Ǵıbratty ǵumyr taǵylymy

Adamzat aýzymen ejelden aıtylyp kele jatqan mátel sóz bar: «Naǵyz tarıh roman­shynyń da qııal qusyn shań qaptyrmaq» degen. Orysshasy: «Staraıa ıstına – podlınnaıa ıstorııa mojet prevzoıtı lıýbye fantazıı romanısta». Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «О́mir ótkeleri» kitaby (Nursultan Nazarbaev. «О́mir ótkelderi». Suhbat kitaby. Astana. «Folıant» baspasy. 2015 jyl.) – shynynda da romanǵa bergisiz tarıhı suhbat. Másele shyǵarmanyń alǵashqy betin ashqan boıda-aq bas aldyrmaı qadaltatyn, aqyl-oıyńdy bılep boı sergiter aıryqsha tartymdylyǵynda ǵana emes. Epıkalyq qulashynyń erendiginde, paıym, parasatynyń bıiktiginde. Shyǵarma annotasııasynda aıtylǵandaı, «Elbasymen suhbattardy oı kózimen oqy­ǵan adam ǵıbratty ǵumyrdan kóp taǵylym alatyny talassyz». Suhbat – pýblısıstıka janryna jatady. Avtor monology munda álsin-áli suraq túrinde qoıylatyn dıalogqa aýysady. Kórkem ádebıetten ózgesheligi, oıdan qosýǵa jýymaıdy. Zárýli zamana problemalaryn qozǵap, qalyń oqyrman sanasyn asqaq tolǵanys, jalyndy pafospen, ótkir de alǵyr tilimen baýraıdy. Qalyń tom quraıtyn, alǵy sózin eseptemegende, on al­ty kólemdi taraýlardan turatyn atal­ǵan ki­tap ın­tervıýdiń óristetilgen túri ispet­ti. Mun­daǵy fakt, pikir, dálel-argýment, problema, qaǵıda qur baıandalmaıdy. Monolog ıesi basynan ótken qym-qıǵash tartystar barysyndaǵy kóńilin, kúıinish-súıinishterin shyn júrekten jasyr­­maı aqtarady. Psıhologızm, pam­flet, ıýmor, satıra, kórkem detal element­terin barynsha keń paıdalanady. Saıası-ıdeologııalyq máseleler tóńireginde ǵana emes, fılosofııalyq, ádebı syn, moral­dyq-etı­kalyq problemalar aıasynan tolǵa­nady. Shyǵarma jaı suhbat, ıntervıý deńgeıinen áldeqaıda asyp-tógilip jatyr. Sondyqtan, janryn anyqtaı túsý kerek. О́z basym, shyǵarmany syr-suhbat kitaby dep atar edim. Bul syr-suhbatta antıka, basqa da dáýir oıshyldarynyń, ózimizden uly Abaıdyń, basqa da aqyn, jazýshylardyń, sheshenderdiń aforızmderi, tosyn da ushqyr pikirleri júıesin taýyp monolog ıesiniń oıyn ushtaı túsedi. Basqa sózben aıtqanda, kitaptyń genetıkalyq túp-tamyrlary tereńnen, adamzat rýhanı kenishinen taraıdy. Jeke óz basynyń taǵdyryn bútin bir eldiń, qala berdi kúlli jahannyń arǵy-bergi tarıhyn, búgingisi men erteńin bar shyndyǵymen aıyrǵysyz tyǵyz baılanysta kórsetetin mundaı týyndy – ýysyńa kúnde túse bermeıtin rızyq. О́zińdi jaınaǵan ómir shirkinniń naq ortasynda júrgendeı sezinesiń. Shyǵarma áńgimeshisiniń ári geroıynyń adamı kámelettiligi «Súıer ulyń bolsa, sen, súı, Súıinerge jarar ol» degen Abaı sózin san ret ishteı qaıtalatpaı qoımaıdy. Kitap: mine, búgingi qazaq biz qandaımyz degizip, ulttyq maqtanysh sezimge bóleıdi. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń búkil ómir jolynyń basty-basty satylaryn baıan­daı otyryp, taý eteginde týyp, bara-bara shyń-quzaryna suńqardaı samǵap qalaısha kóterilgenin pash etedi. Kitabynyń «...negizgi arqaýy – Qazaqstannyń jańa tarıhynyń eń bir qıyn da jarqyn sátteri. Suhbat kitabynyń taraýlary qaısybir kezeńderdegi qoǵamnyń saıası kóńil kúıin túsinýge nemese eske alýǵa kómektesedi, al ekonomıkalyq taldaý neǵurlym zerdeli oqyrmandarǵa osy jyldardaǵy jaǵdaıdy oısha qalyptaýǵa múmkindik beredi» («О́mir ótkelderi». 2-b.). Bir Allanyń jebeý, demeýimen Nur­sultan Ábishulynyń óz taǵdyryn ózi jasaýǵa umtylǵanyn jáne atap ótýge tıistimiz. 1980 jyly Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy qyzmetine kelisim alýǵa barǵanynda keńestik kardınal sanalatyn Mıhaıl Sýslov Nursultan Ábishulyna: «Mine, sizdi ósirip shyǵardyq!» – depti. Kezinde qoltyǵynan demep jiberýge ájeptáýir sebebi tıgen bul qaıratkerdi iltıfatpen eske ala otyryp, kitap avtory, sonymen birge, onyń «sizdi ósirdigine» keliskisi joq. «Bireýdiń ósirýimen, – deıdi N.Á.Nazar­baev, – eshkim de alysqa bara almaıdy. О́sirýmen qyzmetke qoıýǵa bolady, áıtse de ondaı qyzmet baıandy bolmaıdy. Eń abzaly – Abaıdyń «О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» degen sózin udaıy este ustaý» (Sonda. 104-b.). Osy uǵym kitaptyń qaı tusynda da qylań berip, ádemi án qaıyrmasyndaı qaıtalanady... Álbette, eńbektiń de eńbegi bar. Nur­sultan Ábishuly kúni búginge deıin óziniń qazaq jerinde alǵash shoıyn quıýshylardyń qatarynda bolǵanyn zor qanaǵat tutyp es­ke alady. Sol bir tarıhı sátte domna opera­torynyń kishi kómekshisi eken. Jumysqa janyn salatyn jas qaırat bir jyl óter ótpes kishi kómekshiden aǵa kómekshige, odan gazshynyń aǵa kómekshisine kóteriledi. Arada taǵy bir jyl ótkende aǵa gornovoı bolyp joǵarylaıdy. Al, bul mamandyq boıynsha jumys isteý ońaı bolmaǵan. Ol eńbeginiń qyr-syryn sóz etkende Nur­sultan Ábishulynyń aýzyna «azap», «tozaq» degen sózder túsetini tegin emes. «...Peshtiń temperatýrasy eki myń gradýsqa deıin jetedi. Bir jaǵynan shań, bir jaǵynan gaz. Bylaısha qaraǵanda, naǵyz tozaqtyń ózi. Jumysty bir sátke de toqtatýǵa bolmaıdy. Toqtatý turmaq, qarqynyn báseńdetýge bolmaıdy. Metall qatyp qalsa – apat» (Sonda. 75-b.). Áıtse de jas qaırat sol azapty, sol tozaqty eshteńege aıyrbastaǵysy kelmegen. Tipti, bir kúni Temirtaýǵa arnaıy kelgen ákesi balasynyń jumysyn kórip, ákemnen úsh jasymda qalǵanda ne qıyndyqtyń talaıyn kórip edim, dál mynandaı tozaqty kórgen emespin, qoı, tasta, janyńdy azapqa salmaı! – depti. Biraq balasy tuńǵysh ret qarttyń tilin almaǵan. Alǵan betinen qaıtpaǵan. Nege? Túptep kelgende, jaýaby je­ńil saýal emes. Jas ulannyń eńbek­súıgish­tigin, ıa bolmasa qaısar harakterin aıtyp túsin­dirýmen shektele qoımaıdy. Birsypyra áleýmettik, moraldyq-etıkalyq prob­lemalarǵa júginýge týra keledi. Tipti, tur­mys, pendeshilik máselelerine de. «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı». Qarnyń toq, qaıǵyń joq júr­seń, az jetistik pe? Abaı bosqa sóz shyǵyn­damaıdy. Eńbek pen toq turmys arasyndaǵy baılanys qaı zamannyń da kún tártibinen túspegen. Keńestik kezeńde materıaldyq yntalandyrý qaǵıdaty keń dáriptelgeni málim. Gornovoı jap-jas Nursultan aılyǵyna 450 rýbl alatyn. Rýbl ol shaqta dollardan da qundyraq bolǵanyn eske alsaq, bul az qarajat emes. Men mınıstr dárejesinde qyzmette júrgenimde aılyǵym 430 som bolatyn. Partııalyq jar­nama men tıisti salyqty ótegenimde qal­tama túsetini 350 rýbl edi. Al, myna jap-jas jigit mınıstrden de kóp aqsha taba bastaǵan... Jumysyn nebir sumdyq qıyndyqtaryna qaramastan, barynsha berilip isteýinde jas ulannyń sonaý balalyq kezinen bas­tap boıyna sińgen namyskerligi de az ról atqarmaǵan. Eńbek pen namys ol úshin egiz uǵym bolǵan. Týǵan jeri Shamalǵanda turǵanda orys, ýkraın, nemis, ázerbaıjan, túrik sıqty kóptegen ulttyń balalarymen «aralasyp, quralasyp, jarysa» ósken. «Sabaq oqýda bolsyn, sportta bolsyn, kórkemónerpazdar úıirmesine qatysýda bolsyn» namysty qoldan bermeýge tyrysqan («О́mir ótkelderi». 45-b.). Temirtaýǵa kelgen jastar bastapqyda kóp qıynshylyq kórgen. Turmystaǵy kúısizdikti bylaı qoıǵanda, metallýrg mamandyǵyna qol artý qıynnyń qıyny edi. Oǵan shydas bere almaǵandar aýyldaryna zytqan. Keıbireýleri jumys ústinde qaljyrap qulap túskende dárigerler alyp ketetin. Kýzneskiden, basqa da syrttan kelgen mamansymaqtar: «Da ım tolko baranov pastı, zachem ıh prınıalı na zavod? – dep turatyn. Qanyń qaınamaı ma sol kezde?» (Sonda. 117-b.) – deıdi Nursultan Ábishuly. Ulttyq namyskerlik... Suhbat kitabynda avtor qazaq halqynyń namyskerlik týyn jyqpaı bıik kóterip kele jatqanyn zor maqtanysh sezimmen atap kórsetedi. Jarqyn mysaly – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy. Gorbachev adam quqyn qorǵaıtyn qoǵam quramyz dep búkil álemge jar salǵa­nymen, «Qazaq ózin ózi basqara almaıdy» degen shovınıstik aýrýǵa shaldyqty. Isi qazaqty qorlaıtyn ospadarlyq jasap, shetten Qazaqstannyń ulyǵy etip Kolbındi taǵaıyndatty. Súıegimizge tańba qylyqqa qarsy bizdiń ulttyq namysymyzdy qorǵap aldymen jastarymyz shyqty. Nursultan Ábishuly: «Táýbe, el ekenbiz ǵoı, halyq ekenbiz ǵoı», dep jastardyń sol erligine súıine, súısine tebirengen... Namyskerlik – qasıetti sezim bolýymen qatar, árqaısymyzdyń aldymyzda udaıy turatyn abyroıly mindet te. Ol mindet týrasynda keshegi metallýrg, búgingi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bylaısha tolǵanady: «Adamnyń bir paryzy óz ultynyń, týǵan halqynyń namysyn bermeýi, jaqsy ataǵyn shyǵarýy» (Sonda. 45-b.). Bul paryz sezimi kúni búgin paıda bolǵan joq, árıne. Áriden kele jatyr. Uly Abaı «Ǵaqlııanyń» otyz toǵyzynshy sózinde namyskerlikti ata-babamyzdan qalǵan táýir minezge, qundy mırasqa balap, ult bereke-birliginiń alǵysharty sanaǵan. Suhbat kitabynyń baıanynan, týǵan elimizdiń arǵy-bergi tarıhyn, búgingi belesterin áńgimeleýinen abaıtanýdyń jańa betterin paraqtap otyrǵandaı sezinesiń. Shyǵarma ıesi Abaısyz attap baspaıdy dese de bolady. Artyna ólmeıtuǵyn sóz qaldyrǵan aqynǵa qurmeti tipten bólek. ...О́tpeli kezeńniń eleń-alańy – 1995 jyl. Qıyndyqtary adam aıtqysyz ýaqyt edi ǵoı. Jas memleketimizdiń qaltasy juqa. Qarjysy tam-tum. Mine, sondaı aýyr kezeńde uly Abaıdyń týǵanyna 150 jyldyq mereıtoıyn ótkizý kerek boldy. Jaýapkershiligi bólek sol toı, búkil halyq toıy, eldiń aýyr jaǵdaıyna qaramastan, as ta tók tamasha ótti. Jáne munyń ózi shyndyqtyń bir qyry ǵana edi. Bárinen de keremeti Jıdebaı jerinde Abaı men Shákárimniń jańa kesenesiniń kútpegen jerden boı kótergendigi boldy. Jınalǵan jurt qaıran qaldyq. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev burynǵy Abaı sýreti salynǵan, temir qorshaýmen qorshalǵan obelıskige kelip gúl shoǵyn qoısa da, oǵan mereıtoıǵa qatysýshylar rızashylyqtan basqa eshteńe aıtpas edik. Jáne álemniń talaı ardaqtylarynyń jatqan jeriniń de qandaı ekenin baıqap júrmiz ǵoı. Al, mundaı aınalasy atshaptyrym, qos kúmbezi sonaý kókjıekten kóz tartatyn, sar dalaǵa sán bitirip turǵan kesenedeı áleýetti ǵımaratty ushyratqan emen. Buǵan Abaıdyń qystaýyn, Zere, Uljan zıratnamalaryn qosyńyz. Olar da saltanatty kesenege barar joldaǵy asa qasıetti eskertkishter. Mundaı este qalarlyq qurmet-qoshe­met­ti uıymdastyrýda aıanyp qalmaǵan El­basy qashan da Abaıdyń asyl murasyn halqymyzǵa úlgi-ónege etýden aıanyp qalǵan joq. О́z jeke tájirıbesinen de kól-kósir ıgiligine qanyq. Abaı murasy – sarqylmas rýhanı qorek. «Jalpy, bizge, – deıdi ol kitabynda, – qazir qolǵa alyp jatqan kóp bastamanyń dáıektemesin basqa jaqtan izdeýdiń qajeti joq. Bárin de Abaıdan tabasyń» (Nursultan Nazarbaev. «Tańdamaly sózder» jınaǵy, 11-tom. Astana, 2014 jyl. 693-b.). Bul tujyrym syr-suhbat kitabynyń altyn arqaýy ekenin aıtýǵa kerek. Nursultan Nazarbaev úshin Abaı murasy – ıdeıalyq qarý, iske basshylyq. * * * Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sonaý balalyq dáýrennen bastap táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti óresine kóterilgenge deıingi ósý joly, óz sózimen aıtqanda, taqtaıdaı jazyq bolmaǵan. Súrinip, qabynyp, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetine túsýge bir baly jetpeı qalǵan kezderi de bolǵan. Bir oıyń aıtady, sol sátsizdiktiń keshegi aýyl balasynyń bylaıǵy taǵdyryna zııany­nan góri paıdasy molyraq tıdi me degen. Áıtpegende ol keıinder óziniń baǵyn jandyrǵan Qazaqstan Magnıtkasyna attanar ma edi, attanbas pa edi?! Basy qatty, aıaǵy sátti osy oqıǵa, ómir jolynyń áýelgi kezeńiniń ózge de hıkaıalary, kitaptyń teń jarymyn alyp jatqan taraýlary negizinen Nursultan Ábishulynyń jan dúnıesi, qabilet, daryny, buryn bilmesek, endi biletin syry, murat, maqsaty, ıdealy qalaı qalyptasqanyn áńgimeleıdi. «Jylqy kóp – qazanaty sırek, jigit kóp – aza­maty sırek». Bul mátel dál Nursul­tan­daı bitimi bólek, birtýar azamatqa arnap aıtyl­ǵandaı. Onyń ómir ótkelderi – búgingi hám keıingi urpaqqa bıik úlgi, jarasymdy sabaq. Suhbat kitabynyń «Syn saǵaty soq­qanda» atty taraýynan bastalatyn endigi bólimi, ıakı sońǵysy – uly kóshimizdiń kóse­mi Nursultan Nazarbaevtyń táýelsiz­dik dáýirindegi ulan-asyr qyzmetin qamtı­dy. Azat Qazaq eliniń darhan daryn basshy­lyǵymen qol jetkizgen ilki tabystaryn tarıh aınasyna túsiredi. Tolǵaǵy jetken problemalaryn sheshý jolyndaǵy jan alyp, jan bergen janqııarlyq kúres-talabyn taldap saraptaıdy. Aıtary kóp kitaptyń bul bóliminiń ár taraýyna arnaıy toqtalǵan jón bolar edi, biraq maqala kólemi kótermeıtindikten, ámbe oq jetpes jerge qylysh sýyrǵandaı bolmas úshin, eńbektiń eń bir urymtal tustaryna nazar aýdarsaq pa deımiz. Eń durysy – ónegesi ózgeshe qaıratkerdiń asa ótkir memlekettik máselelerdi janda joq tap­qyr­lyq­pen, keıde táýekelge bel baı­lap as­qan batyl­dyqpen sheshken is-áreket­terine úńilý bolsa kerek. Kór­megen jerdiń oı-shuqyry kóp. Qaı rette tyń­nan jol salýǵa týra keledi. Buryn Qazaq elin basqarǵan ulyqtardyń – handar­dyń, sultan, gýbernatorlardyń, kommýnıst birinshi hatshylardyń birazy sheteldermen istes bolǵanymen, qaı-qaısysy da ádemdik arenaǵa shyqpaǵany, Nursultan Nazarbaev sekildi jahandyq tartystardyń, tragedııa, dramalardyń qaınaǵan ortasynda júrmegeni málim. Kitapta Qazaq memleketiniń, mine, osy jańa turpatty basshysynyń el-jurtyn órge súıregen qyzmeti tatymdy da tartymdy kórsetilgenin aıtý lázim. Ishki me, syrtqy saıasat pa Elbasy daıar soq­paqpen tarta bermeıdi. Ámanda suńǵy­la­lyǵymen týǵan halqynyń múddesin oıdaǵy­daı qorǵaıtyn ózindik sara jol taýyp oty­rady. Ishiń­nen endi oqyrman óziń táýbe aı­ta­syń. El basqarsa, myna bizdiń qazaq perzen­tindeı basqarsyn deısiń. Elbasy Táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń irgetasyn qalaý ýaqytynda aldymen eliniń eldigin oılaǵan. Bul qyzmetinde de ejelgi daǵdysy boıynsha bolmysy bıik bedelmen oı bólisýdi umytpaıdy. Oqyrman kókeıinde oryndy suraq týýy: oý, búgingi syrtqy saıasat pen Abaı iliminiń arasynda qandaı baılanys bolýy múmkin degen áspette. Bylaı qaraǵanda, bir-birinen aıyrmasy jer men kókteı alys tárizdi. Biraq oılanǵan janǵa olaı emestigi, kerisinshe, baılanysy tonnyń ishki baýyndaı ekendigi anyqtalady. Syrtqy saıasatymyzdaǵy «...Eń basty ustanymymyz, – deıdi Nursultan Ábishuly, – kópjaqty baǵdar bolýy kerek degen toqtamǵa keldik. Sóıtip, halyqaralyq baılanystarymyzdyń arqaýy etip jaqyndaǵy, alystaǵy elderdiń bárimen ózara tıimdi qatynastar ornatýymyz qajet dep sheshtik. Bul arada biz ózimiz tolǵandyrǵan kóp suraqty uly Abaıdan tapqandaı boldyq. Onyń «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» aıtatyn sózi naǵyz halyqaralyq dıplomatııanyń oı qazyǵy emes pe?» («О́mir ótkelderi». 409-b.). Qazaqstan 1991 jyldyń basynda-aq birqatar shetel basshylarymen tikeleı qarym-qatynas ornatty. Máskeýdiń ruqsatynsyz, sol kezdegi qolaıly tarıhı jaǵdaıdy sátimen paıdalana otyryp, Nursultan Nazarbaev Qazaqstanǵa Túrkııa Prezıdenti Turǵyt О́zaldy, Sıngapýr lıderi Lı Kýan Iýdi Qazaqstanǵa shaqyrdy. AQSh Prezıdenti Djordj Býshpen, Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Djon Meıdjormen, Ońtústik Koreıanyń Prezıdenti Ro De Ýmen kezdesti. Syrtqy saıasattaǵy kópjaqty baǵdarlama táýelsizdik dáýirinde jemisin eselep berdi. Sheteldik tájirıbe ishki saıasatta tvorchestvolyqpen paıdaǵa asyryldy. Nátıjesinde táýelsizdik alǵan 1991 jyldyń aıaq sheninen bastap, naryqtyq ekonomıkany engizýge ońtaıly jol ashyldy. Keıbir kóp-kórim qyzmette júrgender artqa jaltaqtap, ıesizdikten turalap, keteýi ketken sosıalıstik qoǵamdyq menshikti qorǵashtaýǵa tyrysty. Elbasynyń beınebir folklor batyryndaı myń san qolmen jalǵyz aıqasqan kezderi de kezikti. Joǵarǵy Keńestiń ózi eki dúrkin taratyldy. Búkilhalyqtyq saılaýda tótenshe ókilettik alǵan Prezıdent qandaı da bolsyn zildeı basqan qıynshylyqtarǵa tótep berip, ýaqyt synynan múdirmeı ótti. Utymdy isterge bas­tap, halqyna dem beretin, qalyń buqarany bir kisideı jumyldyratyn uǵymdy sóz taba bildi. «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» (Sonda. 430-b.). Saıasatker uzaq sheshendikke salynbaýy tıis, oıy júıriktiń – sózi júırik. Nursultan Ábishuly ǵylymı túıindi pikirin aıshyqty, qonymdy tilmen jetkizgen. «Sózi myń jyl júrse de dámi ketpes» (Maǵjan). Hakim Abaı: «О́zge ósken el ne istese, sony iste, ǵylymyn, mádenıetin meńger», degen. «Bul kemel oıdy, búgin zaman talabyna oraı aqyl sarabynan ótkizgende, ne isteýge tıispiz? Ol úshin, – deıdi Nursultan Ábishuly kitabynda, – ózgelermen mádenı-ekonomıkalyq, saıası aralastyq kerek, búgingishe aıtsaq, ıntegrasııa» (Sonda.). Suhbat kitabynda ıntegrasııa uǵymynyń qyr-syry túgel ashylǵan. Ekonomıkany alǵa qoıýdyń mánisin jadaǵaı túsinbeý kerek. 1994 jyldyń naýryz aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Máskeý ýnıversıtetiniń aýdıtorııasyndaǵy sózinde Eýrazııalyq odaq qurý ıdeıasyn usyndy. Sol jyldyń mamyr aıynda О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov: Eýrazııa ıdeıasynda jańalyq joq. Qosymsha saıası qondyrǵynyń qandaı qajeti bar? – dep jobany kórineý burmalady. Shyn máninde, Qazaqstan Prezıdenti eshqandaı saıa­sı qondyrma qurýdy usynǵan joq. Sonsoń bul odaqty tek mádenı ózara baılanystardy nyǵaıtý máselesimen de shektemeý kerek. Eýrazııalyq odaq eń aldymen birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýdy kózdeıdi. Integrasııa degen KSRO zamanyna qaıta oralý emes. Suhbat kitabynda ıntegrasııanyń ekonomıkalyq paıdasyn saýsaqpen sanap otyrǵandaı etip túsindiredi: «Qazir elimizdiń halqy 17 mıllıon adam, múmkin bir kezde 30 mıllıonǵa jeter. Biraq, myna jahandanǵan álemde onyń ózi de, – deıdi Nursultan Ábishuly, – óte tar naryq sanalady. Bizge mindetti túrde syrtqy naryqtar kerek. Sol naryqtyń eń úlkeni – 170 mıllıondyq Reseı naryǵy... Reseı naryǵy, Belarýs naryǵy, basqa da kórshiles naryqtar bizdiń taýarlarǵa yńǵaıly, bizdiń naryq ta olar úshin ótimdi» («О́mir ótkelderi». 430-b.). Ekonomıkany alǵa qoıyp, ulttar dostyǵy týyn jelbiretken kóregen saıasattyń nárli jemisine endi, mine, búkil el, halyq bolyp kenelýdemiz. Týǵan Qazaqstanymyz táýelsizdiktiń shırek ǵasyryna tolar-tolmas tirliginde buryn 25 ǵasyrǵa tatyrlyq joldan ótip otyr. Búgingi Qazaqstanymyz – Ǵajapstan. Kúnnen kúnge kórkeıgen Astana qalasy she? Máskeý bir kúnde salynbaǵan degen sóz bar. Bizdiń Astanamyz bir kún dese de bolady, aınaldyrǵan onshaqty jyldyń ishinde álemniń kórýge kóz kerek shaharyna aınaldy. Al Almatynyń metropolıteni, beınelep aıtqanda, álemniń segizinshi keremeti! 2015 jyl – qandaı mereıli jyl. Toı toıǵa ulasýda. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy, Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy. Bul mereıtoılardyń túp-tamyry, uıytqysy – «Máńgilik El» ıdeıasy. Qazaqstan halqynyń tabystarynda, bereke-birliginde osy jetekshi ıdeıanyń saltanaty jatyr. Jahandyq baıtaq naryq, básekelestikke tótep berý elimizdi dúnıejúziniń eń ozyq 30 eliniń qataryna qosary kúmánsiz. * * * «Shekarany taspen qorshamaý kerek, dos­pen qorshaý kerek» (Sonda. 412-b.). Qysqa da nusqa qaǵıdanyń maǵynasy ushan-teńiz. Kitaptyń «Shekarany shegendeý», taǵy da basqa eki-úsh taraýynyń taqyrybyna qatysty osylaı degen jón. Elbasy táýelsizdiktiń bes jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózinde halyq Maǵjan aqynnyń: «Alystan orys, qytaı aýyr salmaq, Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń qalmaq. Arty – or, aldynda – kór, jan-jaǵy jaý, Daǵdarǵan Alash endi qaıda barmaq?! – degen óleńin budan bylaı burynǵy zamannyń ýaıymyn jetkizgen ádebı mura retinde qarastyratynyn aıtqan edi. Shynynda da, uzyndyǵy 13 myń shaqyrymnan artyq shekaramyz Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan memleketterimen halyqaralyq quqyqtyq turǵydan máńgi zańdastyryldy. Joqtan ózgeden kez kelgen mınýtta ot shyǵyp ketýi yqtımal qaýip joıyldy, kúıip turǵan másele túpkilikti sheshildi. Aldymen shekara syzyǵynyń tıisti halyqaralyq qujattarda belgilengen syzyqtary rastaldy da, artynan talasty jerler dostyq, ózara syılastyq jaǵdaıda talqylanyp bekitildi. Kelissózge qol qoıǵan qaı memleket bolsyn utpasa, utylǵan joq. Dálirek aıtqanda, shekara syzyǵyn túpkilikti belgileýge qatysqandardyń el-el arasynyń tynyshtyǵyn oılaǵan izgi nıetteri utty. Osyndaıda Maǵjan Jumabaevtyń «Túrkistan» atty uzaq jyryndaǵy qazaq dalasynyń tutastyǵy úshin bar ómirin sarp etken Abylaı han jaıly aıryqsha tolǵanysy eske túsedi: Bul Turan ejelden-aq alash jeri, Turansyz tarqamaǵan alash sheri. Turannyń topyraǵynda tynysh tapqan Alashtyń arystany – Abylaı eri. Múrdeńniń qaı jerde ekenin, arýaǵyńnan aınalaıyn Maǵjan aǵa, amal qansha, áli de bilmeımiz. Áıteýir qazaq jerindesiń ǵoı dep qol jaıyp bata qylǵanda aıtarymyz: «Búgingi Alashtyń endigi kóshbasshysynyń arqasynda ishtegi alaburtqan armanyń múltiksiz oryndaldy, jan aǵa. Endi Abylaı hanǵa arnaǵan aq tilegińdi biz qaıtalaımyz: topyraǵyńda tynysh tapqyn, áýmın!». Shekarany taspen emes, dospen qorshaý ıdeıasynyń, aıta berse, áńgimesi taýsylmaıdy. Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Sóıtip, 40 jyldan astam ýaqyt boıy qazaq jerin titiretken, myńdaǵan adamnyń densaýlyǵyn zaqymdaǵan tajaldy Prezıdentimiz óz qolymen tunshyqtyryp tyndy.

Prezıdent Nazarbaevtyń tarıhı sheshimine kúlli adamzat qol soqty. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn bizdiń Elbasymyzǵa «Iаdrolyq synaqtardy toqtatyp, ıadrolyq qarýlardan ada bolý qajettigin álemge jar salyp aıtýshy róline Jer betinde Sizden laıyq adam joq», – dep jar salǵanyn bilemiz. Eriksiz qııalǵa ketesiń: paý, shirkin, kúlli adamzat atynan sóıleýge quqyly qaıratkerdiń shyn júreginen shyqqan lebizi jyl saıyn álemde beıbitshiliktiń mártebeli syılyǵyn atap jatatyn Nobel komıtetiniń qadirli músheleriniń qulaǵyna qashan shalynar eken?! – degendeıin. Iаdrolyq qarýdyń qazaq jerinen alas­talýyna baılanysty aıtylýǵa tıisti taǵy bir nárse, ne máseleni de barynsha qunttap zertteıtin Elbasy bul tusta da týǵan eliniń qaýipsizdigin oılaýdy umytqan joq. Iаdrolyq dıplomatııasy tamasha tabyspen aıaqtaldy. Amerıka Qurama Shtattary, Reseı Federasııasy, Ulybrıtanııa, Qytaı men Fransııa – óńsheń ıadrolyq derjava dóıleri tarapynan Qazaqstannyń táýelsizdigine, aýmaqtyq tutastyǵyna qarsy kúsh qoldanbaýǵa, ekonomıkalyq zorlyq-zombylyq kórsetpeýge kepildik berdi. Beıbitshilik pen qaýipsizdik isine myqty úles qosqan Qazaqstan Respýblıkasynyń, onyń Prezıdentiniń bedeli halyqaralyq arenada barǵan saıyn arta túsýde. Halyqtar arasyndaǵy beıbitshilik pen dostyqtyń aınymas tabandy jaqtaýshysy sanalýda. Taǵy bir dáleline Reseı men Ýkraına arasyndaǵy janjalǵa arashaǵa turǵan faktini aıtsaq ta jetkilikti. Suhbat kitabynda aıtylǵandaı, Mınskidegi kelissózderdiń uıytqysy – Nursultan Nazarbaev. Jas shaǵynda metallýrg mamandyǵyna baýlyǵan Ýkraınaǵa ish tartatynyn jasyrmaıdy. Ondaǵy azamat soǵysy órtin óshirý jolynda aıanbaı kúresýde. «Saýda maqsaty – utý, jol maqsaty – jetý, daý maqsaty – bitý» dep atam qazaq aıtatyndaı, orys jáne ýkraın dostaryna: qandaı soǵys bolsyn túbi bitimmen aıaqtalady dep aqyl qosýdan esh jalyqqan emes. Al óz Otanymyzǵa qatysty aıtatyn bolsaq, Elbasy el irgesin bekite túsýdiń pármendi is-sharalaryn júzege asyrýda. Qaısybireýlerdeı, sózi men isiniń arasy myń shaqyrym emes. Jarqyn mysaly – jańa astanamyz. Suhbat kitabynyń sońǵy taraýy «Astana – eldiń erligi» dep atalǵan. Shyntýaıtynda, bul – aldymen Elbasynyń erligi. Jańa astana turmaq, jańa úı salýdyń ózi qıynnyń-qıyny shaqta, ótpeli kezeńniń bas sheninde ol astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirýge bet qoıdy. Bul úlken istiń strategııalyq maqsaty, qıyndyq-bógetteri kitapta tolyq aıtylǵandyqtan, qaıtalaǵym joq. Tek sol jáıttiń birine ǵana arnaıy toqtalý kerek sııaqty. Áńgime kitapqa anyqtama esebinde berilgen dáıekteme týraly bolyp otyr. Dáıekteme Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Memlekettiń mereıli merekesi» maqa­lasynan alynǵan. Bir joly Nursultan Ábishulynyń qasyna erip, Alataý jaqqa seıil qurýǵa barǵanyn aıta kele, maqala avtory bylaı dep jazady: «Prezıdenttiń kómekshisi kezim. Par­lament Qazaqstannyń astanasyn aýys­tyrý jónindegi sheshimdi qoldaǵanymen, bári de óz ornynda turǵan shaq. Kóktemniń jaınaǵan kúni... Bir qyrqaǵa kóterilip edik, aldymyzdan aınalaıyn arý Almaty alaqandaǵydaı ashylyp shyǵa keldi. Ǵajap kóriniske súısine qarap turdy da, Nursultan Ábishuly: «Qandaı keremet!» – dedi. Sol arada men: «Osyndaı keremetti qaldyryp...» – dep qaldym. Aıtylar sóz aıtylyp ketti. «Sen ondaıdy qoı», – dedi Nursultan Ábishuly qabaǵyn qataıtyńqyrap. Sóıtti de... Biz mynadaı terrıtorııaǵa eldiń bir shetinen qarap otyryp, ıe bola almaı qalýymyz da múmkin. Arqada, soltústik oblystarda demografııalyq ahýaldy qalaı da ózgertýimiz kerek. Myna eldiń ıesi kim ekenin búkil álem bilýi tıis» («О́mir ótkelderi». 549-550-b.). Qazir Astana qalasynyń turǵyn sany 900 myńǵa jetti. Kitapty oqı otyra basyńa talaı oı keledi. Respýblıkamyzdyń soltústik jáne shyǵys, batys oblystarynda jumys kúshi tapshylyq etýde. Al ońtústigimizde asyp-tógilip jatyr. Tus-tustan aǵylyp kelip jatqan oralmandardy eseptemegende. Sol tyń jumys kúshiniń soltústik óńirge qonystanýyna bıznesmen ataýly, kóp túkirse kól bolady degendeı, bárimiz jınalyp járdem jasap, basyna úı, aldyna mal salyp bersek she? Bar júkti Elbasynyń, jas memleketimizdiń moınyna arta berýge bolmaıdy ǵoı... Suhbat kitabynyń aqyl-keńesin aıtyp taýysa almaısyń. Mamandyǵyma bir taban jaqyn «Mádenı mura» baǵdarlamasy da Elbasynyń ıgilikti isi. Bul baǵdarlamaǵa sáıkes M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty 100 tom quraıtyn «Babalar sózi» atty folklor jınaǵyn, zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezovtiń 50 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn dúnıege keltirdi. Instıtýt ujymy táýelsizdik dáýirindegi proza, poezııa, dramatýrgııa týyndylaryn qunttap tekserýde. Jazýshylar qaýymy da aq ter, kók ter eńbek etýde. Qazaq memlekettiligi úshin aıqasqan Kereı, Jánibek, Qasym, Abylaı handar jáne basqa el qaharmandary beınelengen kórkem shyǵarmalar tarıhı týyndylardyń altyn qazynasyna qosylýda. Búgingi postmodernısterdiń qaısybiri: qazir jurt kitap oqýdan qalǵan, sondyqtan, qalamger tek ózi úshin jazýǵa tıis degendi shyǵaryp júr. Kórkem shyǵarma tırajynyń qýshıyp qalǵany ras. 17 mıllıon halqymyzǵa tıesili, aıtalyq, roman taralymy shiregende 2000 dana ǵana. Biraq, osy ýaqytsha tyǵyryqqa bola, óner – halyqtiki degen uly múdde-maqsattan ádebıet qaýymy aınymaýǵa tıistimiz. Prezıdentimiz áneý bir jyly elimizdiń iri kásipkerlerine báıge, syılyq túrinde me, áldebir úzdik shyǵarmagerlik tabysy úshin be, jazý-syzý qaıratkerlerin materıaldyq jaǵynan qoldap, qolǵabys etip turý qajettigin aıtyp qulaqqaǵys etken edi. Elbasy tilegine oraı, «Bent» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Dılmurat Kýzıev «Ilham» – «Shabyt» atty mesenat klýbyn ashyp, qyrýar is tyndyrýda. Osy uıǵyr kásipkeriniń marhabatty isin nege qoldamasqa?! Nursultan Ábishulynyń «О́mir ótkel­deri» atty kitabyna respýblıkamyzdyń ǵana emes, dúnıejúzi oqyrmanynyń da ys­tyq yqylasty nazary aýatyny kámil. Bul úl­ken sharýaǵa suhbattasýshy, aǵa gazetimiz – «Ege­men Qazaqstan» aksıonerlik qoǵamynyń prezı­denti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanovtyń kóp qarýy tıgen. Prezıdent suhbattasýǵa kóp ýaqyt bóle almaǵanyn, o basta oılastyrylǵan biraz taqyryptar qozǵalmaı qalǵanyn «Alǵy sózde» arnaıy eskertýdi jón kórgen. Teginde, ol keler kúnderdiń enshisi bolar deıdi. Annotasııa qorytyndysy daýsyz: «Elbasymen suhbattardy oı kózimen oqyǵan adam ǵıbratty ǵumyrdan kóp taǵylym alatyny talassyz». Qorytyndyǵa qosyla otyryp, kitaptyń sońǵy betindegi kitap taralymy jónindegi baspa málimetine kóz júgirtesiń. Qaraǵan boıda qarnyń ashady. О́z kózińe óziń senbeısiń. Baspa, polıgrafııa oryndaryn basqaratyn mınıstrliktiń máńgi derlik jattandy sıfry taǵy da qaıtalanypty – bar-joǵy 2000 dana! Abaı «Ǵaqlııanyń» otyz toǵyzynshy sózinde kóne ata-babamyzdyń búgingi zamandarmen salystyrǵandaǵy artyq eki mineziniń biri joǵaryda aıtylǵan namys bolǵanda, biri Elbasynyń ǵıbraty degen. «Qoı asyǵyn qolyńa al, qolaıyńa jaqsa, saqa qoı», «Bas-basyńa bı bolsań, manar taýǵa syımassyń, basalqańyz bar bolsa, janǵan otqa kúımessiń», dep eki tizgin, bir shylbyrdy» Elbasy, saǵan berdik deıdi eken. Uly Abaıdyń jáne bir ulaǵaty: «Artyq bilim kitapta» degen. Búgingi artyq bilim Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «О́mir ótkelderi» atty syr-suhbat kitabynda.

Sherıazdan Eleýkenov.

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.