drama teatrlaryna 100 adam tolyp shyǵatyndaı aýqym kerek. О́ıtkeni, M.Áýezov teatrynyń sahnasy sondaı. Qoıylatyn shyǵarmanyń kór­­kemdik deńgeıi bıik bolýy kerek. Búgingi másele osynda. Qazaqstanda akterlik te, rejısserlik te kúsh-qýat jetki­likti. Bizge keregi qazir úlken, ádemi sahna. Ýaqyt ótedi, ketedi. Biraq, úlken óner oshaqtary bir memlekettiń ǵana maq­tanyshy bolýmen shektelmeıdi, ol barsha ónersúıer jurttyń ortaq úıi retinde saqtalyp qalatyn qundylyq. Bul úıge qazir japon da, nemis te, qytaı da, bári qatar kelip tamashalaıdy. Ortaq úı degen uǵymdy osydan shyǵaryp aıtyp otyrmyn. – Almatyǵa sińirgen eńbegińiz, óner­degi qoltańbańyz óz aldyna, al endi elordaǵa Talǵat Temenov ne alyp keldi, qandaı jańashyl bastamalarmen, ıdeıa­larmen kelip otyr deıdi halqyńyz. – Mysaly, temirjoldyń eki relsi bolady desek, sol sııaqty búgingi ónerde kıno men teatrdy qatar alyp kele jatqan janmyn. Árıne, jınaǵan tájirıbemiz, kásibı biliktiligimiz ben sheberligimiz qalyp­tasqan kezde kórermenge jaqsy dúnıe­ler syılaý qajet. Eń negizgisi, búgingi kúngi jastardy tartatyn, adamgershilik, tazalyq, dostyqqa adaldyq, jaqsylyq pen jamandyqtyń kúresi, ómir men óshpendiliktiń teketiresi sekildi san alýan taqyrypqa jeke-jeke týyndylar kerek. Men oǵan tolyqtaı daıynmyn da. Bir keregin álginde aıtyp óttim, ol ǵımarat desek, ekinshisi, ýaqytqa ilese alý degen talap taǵy bar. Men qury beker, qol qýsyryp qarap otyratyn jandardan emespin. Astana shyǵarmashylyq deńgeıi óte bıik spektaklderge muqtaj, keshiktirmeı solardy qoısam eken degen armanym bar. Astanaǵa kelgen kórermenge Qazaqstandaǵy teatr óneriniń óte bıik deńgeıde ekenin dáleldesem be deımin. – Osyǵan qansha ýaqyt kerek dep oılaısyz? – Oǵan qazir munda kúsh te, daryn da, kásibı mamandar da bar. Árıne, kezinde iri-iri ǵulama akterler ómir súrgen M.Áýezov teatry asqaq, biz úshin qymbat kúıinde saqtalyp qala beredi. Biraq ta qazirgi zamannyń talaby bardy qanaǵat tutýdy keshpeıdi. Keshegi isiń búginniń qajetin bútindeı ala ma degen saýal turady. Onyń ústine biz astanamyzǵa jazıraly keń dalanyń kindigi Arqany qalap otyrǵanda, munda qazaqtyń tek saıa­sı elıtasy ǵana emes, sonymen qatar, shyǵarmashylyq toby da jınalýy zańdy. Bul turǵydan kelgende, aldymyzda ushan-teńiz jumys atqarýymyzǵa týra keledi. О́nerdi bıiktetý arqyly Astana rýhyn asqaqtatý azamattyq paryzymyz. Jalpy, elorda ıdeıasy qazir qazaqtyń rýhyna aınalyp ketken úlken másele. Tura turaıyq, asyqpaıyq degen ilbigen tirshilikti óz basym unata qoımaımyn. Evreı halqy: «Búgingi bitiretin jumysty erteńge qaldyrma», deıdi eken. Búgingi jas býynǵa kórsetetin týyndyny bir kún keshiktirip, erteń kórsetip jatsań, keshigesiń. Ásirese, ár kúndi baǵalaı bilýimiz kerek. Nege deseńiz, bizdi ár kúni kútip kórermenimiz otyr. Teatrǵa kóbine 14 pen 60 jastyń arasyndaǵylar kelse, al kıno ónerinde negizgi kórermenniń deni 12 jastan ári qaraıǵylar. Qazir teledıdardy qosyp qalsańyz ne koreı, túrik, bolmasa orys, úndi fılmderi qara shegirtkedeı qaptap ketti. Tek kórsetilmeıtin – qazaqtyń tól dúnıesi. Bul ulttyq strategııaǵa kelip tireledi. О́ıtkeni, ult, memleket bolý úshin biz eń aldymen tek qana ekonomıkamyz ben saıasatymyzdy jóndeýge kúsh salyp qoımaı, eń aldymen búgingi urpaqtyń rýhanııatyn, onyń oı-órisin tárbıelep, patrıotızmin oıatýymyz kerek. – Qazaq teatrlary rejıssýrasynda ulttyq sıpattaǵy dástúrli úlgiler kóbirek saqtalǵan. Al siz ózińizdi myna rejısserlerdiń qaısysyna jat­qyzasyz: eksperımentti úlgi­lerge jaqyn, qazirgi zamanǵy tym táýe­kel­shil, modern baǵytyn ustanǵan, ulttyq sıpattaǵy dástúrli úlgidegi...rejısser. – Tek tarıhı týyndylardy ǵana sah­naǵa shyǵara bersek, birjaqty ketip qalamyz. Sondyqtan tarıhı taqyryp bola ma, mıýzıkl bola ma, komedııa, drama, tragedııa bola ma, qaı dúnıe bolsyn, sahnalyq týyndylardyń kórkemdik deńgeıi, kásibı bıiktiligi basqalarǵa qaraǵanda joǵary turýy tıis. Men negizi osy dástúrli joldy janyma jaqyn tutamyn. О́ner birneshe janrǵa, mysaly, modern, klassıkalyq, eksperımentti dúnıeler bolyp bólinedi desek, meniń bolmysym dástúrli boıaýǵa jaqyn. О́ıtkeni, qazirgi kezeńde sahnada neshe túrli alabajaq, kórermenniń búgingi talǵamynan shyǵýymyz kerek degenniń jón-josyǵy osylaı bolady eken dep, árqalaı eksperımentterge áýes bola bermeý kerek. О́z basym, mysaly, ananyń áldıi, besiktiń jyry, ájeler áńgimesi, ertegisi degenderdi dástúrli úlgi dep sanaımyn, al búgin modern kerek eken dep, jańa týǵan balaǵa dańǵyrlaǵan batystyń dańǵaza mýzykasyn qoıý jaraspaıdy. О́ıtkeni, tárbıe besigi ájeniń ertegisi men ananyń áldıinde saqtalǵan bizdiń elde jas náreste besik jyrynyń tamasha ýyzyna qanyp kóz iledi. Al qulaq tundyrar shań-shuń mýzykamen jas sábı túgili úlken adamnyń ózi uıyqtaı almaıdy. Teatr da osy turǵydan kelgende ana áldıin tańdaıdy. Teatr óneri degenimiz sahnadan aıtylar sóz, ıdeıa ǵana emes, sonymen qatar, ana tiliniń oshaǵy, mektebi. Qazaq tili qulaqqa qalaı jaǵymdy áser etedi. Mundaǵy árbir sóılem ándetip turady. Qazaqtyń basqa ulttan aıyrmashylyǵy sonda. Ádebı tamasha qundylyqtar qara sózben nemese aq óleńmen jazylǵan notalar osy teatrda oryndalady. Osyǵan qosa teatr­ ulttyq strategııanyń, ıdeologııanyń otany. Kóshege shyǵyp adam: «Halqym meniń, birigeıik» dep jarııaǵa jar salsa, bireýler: «Áı, mynaǵan ne kóringen, aqyl-esi durys pa?» dep adyraıa, ne bolmasa músirkep, túsinbeı qaraýy múmkin. Al sahnadan aıtylǵan sóz ben ónerdiń minberinen shyrqalǵan jyrdyń áseri alabóten. Sahna sózi qashanda eldiń jadynda, balanyń esinde máńgi qalady. Sosyn spektaklge kirer aldyndaǵy sát pen kórip shyqqannan keıingi kórermen­niń áseri ekeýi eki túrli. Kórermenniń sanasynda erteńgi kúnine degen bir úmit sáýlesi jylt etpese, ol óner emes. Sahnanyń mindeti adamdy ózgertý, jaq­sylyqqa, adamgershilikke, dostyqqa tartý, mahabbatqa jeteleý. Sondyqtan sahna kıeli oryn sanalady. Kórermennen bir eli bolsa da onyń tabaldyryǵy bıik turady. Munda akter bıik minberge shyǵa alýy tıis. Bul da, qazaqsha aıtqanda, tárbıeniń bir túri. Bala shaqta ákelerimiz, apalarymyz ertegi aıtyp beretin. Balanyń sanasy sońǵy jaǵyn tyńdaýǵa qaýqary jetpeı qamsyz uıqyǵa balbyrap batyp ketetin. Al túsinde sol estigen shy­­ǵarma­syn­da­ǵy keıip­ker­lerge eliktep, ózi keıipkerge aına­latyn. О́ıtkeni, ba­la se­zimi sen­­gish, ań­­ǵal, al ­teatr­­dy al­saq, ol úl­ken­­der­ge arnalǵan ­er­­teginiń besigi sııaqty. – Teatr óneri tap osy qazir adam­dardyń janyn mazalaǵan dertti qaýzaı alyp júr dep oılaısyz ba? – Barlyq teatr taba aldy dep aıta almaısyń. О́ıtkeni, qazir bizde respýb­lıkamyzda barlyǵy 54 teatr bolsa, sonyń úshten ekisi qazaq teatrlary bolyp sanalady. Al sol óner oshaqtarynyń aldynda úsh problema tursa, sonyń biri dramatýrgııanyń tapshylyǵy, ekinshisi, oı-órisi qalyptasqan, talantty rejısserlerdiń azdyǵy, úshinshisi, oblystyq teatrlarǵa ákimder negizinen kóbine bir jınalys ótkizý úshin barady. Al oıda-joqta bir ákimniń spektakldi kelip kórýi biz úshin jańalyq. О́z basym osy 20 jyldyń ishinde óz aqshasyna teatrǵa kelip bılet satyp alyp jatqan birde-bir mınıstrdi, ne basshyny kórgen emespin. Múmkin qazir «Astana Opera» teatryna barýshylar kóp shyǵar. Biraq onda da keıbireýler sán úshin, ekinshiden, bireýler kelinsheginiń ústindegi kóılegin kórsetý úshin alyp baratyn sııaqty. Biraq shyn máninde ónerdiń ekinshi aty halyq desek, sol halyqtyń ókili ákim-qaralarǵa qarata aıtaıyn, jaqsy spektakl kórgennen buzylyp ketip jatqan ákim-qaralardy estigen joqpyn óz basym. Búgingi kúni olardyń basym kópshiligi teatrdyń esigin ashpaıtyndar. Ony az deseńiz, bizdiń Parlamentte otyrǵan depýtattardyń keıbirinen surasań: «Osy Astanada on jyldan beri turyp jatyrmyn» deıdi, biraq teatrdyń qaı jerde ekenin bilmeıdi. Bul qazirgi qazaq teatr óneriniń olar úshin ekinshi sortty óner bolyp eseptelýinde. Bul tek qazaq tildi jaı qazaqtarǵa ǵana kerek dúnıe bolyp sanalýynda. Baı qazaqtar bas suqpaıdy, ol stýdentter, onnan-munnan kelip qalǵan jandarǵa ǵana arnalǵan oryn degen jadaǵaı pikir bar. Bul olaı emes. Mysaly, Lıtvada kishkentaı-kishkentaı teatrlar óte kóp. Ol teatrlardyń bıletteri aldyn ala qanshama kún buryn satylyp ketedi. О́nerdiń jasalýy ǵımarattyń úlken, kishisimen ólshenbeıdi. Sondyqtan meniń oıym, eger ákimder teatrǵa kóńil aýdarsa, qol astyndaǵy qanshama sheneýnik teatr­dyń esigin jarysa ashqan bolar edi. Qazaqsha sóılemeımiz, deımiz. Qazaq­sha qalaı sóıleımiz, eger teatrǵa bas suq­pasaq. Ana tili týraly neshe túrli jos­par­lar, zańdar qabyldanyp jatyr. Biraq solar­dyń 90 paıyzy halyqqa jetpeı­di. Ony jetkizetin bir-aq jol bar. Ol myna sahna, teatr óneri. Qazaq tili­n­iń joq­talatyn, jyrlanatyn besigi osy sahna.  – Adamı qundylyqtar azaıyp barady degen alańdaýshylyq alǵa ozyp barady. Al teatr óneri osymen qalaı kúresip jatyr? – Jalpy, kez kelgen derttiń daýasy bolýǵa tıis. Bas aýyrsa dári ishedi, baltyr syzdasa balshyqqa salady demekshi, rýhanııattyń emi óner dep bilemin. О́ıtkeni, qoǵam búgin qandaı dertke shaldyqqan, qoǵam, menińshe, egoızm, qara bastyń qamyn kúıttep ketýshilikke tap boldy. Bul bir adamnyń tragedııasy emes, jalpy adamzat balasynyń ortaq qasireti. Muny endi nemen emdeý kerek dep jan­talasyp jatqan janaıqaılar bar. Munyń emi bir-aq nárse, ol rýhnııatpen ǵana emdeledi. Mysaly, nemis halqy nemese japondar soǵystan keıin moraldyq, ekonomıkalyq jaǵynan oısyrap zardap shekkende aldymen rýhy syndy. Biraq sol kezde kim keldi? Mártebeli óner keldi. Atys-shabys kóbeıip bara jatqan Amerıkanyń rýhyn kótergen óner edi. Gollıvýd dúnıege keldi. Halyqtyń rýhyn kóteretin iri-iri týyndylar jasaldy. Osy arqyly eńsesin kóterip, boıyn tiktedi. Bul ónerdiń ǵana qolynan keletin mıssııa. Rýh degen nár­se buıryqqa da, zańǵa da baǵynbaıdy. Rýhy myqty adamnyń almaıtyn bıigi bol­maıdy. – О́ner salasyndaǵy kóptegen qaı­ratkerlerimizden aıyrylyp qaldyq. Urpaqtar sabaqtastyǵy týraly ne aıtasyz? – Halyq bar jerde talanttar týmaı qoımaıdy. Keshegi qyzyl ımperııanyń kezinde qazaqtyń qaıratkerleri eldiń bo­lashaǵyn oılady, basqa-basqa, tek bir ǵana Ahmet Baıtursynovtyń ózi álipbıi­mizdi jazyp ketti. Áli kúnge sol ilim­men sýsyndap otyrmyz. Búgingi kúnge sondaı Aqań sekildi patrıottar kerek. Álipbı bolǵanda, oqýlyqtyń emes, rýhanııa­tymyzdyń álippesin, arymyzdyń álippesin qaıta jazyp beretin jandar­ ­kerek. О́ıtkeni, Máńgilik El degen uly ıdeıany Elbasymyz bizge usynyp otyr. Olaı bolý úshin máńgilik rýhanııat, ar bolýy kerek. Sonda ǵana ult, halyq retinde máńgi jasaımyz. «Bizde Prezıdent saılaýy ótkeli jatyr» degen habardyń ózi tynyshtyǵy ózgergen álemdi túsinikke shaqyrǵan úndeý sekildi áser qaldyrady. Jumystan qoly tımeı júrgen otbasylar sol kúni bala-shaǵasymen, jarymen jarasyp, saılaýǵa bara jatady. Osy jaǵynan Qazaqstan merekeli tirlikti dáriptep otyrǵanyn kórsetedi. Ekinshi jaǵynan, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń kelesi jyly bolýǵa tıis saılaýdy bıylǵa jyljytýy óte quptarlyq sheshim dep esepteımin. Bul kópke úlgi bolatyn saıası oqıǵa ári aýyzbirliktiń belgisi. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan».